Phân tích quan điểm của triết học Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức. Liên hệ và đánh giá việc giải quyết mối quan hệ này trong th

LỜI MỞ ĐẦUNhư chúng ta thấy triết học Mác – Lênin trang bị cho con người hệ thốngcác khái niệm, phạm trù, quy luật làm công cụ nhận thức khoa học, giúp conngười phát triển tư duy khoa họ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

-*** -BÀI TẬP LỚN MÔN: TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN

ĐỀ BÀI Phân tích quan điểm của triết học Mác - Lênin về mối quan

hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức Liên hệ và đánh giá việc giải quyết mối quan hệ này trong thực tiễn đời sống sinh

viên hiện nay.

Giảng viên hướng dẫn : TS Nguyễn Thị Lê Thư

Họ và tên sinh viên : Phạm Duy Tuấn

Mã sinh viên : 11216082

Lớp học phần : LLNL1105(221)_38

Hà Nội – 2022

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

-*** -BÀI TẬP LỚN MÔN: TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN

ĐỀ BÀI Phân tích quan điểm của triết học Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức Liên hệ và đánh giá việc giải quyết mối

quan hệ này trong thực tiễn đời sống sinh viên hiện nay.

Giảng viên hướng dẫn : TS Nguyễn Thị Lê Thư

Họ và tên sinh viên : Phạm Duy Tuấn

Mã sinh viên : 11216082 Lớp học phần : LLNL1105(221)_38

Hà Nội - 2022

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 4

NỘI DUNG CHÍNH 5

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUAN ĐIỂM CỦA TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN VỀ MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC 5

1.1.Quan điểm về vật chất và ý thức 5

1.1.1 Quan điểm về vật chất 5

1.1.2 Quan điểm về ý thức 7

1.2 Quan điểm Triết học Mác- Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức 9

1.2.1 Vật chất quyết định ý thức 9

1.2.2 Ý thức có tính độc lập tương đối, tác động trở lại vật chất 11

1.3.Ý nghĩa phương pháp luận chung 12

CHƯƠNG 2: LIÊN HỆ VÀ ĐÁNH GIÁ VIỆC GIẢI QUYẾT MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC TRONG THỰC TIỄN ĐỜI SỐNG SINH VIÊN HIỆN NAY 13

2.1 Liên hệ việc giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức trong đời sống sinh viên hiện nay 13

2.2.Đánh giá việc giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức trong đời sống sinh viên hiện nay 17

KẾT LUẬN 20

TÀI LIỆU THAM KHẢO 21

LỜI MỞ ĐẦU

Như chúng ta thấy triết học Mác – Lênin trang bị cho con người hệ thốngcác khái niệm, phạm trù, quy luật làm công cụ nhận thức khoa học, giúp conngười phát triển tư duy khoa học, đó là tư duy ở cấp độ phạm trù, quy luật.Những nguyên lý và quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật, của chủnghĩa duy vật lịch sử nói riêng và của triết học Mác – Lênin nói chung là sựphản ánh những mặt, những thuộc tính, những mối liên hệ phổ biến nhất củahiện thực khách quan Trong Triết học Mác - Lênin có đề cập đến quan niệm củachủ nghĩa duy vật biện chứng về vật chất, ý thức và mối quan hệ giữa vật chất

và ý thức Ta thấy rằng vật chất và ý thức tồn tại trong mối quan hệ biện chứngvới nhau, tác động lẫn nhau thông qua hoạt động thực tiễn, trong mối quan hệ đóthì vật chất giữ vai trò quyết định đối với ý thức Tiếp đến, trong thực tiễn đờisống sinh viên hiện nay thì khi sinh viên vận dụng một cách hiệu quả mối quan

hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức sẽ giúp cho bản thân mỗi người có thêmnhiều kiến thức, sự hiểu biết đa dạng, phẩm chất tốt, có định hướng nghề nghiệphiệu quả, lựa chọn ngành học một cách hợp lý từ đó hoàn thiện bản thân hơnnữa khiến bản thân trở thành những người có ích cho gia đình và xã hội Từ quátrình học tập, mỗi người sẽ áp dụng được những kiến thức lý thuyết vào tronghoạt động thực tiễn cuộc sống, cống hiến sức lực, tư duy của bản thân khiến chođất nước ngày càng giàu mạnh và phát triển Xuất phát từ ý nghĩa và mục đích

như trên, là cơ sở để em chọn đề tài: “Phân tích quan điểm của triết học Mác

-Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức Liên hệ và đánh giá việc giải quyết mối quan hệ này trong thực tiễn đời sống sinh viên hiện nay (trong lựa chọn ngành học, định hướng nghề nghiệp của bản thân; trong tình bạn, tình yêu…)”.

NỘI DUNG CHÍNHCHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUAN ĐIỂM CỦA TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN VỀ MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VÀ

Cần phân biệt vật chất là một phạm trù triết học với bản chất của sự vật hiệntượng cụ thể của thế giới vật chất Với tư cách là một phạm trù triết học, vật chấtkhông phải là sự sáng tạo tuỳ tiện của tư duy con người, mà trái lại, là kết quảcủa sự khái quát, trừu tượng hoá, những thuộc tính, những mối liên hệ vốn cócủa sự vật, hiện tượng nên nó phản ánh cái chung, cái vô tận, không sinh ra,không mất đi Từ đó mà trong quá trình xem xét ta cần tránh sự nhận định vậtchất với bản chất của các sự vật hiện tương luôn có sự phát sinh, phát triển, thayđổi là một

“Thứ nhất, vật chất là thực tại khách quan – cái tồn tại bên ngoài ý thức và không lệ thuộc vào ý thức”1 Tính trừu tượng của vật chất bắt nguồn từ hiện thựckhác quan, do đó mà nó tồn tại ngoài ý thức của con người và không tách rờikhỏi hiện thực cụ thể của nó, nó chính là những gì tồn tại xung quanh con người

1 PGS.TS Phạm Văn Đức (Chủ tịch Hội đồng), 2021, Giáo trình Triết học Mác-Lênin, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, trang 128.

Sự đối lập giữa vật chất và ý thức tồn tại ở sự tuyệt đối, nếu tuyệt đối hoá tínhtrừu tượng của vật chất, thì theo đó vật chất cũng biến mất và rơi vào quan điểmduy tâm, nhưng nếu tuyệt đối hoá tính hiện thực, cụ thể của vật chất, nó sẽ trởthành vật thể Từ đó ta có thể nhận thấy được, mọi sự vật, hiện tượng từ nhỏnhất đến cái lớn nhất, từ đơn giản nhất đến phức tạp nhất, dù là sản phẩm của tựnhiên hay xã hội, đều tồn tại khách quan và độc lập với ý thức của con người,đều thuộc phạm trù vật chất và đều là các dạng cụ thể của vật chất.

“Thứ hai, vật chất là cái mà khi tác động vào giác quan của con người thì đem lại cho con người cảm giác”2 Trái với những quan điểm duy tâm về sự tồntại của vật chất, quan điểm của triết học Mác - Lênin cho rằng vật chất chính làhiện thực khách quan, từ đó mà khẳng định sự tồn tại của vật chất, thông qua sự

lệ thuộc của ý thức vào vật chất, sự phụ thuộc đó chính là do sự tác động trựctiếp của vật chất đến các giác quan của con người Tuy không phải tất cả các vậtchất đều có thể tác động được đến những giác quan đó, những thông qua cácthiết bị khoa học kỹ thuật do chính con người tạo ra mà ta có thể nhận thức đượcnhững cảm giác mà vật chất mang lại Chỉ cần nó là những thứ khách quan, tồntại độc lập với ý thức con người thì nó vẫn là vật chất

“Thứ ba, vật chất là cái mà chẳng qua ý thức là sự phản ánh của nó”3.Thông qua những tác động của vật chất vào các giác quan của con người, mà từ

đó con người có sự phản ánh các đặt điểm tính chất của các sự vật chất kháchquan đó mà sinh ra ý thức của con người Khi đứng trên lập trường của quanđiểm duy tâm mà cho rằng ý thức là cái có trước, đó là điều bất khả thì, bởi sựtồn tại của vật chất là khách quan trong thế giới tự nhiên, cùng với đó là sự độclập với ý thức con người, nên không thể nào ta hình thành ý thức trước khi có sựtác động của vật chất vào các giác quan của con người Thực tế cũng đã chứng

2 PGS.TS Phạm Văn Đức (Chủ tịch Hội đồng), 2021, Giáo trình Triết học Mác-Lênin, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, trang 130.

3 PGS.TS Phạm Văn Đức (Chủ tịch Hội đồng), 2021, Giáo trình Triết học Mác-Lênin, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, trang 131.

minh đều này, ta không thể có những kiến thức và sự hình dung về một vật chấtnếu chưa có sự tiếp xúc với nó từ trước.

Trong triết học khi bàn về phạm trù “vật chất” thì luôn gắn liền với việcphải bàn tới các phạm trù liên quan đến sự tồn tại của nó Đó là phạm trù vậnđộng không gian và thời gian Vận động theo quan điểm của Mác – Lênin thì:Vận động được hiểu theo nghĩa chung nhất, là phương thức tồn tại của vật chất,

là thuộc tính cố hữu của vật chất thì bao gồm tất cả mọi sự thay đổi và mọi quátrình diễn ra trong vũ trụ kể từ vị trí giản đơn đến tư duy “Vật chất” là vô tận,

vô hạn, không sinh ra, không mất đi và vận động là một thuộc tính không thểtách rời vật chất cho nên bản thân sự vận động không thể mất đi hoặc sáng tạo

ra Vì vậy một khi chúng ta nhận thức được hình thức vận động của vật chất thì

sẽ nhận thức được bản thân vật chất Cùng với phạm trù vận động thì không gian

và thời gian là những phạm trù đặc trưng cho phương thức tồn tại của vật chất.Lênin nhận xét rằng: Trong thế giới không có gì ngoài vật chất đang vận động

và vật chất đang vận động không thể vận động ở đâu ngoài không gian và thờigian

1.1.2 Quan điểm về ý thức

Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định: Ý thức của con người là sảnphẩm của quá trình phát triển tự nhiên và lịch sử - xã hội Vì vậy, để hiểu đúngnguồn gốc của ý thức cần phải xem xét nó trên cả hai mặt: tự nhiên và xã hội.Một là, nguồn gốc của tự nhiên của ý thức: não người và hiện tượng khách quantrong đó não người là một dạng vật chất có tổ chức cao nhất Hoạt động của ýthức chỉ xảy ra trên cơ sở hoạt động của não người Nếu não người bị tổnthương một phần hay toàn bộ thì hoạt động của ý thức cũng bị ảnh hưởng theo.Chỉ có con người mới có ý thức, động vật bậc cao cũng không thể có ý thứcđược Sự phản ánh của thế giới khách quan bằng ý thức của con người là hìnhthức phản ánh cao nhất, hình thức đặc biệt chỉ có ở con người trên cơ sở phảnánh tâm lý ngày càng phát triển hoàn thiện hơn Các sự vật hiện tượng tác độnglên giác quan của con người và truyền những tác động đó lên trung ương thần

kinh đó là bộ óc của con người do đó con người có một hình ảnh về các sự vật

đó Hai là, nguồn gốc xã hội của ý thức là lao động và ngôn ngữ Nhờ có quátrình lao động mà vượn người trở thành người và xuất hiện não người Trongquá trình lao động, con người buộc giới tự nhiên biến đổi tức là buộc giới tựnhiên bộc lộ những bản chất đặc trưng của nó ra bên ngoài để con người có thểphát hiện Trong quá trình lao động các cơ quan cảm giác khác nhau của conngười càng trở nên hoàn thiện hơn và do đó có khả năng phản ánh thế giớikhách quan ngày càng trở nên chính xác hơn Chính trong quá trình lao động màngôn ngữ dần được hình thành Ngôn ngữ là vỏ vật chất của tư duy, là hiện thựctrực tiếp của tư duy Nhờ ngôn ngữ mà con người ngày càng bớt lệ thuộc vào tựnhiên Ngôn ngữ là phương tiện để giao tiếp, nhờ có ngôn ngữ mà con người cóthể truyền đạt trực tiếp kinh nghiệm từ người này sang người khác; từ thế hệ nàysang thế hệ khác và như vậy, không những làm cho ý thức ngày càng phát triển,

và nhờ có ngôn ngữ mà con người ngày càng có thể đi sâu khám phá thế giớiquan Vì vậy, nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội là hai điều kiện cần đủcho sự ra đời của ý thức Nếu thiếu một trong hai điều kiện đó thì không thể có ýthức

Theo chủ nghĩa duy vật biện chứng thì bản chất của ý thức là hình ảnh chủquan của thế giới khách quan Đây là hình ảnh tinh thần chứ không phải là hìnhảnh vật lý Ý thức là cái khách quan làm tiền đề Nội dung của ý thức là do thếgiới quan quy định Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan có ýnghĩa, ý thức là sự phản ánh sáng tạo tích cực của thế giới khách quan Ý thức là

sự thống nhất của khách quan và chủ quan Phản ánh ý thức là sáng tạo do nhu

cầu thực tiễn quy định C Mác nói: “Ý thức là cái vật chất được di chuyển vào não người và được cải biến trong đó” Ý thức là hình thức phản ánh có mục

đích và vì thế có chọn lọc, có khả năng chỉ ra bản chất và quy luật của sư vật từ

đó giúp cho chủ thể hoạt động và có thể dự đoán được tương lai phát triển củachúng Nhờ có ý thức mà con người có thể tạo ra dưới dạng hình ảnh của tinhthần mà các sự vật, hiện tượng không tồn tại trong thực tế Ý thức ra đời trong

quá trình con người hoạt động cải tạo thế giới, cho nên quá trình phản ánh hiệnthực khách quan vào bộ óc của con người là quá trình năng động sáng tạo ở bamặt: Một là, trao đổi thông tin giữa chủ thể và đối tượng phản ánh, sự trao đổinày mang tính chất hai chiều có định hướng có chọn lọc các thông tin cần thiết.Hai là, mô hình hoá đối tượng trong tư duy dưới dạng hình ảnh tinh thần Đây làquá trình sáng tạo lại hiện thực của ý thức theo nghĩa: mã hoá các đối tượng vậtchất thành các ý tưởng tinh thần phi vật chất Ba là, chuyển mô hình từ tư duy rahiện thực khách quan, tức là quá trình hiện thực hoá tư tưởng thông qua quanniệm thực tiễn, biến cái quan niệm thành cái thực tại, biến các ý tưởng phi vậtchất trong tư duy thành các dạng vật chất ngoài hiện tượng Ý thức còn mangtính lịch sử-xã hội vì ngay từ đầu ý thức mang bản tính xã hội, nó mang tính lịch

sử vì nó là sự phản ánh và nội dung của sự phản ánh đó là do thế giới kháchquan quy định mà thế giới vật chất đó luôn nằm trong quá trình vận động biếnđổi và phát triển không ngừng Vì vậy, ta khẳng định rằng: Ý thức là toàn bộnhững hoạt động tinh thần của con người, là hình thức phản ánh và là hình thứcphản ánh cao nhất của thế giới vật chất, phản ánh mang tính tích cực và sángtạo

1.2 Quan điểm Triết học Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức

1.2.1 Vật chất quyết định ý thức

Vai trò quyết định của vật chất đối với ý thức được thể hiện trên nhữngkhía cạnh sau:

Thứ nhất, vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức.

Vật chất thì “sinh ra” ý thức, vì ý thức xuất hiện đã gắn liền với sự xuấthiện của con người cách đây từ 3 đến 7 triệu năm, mà con người thì chính là kếtquả của một quá trình phát triển, tiến hóa lâu dài và phức tạp của, của thế giớivật chất, thế giới tự nhiên Con người do giới tự nhiên và vật chất sinh ra, chonên lẽ tất nhiên, ý thức - một thuộc tính của bộ phận con người - cũng do giới tựnhiên và vật chất sinh ra Những thành tựu của khoa học tự nhiên hiện đại đã

chứng minh được rằng, giới tự nhiên có trước con người; vật chất là cái cótrước, còn ý thức là cái có sau Vật chất tồn tại khách quan, độc lập với ý thức vàvật chất là nguồn gốc sinh ra ý thức Bộ óc người chính là một dạng vật chất có

tổ chức cao nhất, đồng thời là cơ quan phản ánh để hình thành ý thức Sự tồn tạicủa ý thức phụ thuộc vào hoạt động thần kinh của bộ não trong quá trình phảnánh hiện thực khách quan Sự vận động của thế giới vật chất là yếu tố quyết định

sự ra đời của cải vật chất có tư duy là bộ óc người

Thứ hai, vật chất quyết định đến nội dung của ý thức: Cho dù “ý thức”

dưới bất kỳ hình thức nào, suy cho cùng, đều là phản ánh hiện thực khách quan

Ý thức mà trong nội dung của nó chẳng qua là kết quả của sự phản ánh hiện thựckhách quan vào trong đầu óc của con người Hay nói cách khác, có thế giới hiệnthực vận động và phát triển theo các quy luật khách quan của nó, được phản ánhvào ý thức thì mới có nội dung của ý thức Thế giới khách quan, mà trước hết vàchủ yếu chính là hoạt động thực tiễn mang tính xã hội - lịch sử của loài người làyếu tố quyết định nội dung mà ý thức phản ánh Ý thức chỉ là hình ảnh của thếgiới khách quan Sự phát triển của hoạt động thực tiễn cả bề rộng và chiều sâu làđộng lực mạnh mẽ nhất quyết định đến tính phong phú, độ sâu sắc nội dung của

tư duy và ý thức con người qua các thời đại từ mông muội tới văn minh, hiệnđại

Thứ ba, vật chất quyết định bản chất của ý thức: Ta thấy phản ánh và sáng

tạo là hai thuộc tính không tách rời nhau trong bản chất của ý thức Nhưng sựphản ánh của con người không phải là ”chụp ảnh”, “soi gương” hoặc là “phảnánh tâm lý” như con vật mà chính là phản ánh, tự giác, sáng tạo, tích cực thôngqua thực tiễn khách quan Khác với chủ nghĩa duy vật cũ, xem xét thế giới vậtchất- đây là thế giới của con người hoạt động thực tiễn Chính thực tiễn là hoạtđộng vật chất mang tính cải biến thế giới của con người – cũng là cơ sở để hìnhthành và phát triển ý thức, trong đó ý thức của con người vừa sáng tạo, vừa phảnánh, sáng tạo trong phản ánh và phản ánh để sáng tạo