VAI TRÒ, vị TRÍ PHÁP lý, CHỨC NĂNG NHIỆM vụ của CHÍNH PHỦ nước CỘNG hòa xã hội CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

VAI TRÒ, VỊ TRÍ PHÁP LÝ, CHỨC NĂNG NHIỆM VỤ CỦA CHÍNH PHỦ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG I 3 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CHÍNH PHỦ 3 1 1 Khái niệm Chính phủ 3 1 2 Các hình thức Chính phủ hiện hành 3 1 2 1 Chính phủ tại các nước theo quân chủ đại nghị 3 1 2 2 Chính phủ của các nước theo chính thể cộng hòa Tổng thống 4 1 2 3 Chính phủ của các nước theo chính thể cộng hòa 4 1 3 Vai trò của Chính phủ 6 Kết luận Chương I 7 CHƯƠNG II 8 1 1 Vị trí, tính chất pháp lý của Chí.

VAI TRÒ, VỊ TRÍ PHÁP LÝ, CHỨC NĂNG NHIỆM VỤ CỦA CHÍNH PHỦ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ

NGHĨA VIỆT NAM

1

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG I 3

KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CHÍNH PHỦ 3

1.1 Khái niệm Chính phủ 3

1.2 Các hình thức Chính phủ hiện hành 3

1.2.1 Chính phủ tại các nước theo quân chủ đại nghị 3

1.2.2 Chính phủ của các nước theo chính thể cộng hòa Tổng thống 4

1.2.3 Chính phủ của các nước theo chính thể cộng hòa 4

1.3 Vai trò của Chính phủ 6

Kết luận Chương I 7

CHƯƠNG II 8

1.1 Vị trí, tính chất pháp lý của Chính phủ Việt Nam 8

1.1.1 Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất 9

1.1.2 Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội 9

1.2 Trách nhiệm của Chính phủ 10

1.3 Nhiệm vụ, quyền hạn của Chính phủ 11

Kết luận Chương II 14

KẾT LUẬN 16

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong bất kỳ một quốc gia nào, Chính phủ luôn đóng một vị trí đặc biệt quan trọng trong hệ thống nhà nước Với bối cảnh hiện nay, sự tác động của cuộc cách mạng thế kỷ 4.0 cùng công cuộc mở cửa, hội nhập giao lưu quốc tế nhiều vấn đề xã hội mới phát sinh đặc biệt là bối cảnh dịch bệnh covid 19 thì hơn bao giờ hết tại thời điểm then chốt này Chính phủ cần chứng minh được vai trò của bản thân trong việc điều hành đất nước Chính phủ là cơ quan thực thi pháp luật, cơ quan quản lý, điều hành các lĩnh vực của đời sống xã hội Vậy nên sự phát triển của một chính phru sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sự hưng thịnh của một quốc gia, nói cách khác chính phủ mạnh thì quốc gia, dân tộc mạnh Nhận thức được tầm quan trọng của cơ quan này đối với sự phát triển của đất nước nói riêng và toàn bộ cuộc sống của nhân dân nói chung tác giả đã chọn đề tài “Vai trò, vị trí pháp lý, chức năng nhiệm vụ của Chính phủ trong

bộ máy nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam” để thực hiện nghiên cứu và làm bài tiểu luận kết thúc học phần môn học Pháp luật đại cương của mình

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của tiêu luận này là các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về vai trò, vị trí pháp lý và chức năng, nhiệm của của Chính phủ Về phạm

vi nghiên cứu, đề tài nghiên cứu những số liệu, thông tin, vụ án điển hình trong phạm

vi cả nước Những vấn đề được đưa vào nghiên cứu sẽ được thể hiện dưới dạng liệt kê

và phân tích rõ ràng có ý nghĩa trong việc tạo cơ sở cho đề tài

4 Phương pháp nghiên cứu

Bài tiểu luận được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận Chủ nghĩa Mác-Lênin về nhà nước và pháp luật, quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam và nhà nước trong lĩnh vực y tế Bên cạnh đó việc nghiên cứu còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học như phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, suy luận logic

5 Kết cấu đề tài

Đề tài “Vai trò, vị trí pháp lý, chức năng nhiệm vụ của Chính phủ trong bộ máy nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam” được chia làm hai chương, cụ thể như sau:

3

Chương I: Khái quát chung về Chính phủ

Chương II: Vai trò của Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam trong bộ máy nhà nước

CHƯƠNG I KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CHÍNH PHỦ 1.1 Khái niệm Chính phủ

Chính phủ được quan niệm là cơ quan hành pháp, cơ quan quản lý ở trung ương Chính phủ luôn là chủ thể chính, trung tâm của hoạt động hành pháp Khái niệm về Chính phủ luôn bao hành chức năng hành pháp.Chính vì vậy, Chính phủ có vị thế khá ngang bằng so với hai nhánh quyền lực còn lại là Quốc hội với quyền lập pháp và Tòa

án về tư pháp Yếu tố đặc trưng của Chính phủ thể hiện hoạt động của Chính phủ gắn liền với quyền lực nhà nước

1.2 Các hình thức Chính phủ hiện hành

1.2.1 Chính phủ tại các nước theo quân chủ đại nghị

Quân chủ đại nghị một hình thức nhà nước Trong đó người đứng đầu nhà nước (vua, quốc vương, hoàng đế) được thiết lập theo nguyên tắc kế truyền Trong các nhà nước theo chính thể quân chủ này thì quyền lực tối cao của quốc gia phần thuộc vị quân vương, được coi là quốc trưởng, phần thuộc một cơ quan khác là nghị Quân chủ đại nghị là loại hình tổ chức phổ biến hiện nay ở các nước tư bản phát triển như Anh, Nhật Bản, Bỉ,….và ở một số nước đang phát triển như Thái Lan, Camphuchia,… Ở các quốc gia này, “quyền hành pháp thuộc về nguyên thủ quốc gia và Chính phủ, nhưng Chính phủ mới là cơ quan nắm giữ quyền lực này một cách thực chất”1 Theo

đó, Chính phủ được thành lập bởi Nghị viện nên phải chịu trách nhiệm trước Nghị viện Nghị viện có quyền giám sát Chính phủ Sự tồn tại của Chính phủ liên quan mật thiết với sự ủng hộ của đa số các thành viên Nghị viện Chính phủ trong các chính thể này ít có tiếng nói trong sự kiểm soát của Nghị viện, nói cách khác, đó là sự không cân bằng giữa các nhánh quyền lực Vì vậy, hiệu quả kiểm soát quyền lực không đến từ cấu trúc nhà nước, từ những cơ sở pháp lý chính thức mà hình thành từ truyền thống văn hóa, từ cam kết chính trị và sự tự kiểm soát của giới cầm quyền

1 Nguyễn Thị Thu Hà, “Kinh nghiệm tổ chức một quyền lực nhà nước của một số nước trên thế giới”, tạp chí Tòa án 2018.

5

1.2.2 Chính phủ của các nước theo chính thể cộng hòa Tổng thống

Cộng hoà tổng thống là “hình thức tổ chức bộ máy nhà nước thể hiện sự áp dụng nguyên tắc phân quyền một cách đúng đắn, rõ rệt nhất”2 Hình thức này được hình thành ở Mỹ theo Hiến pháp năm 1787, sau đó, nó được áp dụng ở một số nước khác như các nước ở Trung và Nam Mỹ, Philippines và một số nước khác Ở các nhà nước chính thể cộng hoà tổng thống, quyền lập pháp thuộc về nghị viện, quyền hành pháp thuộc về tổng thống và quyền tư pháp thuộc về hệ thống toà án, điều này được minh định cụ thể trong hiến pháp Nghị viện không kiểm soát hành pháp với danh nghĩa là kiểm soát cơ quan do mình lập ra, bởi lẽ, Tổng thống vừa là người đứng đầu quốc gia vừa là người đứng đầu chính phủ, trong bộ máy nhà nước không có chức vụ Thủ tướng Tổng thống có quyền lực rất lớn, vừa là trung tâm của bộ máy nhà nước, vừa là trung tâm quyết sách của chính phủ Tổng thống nắm toàn quyền hành pháp Tổng thống thành lập nội các từ số các chính khách không phải nghị sĩ để bảo đảm sự độc lập giữa nghị viện và chính phủ Tổng thống tự mình lựa chọn, bổ nhiệm và miễn nhiệm các bộ trưởng và nghị việc sẽ phê chuẩn sự lựa chọn, bổ nhiệm, miễn nhiệm đó Tổng thống và nghị việc đều do cử tri bầu ra nên có thể độc lập với nhau, tổng thống chỉ chịu trách nhiệm trước cử tri mà không chịu trách nhiệm trước nghị viện Về mặt pháp lí, tổng thống không có quyền nêu sáng kiến xây dựng luật và không có quyền giải tán nghị viện trước thời hạn, đồng thời, nghị viện cũng không có quyền lật đổ chính phủ Tổng thống có quyền phủ quyết các dự luật mà nghị viện đã thông qua, ngược lại, nghị viện có quyền khởi tố và xét xử tổng thống và các thành viên của chính phủ theo thủ tục đàn hặc khi những người này vi phạm công quyền Như vậy, có thể nói Chính phủ của các nước theo chính thể cộng hòa tổng thống rất có thực quyền và hoạt động độc lập, hơn thế là quyền lực hành pháp tập trung trong tay Tổng thống

1.2.3 Chính phủ của các nước theo chính thể cộng hòa

Hiện nay, chính thể cộng hòa trên thế giới được chia làm ba hình thức chính: cộng hòa lưỡng tính, cộng hòa xã hội chủ nghĩa và cộng hòa đại nghị Thứ nhất, đối với chính thể cộng hoà lưỡng tính hiện nay đang tồn tại ở một số nhà nước tư sản trên thế giới như Pháp, Nga, Hàn Quốc, Singapor, Phần Lan, Bồ Đào Nha, Ai len, Ai- xơ-Len , điển hình nhất của mô hình này là Pháp và Nga Đặc điểm cửa chính thể này là

2 Lê Minh Trường, “Cộng hòa Tổng thống là gì? Đặc trưng cơ bản của cộng hòa tổng thống” [https://luatminhkhue.vn/cong-hoa-tong-thong-la-gi -khai-niem-ve-cong-hoa-tong-thong.aspx] (truy cập ngày 12/12/2021).

“sự kết hợp các yếu tố của chính thể cộng hoà Nghị viện và cộng hoà Tổng thống mà tiêu biểu là Pháp Theo Hiến pháp 1958 của Pháp Tổng thống do nhân dân trực tiếp bầu ra với nhiệm kỳ 5 năm Đây là yếu tố của chính thể cộng hoà Tổng thống”3 Tuy nhiên, Tổng thống chỉ đứng đầu nhà nước chứ không đứng đầu Chính phủ, đứng đầu Chính phủ là Thủ tướng (đây là yếu tố của chính thể cộng hoà Nghị viện) Tổng thống Pháp theo quy định của Hiến pháp là người có vai trò làm trọng tài điều hoà hoạt động của các nhánh quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp Tổng thống bổ nhiệm Thủ tướng và theo đề nghị của Thủ tướng bổ nhiệm các thành viên của Chính phủ trên cơ

sở Đảng chiếm ưu thế trong Nghị viện Tổng thống có thể chủ toạ các phiên họp của Hội đổng bộ trưởng, bổ nhiệm các thẩm phán, có quyền yêu cầu Nghị viện thảo luận lại các dự luật đã được hai viện thông qua, có quyền giải tán Hạ nghị viện Tổng thống cùng với Thủ tướng chia sẻ quyền hành pháp Chính phủ vừa chịu trách nhiệm trước Tổng thống vừa chịu trách nhiệm trước Nghị viện Tổng thống Pháp theo Hiến pháp

1958 là trung tâm của nền chính trị Pháp Mặc dù quyền lực của Tổng thống Pháp không lớn như Tổng thống Hoa Kỳ, tụy nhiên Tổng thống Pháp cũng có những ưu thế

mà Tổng thống Hoa Kỳ không thể có được như có thể giải tán Hạ nghị viện

Thứ hai, Chính thể Cộng hoà XHCN, các nước XHCN có hình thức chính thể cộng hoà dân chủ nhân dân bao gồm: Việt Nam, Trung Quốc, Cộng hoà dân chủ nhân dân Triều Tiên, Cu Ba, Lào và các nước XHCN Trung và Đông Âu cũ như Ba lan, Tiệp Khắc, Bungari, Hungari, Rumani, Nam Tư, Cộng hoà dân chủ Đức Các nước XHCN Trung và Đông Âu đã chuyển sang mô hình dân chủ tư sản Mô hình cộng hoà dân chủ nhân dân hiện nay chỉ tồn tại ở 5 nước là Trung Quốc, Việt Nam, Cộng hoà dân chủ nhân dân Triều tiên, Cu Ba, Lào Đặc điểm chung của chính thể cộng hoà XHCN là xây dựng nhà nước dựa trên các nguyên tắc sau đây: “tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, đảm bảo vai trò lãnh đạo của Đảng cộng sản, nguyên tắc tập trung dân chủ trong tổ chức và hóạt động của bộ máy nhà nước, đảm bảo sự bình đẳmg và đoàn kết giữa các dân tộc, bảo vệ các quyền con người và công dân, quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực giữa các

cơ quan thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, xây dựng nền pháp chế XHCN và nhà nước pháp quyền”4 Chính vì vậy, Chính phủ trong hình thức chính thể

3 Lê Minh Trường, 2, trg3.

4 “Các hình thức chính thể trên thế giới”, [https://hocluat.vn/cac-mo-hinh-hinh-thuc-chinh-the-tren-the-gioi/] (truy cập ngày 10/12/2021).

7

này là cơ quan chấp hành của Nghị viện, chịu sự giám sát của Nghị viện và phải báo cáo, chịu trách nhiệm trước Nghị viện Xét về sự độc lập giữa các nhánh quyền lực thì đối với hình thức chính thể này Chính phủ không được độc lập so với Nghị viện mà là

cơ quan phụ thuộc vào Nghị viện cả về sự quản lý cũng như nhiệm kỳ

Thứ ba, Hình thức chính thể cộng hoà Hồi giáo tồn tại ở một số nước có đạo Hồi

là quốc đạo như Iran, Irac ở những nước này cũng xác lập nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước xuất phát từ nhân dân, quyền lực nhà nước được phân chia thành ba nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp, xác lập chế độ dân chủ đa nguyên, thông qua hiến pháp bằng hình thức trưng cầu dân ý Tuy nhiên Hiến pháp ở các quốc gia này đều quy định Hiến pháp được xây dựng trên cơ sở kinh Coran và không được trái với tinh thần của kinh Coran Chủ quyền tối cao của nhà nước thuộc về thánh Ahla ở nước cộng hoà Hồi giáo Iran Hiến pháp năm 1979 (sửa đổi năm 1989, năm 1992) quy định tất cả các đạo luật hình sự, dân sự, thương mại, hành chính, lao động v.v… đều được xây dựng phù hợp tinh thần của kinh Coran “Tổng thống do nhân dân bầu trực tiếp với nhiệm kỳ 4 năm và không quá hai nhiệm kỳ là người nắm quyền hành pháp cao nhất sau lãnh tụ tôn giáo Mặc dù trên thế giới có khoảng 30 quốc gia Hồi giáo, tuy nhiên chính thể cộng hoà Hồi giáo chỉ được quy định trong Hiến pháp của một số ít nước như Iran, Irac, Apganistan”5

Như vậy, vị trí, tổ chức của Chính phủ trong bộ máy nhà nước là hoàn toàn khác nhau và phụ thuộc phần lớn vào hình thức chính thể mà quốc gia đó theo đuổi

1.3 Vai trò của Chính phủ

Tổ chức và hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước của bất kì quốc gia nào trên thế giới cũng là vấn đề hết sức rộng lớn và phức tạp Điều đó do bản chất của chính đối tượng quản lí nhà nước quy định vì đời sống xã hội vô cùng đa dạng phong phú và vận động phát triển không ngừng, đòi hỏi luôn phải có những cải tiến, điều chỉnh các chức năng, nhiệm vụ quản lí hành chính và tổ chức bộ máy hành chính, đào tạo, bồi dưỡng, bố trí sắp xếp cán bộ cho phù hợp Chính phủ là chủ thể trực tiếp thực hiện quản lý nhà nước chính vì vậy trong Bộ máy nhà nước của các quốc gia nói chung cho dù quốc gia đó có theo hình thức chính thể nào thì vẫn rất quan trọng, có thể nói đây là chủ thể trọng tâm, quan trọng hành đầu trong sự ổn định đời sống xã hội

5 Chu Dương, “Thể chế nhà nước của các quốc gia trên thế giới”, Nxb Tư pháp 2005, tr.854-861

của nhân dân và sự phát triển nền kinh tế quốc dân Đặc biệt trong bối cảnh hiện nay khi nền cuộc cách mạng công nghệ 4.0 đang diễn ra sôi nổi hơn bao giờ hết thì Chính phủ lại càng phải thể hiện vai trò của mình, vai trò quản lý, dẫn dắt sự phát triển của một nền kinh tế sao cho quốc gia mình không bị lạc hậu với thời đại, không bị các cường quốc bỏ quên nhưng cũng không được hòa tan mất đi nền văn hóa, bản sắc vốn có

Kết luận Chương I

Nhận thấy tầm quan trọng của Chính phủ trong việc điều hành và quản lý đất nước cũng như sự quan tâm của nhân dân đối với chủ thể đặc biệt quan trọng này tác giả đã thực hiện nghiên cứu đồng thời đưa ra các nhận thức chung về vấn đề này Trình bày các vấn đề lý luận, hiểu biết về Chính phủ là những nghiên cứu, nhận thức chung của tác giả dựa trên việc xây dựng khái niệ, tìm hiểu các hình thức Chính phủ hiện hành trên thế giới hiện nay cũng như nhận thức đúng đắn vai trò của Chính phủ trong đời sống xã hội và sự quản lý, điều hành quốc gia nói chung Từ đây tạo cái nhìn tổng quan trong việc nghiên cứu đề tài, rút ra được hệ thống các vấn đề lý luận nhằm tạo nên cơ sở, nền tảng định hướng quá trình nghiên cứu về sau Phần này được xem

là cơ sở lý luận quan trọng, là những kiến thức nền được đưa ra nhằm giúp người đọc xác định những vấn đề cơ bản liên quan đến Chính phủ Về chi tiết, kết cấu Chương I bao gồm: nêu khái niệm về Chính phủ, tìm các hình thức Chính phủ hiện hành trên thế giới và vai trò của chủ thể này nói chung, điều này sẽ làm nền tảng cho việc nghiên cứu Chính phủ của Việt Nam được thực hiện vào chương sau Các mục trong Chương

I được thiết kế với trật tự hợp lý và bổ trợ ý nghĩa cho nhau nhằm tăng tính liên kết làm bật lên cơ sở lý luận một cách hiệu quả Những thông tin được cung cấp trong chương này chính là cơ sở cho việc xây dựng nội dung cho các chương còn lại, có ý nghĩa quan trọng trong tiến trình nghiên cứu giúp công trình nghiên cứu đạt hiệu quả

và thể hiện được quan điểm mà nhóm tác giả muốn thể hiện

9

CHƯƠNG II

VAI TRÒ CỦA CHÍNH PHỦ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ

NGHĨA VIỆT NAM TRONG BỘ MÁY NHÀ NƯỚC

Theo học thuyết “tam quyền phân lập” của Montesqiuo thì quyền lực nhà nước được chia làm ba nhánh: lập pháp, hành pháp và tư pháp Ba nhánh quyền lực này độc lập, ngang bằng nhau tuy nhiên thực hiện kiểm soát chéo để tránh lạm dụng quyền lực, đảm bảo cơ chế “kiềm chế đối trọng” Tuy nhiên, với sự đặc biệt của Việt Nam, một quốc gia xã hội chủ nghĩa, nhà nước là của dân do dân và vì dân chính vì vâỵ quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân Để thực hiện quyền lực của mình nhân dân tin tưởng

bà bầu ra Quốc hội thay mặt mình để thực hiện việc quản lý nhà nước Quốc hội không thể ôm đồn mọi quyền lực nên đã lập ra Chính phủ và trao cho chính phủ quyền hành pháp thực hiện quản lý nhà nước và chịu trách nhiệm trước Quốc hội Chính vì vậy, Chính phủ vừa là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất vừa là cơ quan chấp hành của Quốc hội

2.1 Vị trí, tính chất pháp lý của Chính phủ Việt Nam

Chính phủ là cơ quan hành chính cao nhất, trung tâm bộ máy nhà nước Tính năng này xuất phát từ nền kinh tế thị trường, hoạt động của Chính phủ có tác dụng thúc đẩy hoạt động của bộ máy nhà nước Hiến pháp 2013 ghi nhận ”Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành của Quốc hội Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác trước Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước.”6 So với các bản Hiến pháp trước, quy định của Hiến hiện hành về vị trí, tính chất, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, cũng như về cơ chế thực hiện quyền lực của Chính phủ đều có những sửa đổi, bổ sung theo tinh thần đổi mới theo hướng, đề cao vị trí, vai trò là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; bảo đảm tính độc lập tương đối, tăng cường tính chủ động, linh hoạt, sáng tạo và tính dân chủ pháp quyền trong tổ chức và hoạt động của Chính phủ

6 Điều 94 Hiến pháp 2013