Một trong các vấn đề đó là việc hoàn thiện các quy định của pháp luật về tổ chức và hoạt động thi hành án dân sự.. Ý kiến thứ ba lại cho rằng thi hành án dân sự và việc giải quyết vụ án
Trang 1
Công tác thi hành án dân sự sau hơn 10
năm thực hiện theo cơ chế mới, bước đầu đã
có sự thay đổi cả về chất lượng và số lượng,
góp phần quan trọng vào việc thiết lập kỉ
cương xã hội, nâng cao ý thức pháp luật của
công dân Tuy nhiên, bên cạnh những thành
tựu đã đạt được, công tác thi hành án dân sự
hiện vẫn đang đứng trước những khó khăn,
thử thách to lớn với nhiều vấn đề tồn tại cần
phải giải quyết Một trong các vấn đề đó là
việc hoàn thiện các quy định của pháp luật
về tổ chức và hoạt động thi hành án dân sự
Hiện nay, vấn đề thi hành án dân sự đang
được xem xét nên quy định như thế nào
trong Bộ luật tố tụng dân sự Mặc dù Dự
thảo Bộ luật luật tố tụng dân sự đã có một
phần gồm 2 chương, 15 điều quy định một
số vấn đề về thi hành án dân sự nhưng xung
quanh chúng vẫn còn các ý kiến khác nhau
Có ý kiến cho rằng cần quy định vấn đề thi
hành án dân sự trong Bộ luật tố tụng dân sự
vì thi hành án là một giai đoạn của tố tụng
dân sự Ý kiến khác lại cho rằng dù thi hành
án dân sự là một giai đoạn của tố tụng dân sự
thì cũng không nên quy định trong Bộ luật tố
tụng dân sự vì thi hành án tương đối độc lập
với xét xử và rất phức tạp Nếu quy định vấn
đề thi hành án trong Bộ luật tố tụng dân sự
sẽ khó có thể đầy đủ, việc áp dụng trên thực
tế phức tạp hơn Ý kiến thứ ba lại cho rằng
thi hành án dân sự và việc giải quyết vụ án
dân sự có quan hệ mật thiết, trong Bộ luật luật tố tụng hình sự mới được ban hành có quy định về thi hành án hình sự, vậy cũng nên quy định về thi hành án dân sự trong Bộ luật tố tụng dân sự thì mới hợp lí Để có thể xác định được ý kiến nào trong việc xây dựng Bộ luật tố tụng dân sự có tính thuyết phục cần phải nắm vững nhiều vấn đề liên quan đến việc thi hành án mà trước hết là những đặc trưng của nó Qua công tác thực tiễn, chúng tôi thấy hoạt động thi hành án có một số đặc trưng sau:
Thứ nhất, thi hành án có quan hệ chặt chẽ với xét xử Hoạt động xét xử của toà án nhân dân các cấp nhằm bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của nhân dân, bảo
vệ tài sản của Nhà nước, của tập thể, bảo vệ tính mạng và tài sản, tự do, danh dự và nhân phẩm của công dân, bảo vệ các quan hệ xã hội mà Nhà nước tạo dựng hoặc thừa nhận Các phán quyết giải quyết vụ án dân sự của toà án được thể hiện bằng bản án, quyết định đều có chứa đựng các quan điểm của Đảng, Nhà nước thông qua các điều luật được áp dụng nhưng nếu chỉ dừng lại ở việc ra bản
án, quyết định thì mục đích xét xử mới chỉ được thực hiện một nửa Nói cách khác là
* Chấp hành viên Đội thi hành án Quận Cầu Giấy, Hà Nội
Trang 2việc bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi
ích hợp pháp của tập thể và của công dân là
nửa vời vì các phán quyết của toà án mới
được thể hiện trên danh nghĩa, chưa được
thực hiện trên thực tế Để bảo vệ được các
quyền, lợi ích của các chủ thể thì sau khi có
bản án, quyết định còn phải thi hành bản án,
quyết định đó Do đó, có thể nói xét xử và
thi hành án là hai mặt thống nhất của một
quá trình không thể tách rời nhau, chúng
luôn bổ sung cho nhau Xét xử luôn là tiền
đề, là cơ sở cho thi hành án và thi hành án
hoàn thiện việc thực hiện nhiệm vụ, mục
đích xét xử và kết thúc hoạt động bảo vệ
quyền lợi của đương sự, khôi phục lại các
quyền, lợi ích hợp pháp của các bên đương
sự Giữa hoạt động xét xử và hoạt động thi
hành án có thể ví như giữa "nói và làm"
trong một thể thống nhất Nói thể hiện bằng
bản án, còn làm thể hiện bằng hoạt động thi
hành án, tuy là các giai đoạn khác nhau và
do các chủ thể khác nhau thực hiện nhưng
cùng chung mục đích là khôi phục lại quyền,
lợi ích hợp pháp cho đương sự, đem lại sự
công bằng cho xã hội
Thứ hai, hoạt động nghiệp vụ thi hành án
mang tính độc lập và là hoạt động chủ yếu
trong quá trình tổ chức thi hành án Trong
quá trình tổ chức thi hành án dân sự bao gồm
nhiều hoạt động khác nhau như hoạt động
quản lí (lãnh đạo), hoạt động hành chính tư
pháp (thanh tra, thống kê báo cáo, giải quyết
khiếu nại tố cáo, tài chính kế toán), hoạt
động xét xử (xét miễn, giảm khoản thi hành
án) và hoạt động nghiệp vụ thi hành án
Trong các hoạt động đó thì hoạt động nghiệp
vụ thi hành án như đưa bản án ra thi hành,
cưỡng chế thi hành án được chấp hành
viên tiến hành chủ yếu trong quá trình tổ chức thi hành án, những hoạt động khác chỉ mang tính chất bổ trợ cho hoạt động nghiệp
vụ thi hành án Hoạt động nghiệp vụ thi hành
án cũng mang tính độc lập Theo quy định của pháp luật về thi hành án thì chỉ có chấp hành viên mới được Nhà nước giao cho trọng trách thi hành các bản án, quyết định dân sự đã có hiệu lực pháp luật Kể từ khi nhận được hồ sơ thi hành án (bao gồm bản trích sao bản án, quyết định dân sự, quyết định thi hành án và các giấy tờ khác có liên quan) thì chấp hành viên tiến hành các biện pháp cần thiết theo thủ tục, trình tự quy định của pháp luật để thi hành án Chấp hành viên căn cứ vào chức năng, nhiệm vụ được giao
để thực thi bản án, quyết định có hiệu quả, kịp thời, chính xác và đúng luật Theo Điều
12 Pháp lệnh thi hành án dân sự năm 2004:
"Khi thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình, chấp hành viên phải tuân theo pháp luật và chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc thi hành án được giao" Căn cứ để chấp hành viên thi hành là bản án, quyết định của toà án được thi hành và quyết định thi hành
án Để thực hiện nhiệm vụ thi hành án, chấp hành viên chỉ có thể tuân theo các quy định của pháp luật Việc ra các quyết định theo thẩm quyền (như các quyết định cưỡng chế thi hành án) của chấp hành viên phải căn cứ chủ yếu vào các quy định pháp luật Việc xin
ý kiến lãnh đạo hoặc trao đổi ý kiến với các
cơ quan nhà nước khác chỉ là những cơ sở để chấp hành viên tham khảo để thực hiện nhiệm vụ (chỉ trừ trường hợp có quyết định yêu cầu hoãn thi hành án, tạm đình chỉ thi hành án của người có thẩm quyền kháng nghị bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp
Trang 3luật) Nếu quá phụ thuộc vào việc xin ý kiến
lãnh đạo thì có thể chấp hành viên sẽ tổ
chức thi hành án không đúng pháp luật Mặt
khác, khi lựa chọn các phương thức thi hành
án để ra các quyết định, chấp hành viên phải
chịu trách nhiệm trước pháp luật về các
quyết định của mình chứ không phải là chịu
trách nhiệm trước cấp trên nào khác Vì vậy,
có thể nói chấp hành viên khi thực hiện
nhiệm vụ có tính độc lập so với các chủ thể
khác trong quan hệ hành chính (cấp dưới
phải phục tùng cấp trên và phải chịu trách
nhiệm trước cấp trên) Thực tiễn hiện nay
cho thấy việc thi hành án rất phức tạp Sự
phức tạp đó không chỉ thể hiện trong việc thi
hành bản án dân sự, phần quyết định dân sự
trong bản án hình sự mà còn đối với cả
những bản án kinh tế, lao động, hành chính
và địa giới hành chính (huyện, tỉnh) Có rất
nhiều bản án, quyết định liên quan đến các
cơ quan hành chính nhà nước, các đơn vị,
các xí nghiệp, trường học thậm chí bên
phải thi hành án là uỷ ban nhân dân hoặc các
phòng, ban thuộc uỷ ban nhân dân trên địa
bàn thuộc thẩm quyền của cơ quan thi hành
án nên có thể có sự can thiệp chính thức
hoặc không chính thức, đúng luật hoặc trái
pháp luật của các cơ quan đó vào hoạt động
thi hành án của chấp hành viên Nếu xác
định hoạt động thi hành án là một dạng của
hoạt động tố tụng thì "cấp trên" của chấp
hành viên là pháp luật và hoạt động thi hành
án sẽ độc lập không chịu sự tác động nào
khác ngoài pháp luật Và ngược lại, nếu xác
định hoạt động thi hành án là một dạng của
hoạt động hành chính tư pháp thì trường hợp
này rất khó cho chấp hành viên trong việc
thực hiện nhiệm vụ Trên thực tế, có rất
nhiều bản án, quyết định bị trì hoãn thi hành cũng bởi nguyên nhân trên, chấp hành viên không dám đấu tranh và không dám chịu trách nhiệm
Thứ ba, thi hành án là hoạt động rất phức tạp, đòi hỏi phải có những quy định đầy đủ, chặt chẽ và phù hợp của pháp luật Một bản
án, quyết định được đưa ra thi hành thường
là kết quả của quá trình xét xử công khai, áp dụng đúng các quy định của pháp luật để giải quyết tranh chấp, xử lí vi phạm và đúng sai đều đã được phân xử rõ ràng Thế nhưng, trên thực tế có nhiều trường hợp đương sự chống lại việc thi hành bản án, quyết định của toà án vì khi thi hành án họ mới cảm thấy quyền lợi của mình bị mất Đặc biệt, đối với những bản án, quyết định không có tính khả thi do có nhầm lẫn, sai sót trong việc giải quyết hoặc bản án, quyết định giải quyết các tranh chấp phức tạp, đã bị kháng nghị xét lại hoặc trì hoãn thi hành nhiều lần thì việc thi hành càng khó Về nguyên tắc, khi thi hành án, chấp hành viên không được để sai sót Bởi vì, hoạt động thi hành án liên quan trực tiếp đến các quyền về tài sản, quyền nhân thân của đương sự nên nếu sai sót thì không thể khắc phục được Khi bản
án, quyết định đã được thi hành, tài sản của người phải thi hành án đã được chuyển dịch cho người được thi hành án hoặc bị xử lí theo các phương thức khác rồi thì khó thu hồi lại hoặc khôi phục lại tình trạng ban đầu được Để giải quyết những khó khăn trong việc thi hành án thì trước hết các quy định của pháp luật phải đầy đủ, cụ thể và phù hợp Mặt khác, pháp luật phải quy định thi hành án
Trang 4trong chuỗi liên hoàn với các hoạt động tố
tụng khác như khởi kiện, điều tra, hoà giải và
xét xử Có như vậy, mới thấy rõ trách nhiệm
của các cơ quan có mối liên quan mật thiết
trong quá trình giải quyết vụ án đồng thời tạo
ra sự độc lập một cách tương đối của chấp
hành viên trong việc thi hành nhiệm vụ nhằm
nâng cao hơn nữa trách nhiệm cá nhân của
chấp hành viên trong thi hành án
Qua những vấn đề được trình bày ở trên
cho thấy thi hành án có ý nghĩa quyết định tới
hiệu quả của xét xử Nếu không quy định việc
thi hành bản án, quyết định trong Bộ luật tố
tụng dân sự sẽ dẫn tới việc làm cho hoạt động
xét xử và thi hành án bị tách rời nhau, không
có được sự phối hợp chặt chẽ, không làm rõ
được trách nhiệm của cả cơ quan xét xử đối
với việc thi hành án và trách nhiệm của cơ
quan thi hành án với xét xử Trong quá trình
xét xử có thể cũng đã phải thi hành án (thi
hành quyết định biện pháp khẩn cấp tạm thời)
và trong thi hành án cũng có thể phải xét xử
(xét miễn, giảm các khoản mà người phải thi
hành án phải thi hành, giải quyết tranh chấp
tài sản khi cưỡng chế) Ngoài ra, còn có
những vấn đề khác liên quan trực tiếp đến
việc thi hành án như sửa chữa, cấp, chuyển
giao, giải thích bản án, quyết định Vì thế việc
Dự thảo Bộ luật tố tụng dân sự dành một
phần quy định những vấn đề chung về thi
hành án chúng tôi cho là đúng Các quy định
về thi hành án trong Bộ luật này không những
khẳng định đúng được tầm quan trọng của thi
hành án, nâng cao được nhận thức của mọi
người về thi hành án mà còn tạo được sự
đồng bộ trong quy định của pháp luật, tránh
được sự mâu thuẫn, chồng chéo giữa các văn
bản pháp luật nên thuận tiện cho việc áp dụng Tuy vậy, như đã nêu trên thì hoạt động thi hành án rất phức tạp Mọi phát sinh, thay đổi hay chấm dứt các quan hệ pháp luật về thi hành án cần phải theo cơ chế hết sức chặt chẽ
do pháp luật quy định Xung quanh chúng có rất nhiều vấn đề cần phải được pháp luật điều chỉnh chứ không chỉ là những vấn đề về trình
tự, thủ tục đưa bản án, quyết định ra thi hành Nếu quy định cụ thể ngay trong Bộ luật tố tụng dân sự thì Bộ luật sẽ rất đồ sộ, đòi hỏi phải nghiên cứu làm rõ thêm được nhiều vấn
đề liên quan đến chúng nữa Tuy thi hành án gắn liền với xét xử nhưng cũng có tính độc lập tương đối của chúng nên cũng không nhất thiết phải quy định đầy đủ trong Bộ luật tố tụng dân sự Quá trình xét xử và thi hành án cũng có thể quy định bởi nhiều văn bản pháp luật khác nhau cũng được Theo chúng tôi, tốt nhất là quy định trong Bộ luật tố tụng dân sự những vấn đề có tính chất chung làm cơ sở cho việc thi hành án, liên quan trực tiếp đến xét xử còn những vấn đề cụ thể về trình tự, thủ tục đưa bản án, quyết định ra thi hành cần được điều chỉnh bởi văn bản riêng dưới hình thức luật, pháp lệnh Vì vậy, có thể giữ nguyên các quy định về thi hành án trong Dự thảo Bộ luật tố tụng dân sự nhưng cần bổ sung thêm quy định về nguyên tắc thi hành án (quyền tự định đoạt của đương sự trong thi hành án, biện pháp thi hành án) và các quy định có tính nguyên tắc trong việc xét miễn, giảm khoản thi hành án, hỗ trợ về tài chính trong thi hành án Những vấn đề này hiện nay cũng đã được quy định trong Pháp lệnh thi hành án dân sự năm 2004 nên Bộ luật tố tụng dân sự có thể kế thừa chúng./