Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội phân tích nguyên nhân và giải pháp cho một số hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở việt nam hiện nay 3

HỌC VIỆN NGÂN HÀNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ Học phần: Triết học Mác - Lênin ĐỀ TÀI: Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội phân tích nguyên nhân và giải pháp cho mộ

HỌC VIỆN NGÂN HÀNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

Học phần: Triết học Mác - Lênin

ĐỀ TÀI:

Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức

xã hội phân tích nguyên nhân và giải pháp cho một số hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở Việt Nam hiện nay

Giảng viên hướng dẫn : Võ Minh Tuấn Sinh viên thực hiện : Nguyễn Thị Hương Ly

Mã sinh viên : 24A4012531

Hà nội, ngày 29 tháng 12 năm 2021

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

NỘI DUNG 4

Phần 1 Lý luận nội dung về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội 4

1 Tồn tại xã hội và ý thức xã hội 4

1.1 Tồn tại xã hội 4

1.2 Ý thức xã hội 4

2 Mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội 5

2.1 Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội 5

2.2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội 6

2.2.1 Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội 6

2.2.2 Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội 7

2.2.3 Ý thức xã hội có tính kế thừa 7

2.2.4 Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội 8

2.2.5 Ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội 8

Phần 2 Liên hệ thực tiễn và liên hệ với hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở Việt Nam hiện nay 9

1 Hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở Việt Nam hiện nay 9

1.1 Thực trạng của hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở Việt Nam 9

1.2 Nguyên nhân của hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở Việt Nam 10

1.3 Giải pháp của hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở Việt Nam 12

2 Liên hệ bản thân 13

KẾT LUẬN 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO 15

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com

MỞ ĐẦU

Ý thức là một trong hai vấn để cơ bản của triết học Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, là hình thức phản ánh thực tại khách quan và chỉ riêng con người mới có Tác động của ý thức đến con người và sự phát triển của một quốc gia là vô cùng to lớn

Với việc xuất phát từ nền văn minh lúa nước một xuất phát điểm còn thấp, từ phương thức sản xuất manh mún, nhỏ lẻ nên người Việt xa xưa đã hình thành nên phần nào những mặt hạn chế, thói quen xấu, lạc hậu và còn tồn tại cho tới tận ngày nay vì vậy chúng ta cần phải có những biện pháp để tránh nguy cơ tụt hậu so với những nước trong khu vực và trên thế giới? Câu hỏi này đã đặt ra cho chúng ta một vấn đề đó là sự lựa chọn bước đi và trật tự ưu tiên để phát triển kinh tế và để làm được điều đó cần có tri thức khoa học Tuy nhiên chỉ chú trọng vào tri thức mà bỏ qua vấn đề văn hóa tư tưởng thì sẽ không phát huy được sức mạnh của truyền thống dân tộc Hiện nay Việt Nam đang đi trên con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội và đang phát triển nền kinh tế thị trường, đất nước ngày càng mở cửa, ý thức ngày ngàng phát triển Tuy nhiên lại có một số hiện tượng ý thức bảo thủ, lạc hậu đã ngăn cản quá trình phát triển của đất nước Để hiểu rõ nguyên nhân và tìm ra giải pháp cho vấn đề này, em đã chọn đề tài: “ Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội phân tích nguyên nhân và giải pháp cho một số hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở Việt Nam hiện nay.”

NỘI DUNG

Phần 1 Lý luận nội dung về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội

1 Tồn tại xã hội và ý thức xã hội

1.1 Tồn tại xã hội Tồn tại xã hội là toàn bộ sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội

Tồn tại xã hội bao gồm các yếu tố cơ bản là phương thức sản xuất vật chất, điều kiện tự nhiên, hoàn cảnh địa lý, dân số và mật độ dân số, v.v.; trong đó phương thức sản xuất vật chất là yếu tố cơ bản nhất

1.2 Ý thức xã hội

Ý thức xã hội là phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử được vận dụng để giải quyết vấn đề cơ bản của triết học trong lĩnh vực xã hội Ý thức xã hội là xã hội tự nhận thức về mình, về sự tồn tại xã hội của mình và về hiện thực xung quanh mình Nói cách khác, ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, là bộ phận hợp thành của văn hóa tinh thần của xã hội Văn hóa tinh thần của xã hội mang nặng dấu ấn đặc trưng của hình thái kinh tế - xã hội, của các giai cấp đã tạo ra nó

Kết cấu của ý thức xã hội: Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội dưới nhiều hình thức khác nhau Sự đa dạng các hình thái ý thức xã hội là do tính nhiều mặt, nhiều vẻ và đa dạng của đời sống xã hội quy định; chúng phản ánh xã hội theo những hình thức khác nhau Tùy theo góc độ xem xét, chúng ta có thể chia ý thức xã hội thành các cấp độ khác nhau như: Ý thức

xã hội thông thường và ý thức lý luận; tâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội Theo trình độ phản ánh của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội có thể phân biệt ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận Ý thức xã hội thông thường hay ý thức thường ngày là những tri thức, những quan niệm của con

người hình thành một cách trực tiếp trong các hoạt động trực tiếp hàng ngày nhưng chưa được hệ thống hóa, chưa được tổng hợp và khái quát hóa thành lý luận Ý thức lý luận hay ý thức khoa học là những tư tưởng, những quan điểm được tổng hợp được hệ thống hóa và khái quát hóa thành những học thuyết xã hội dưới dạng các khái niệm, các phạm trù và các quy luật Giữa ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận có mối quan hệ mật thiết với nhau, hợp thành ý thức xã hội Ý thức xã hội thông thường phản ánh hiện thực một cách sinh động, cụ thể, và là tiền đề cho ý thức lý luận

Cũng có thể phân tích ý thức xã hội theo hai trình độ và hai phuơng thức phản ánh đối với tồn tại xã hội, đó là tâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội Tâm lý

xã hội là toàn bộ tư tưởng, tình cảm, tâm trạng, thói quen, nếp sống, nếp nghĩ, phong tục, tập quán, ước muốn,v.v của một người, một tập đoàn người một bộ phận xã hội hay toàn thể xã hội hình thành dưới tác động trực tiếp của cuộc sống hằng ngày của họ và phản ánh của sống đó Hệ tư tưởng xã hội là sự nhận thức lý luận về tồn tại xã hội; có khả năng đi sâu vào bản chất của mọi mối quan hệ xã hội; là kết quả của sự tổng kết, sự khái quát hóa các kinh nghiệm xã hội để hình thành lên những quan điểm, những tư tưởng về chính trị, pháp luật, triết học, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo, v.v…

Theo nội dung và lĩnh vực phản ánh đời sống xã hội, ý thức xã hội bao gồm các hình thái khác nhau: ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức tôn giáo, ý thức thẩm mỹ, ý thức khoa học

2 Mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội

2.1 Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội

Chủ nghĩa duy vật lích sử đã chỉ rõ rằng, tồn tại xã hội quyết định ý thức

xã hội Ý thức xã hội là sự phản ánh tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội Tồn tại xã hội không chỉ quyết định sự hình thành của ý thức xã hội mà còn quyết định cả nội dung và hình thức biểu hiện của nó Mỗi yếu tố của tồn tại xã

khác nhau theo những cách thức khác nhau Vì vậy, ở những thời kì lịch sử khác nhau nếu chúng ta thấy có những lý luận, quan điểm, tư tưởng xã hội khác nhau thì đó là do những điều kiện khác nhau của đời sống vật chất quyết định.

Ví dụ, khi nói tới mặt tích cực, chúng ta thấy người Việt có đức tính cần cù, chăm chỉ Vậy đức tính ấy là do đâu ? Xuất phát từ nền văn minh lúa nước, từ phương thức sản xuất manh mún, nhỏ lẻ; bên cạnh đó sản xuất nông nghiệp phụ thuộc rất lớn vào điều kiện tự nhiên, ảnh hưởng bởi khí hậu nhiệt đới gió mùa nhiều thiên tai…yêu cầu thời gian lao động phải tăng lên Từ đó tạo nên người Việt chăm chỉ, chịu thương chịu khó Những biến đổi của tồn tại xã hội đều có nguyên nhân sâu xa từ sự biến đổi của tồn tại xã hội, đặc biệt là sự biến đổi của phương thức sản xuất Với nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội có thể khẳng định, ý thức xã hội của một cộng đồng không phải là cái bất biến mà là nó luôn biến đổi, vì ý thức xã hội chỉ là sự phản ánh đối với tồn tại xã hội, do đó khi tồn tại

xã hội thay đổi thì nhất định sẽ dẫn đến sự thay đổi của ý thức xã hội

2.2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

2.2.1 Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội

Lịch sử xã hội loài người cho thấy, nhiều khi xã hội cũ đã mất đi rất lâu, song ý thức xã hội do xã hội đó sản sinh ra vẫn tiếp túc tồn tại Điều này thể hiện rõ nhất ở các khía cạnh khác nhau của tâm lý xã hội như truyền thống, thói quen và nhất là tập quán

Có nhiều nguyên nhân làm cho ý thức xã hội thường lạc hậu hơn tồn tại xã hội Thứ nhất là do tác động mạnh mẽ và nhiều mặt trong hoạt động thức tiễn của con người nên tồn tại xã hội diễn ra nhanh hơn khả năng phản ánh của ý thức xã hội Thứ hai là do sức mạnh của thói quen, tập quán, truyền thống và do cả tính bảo thủ của hình thái ý thức xã hội Thứ ba là ý thức xã hội mang tính giai cấp,tính dân tộc, ít nhiều đều ảnh hưởng đến lợi ích của các nhóm xã hội nên thường được cố gắng bảo tồn, duy trì

Việt Nam có nhiều tập quán được lưu truyền trong đời sống xã hội, hình thành thói quen lâu đời trong các cộng đồng dân cư Trong số đó, có nhiều tập quán thể hiện truyền thống văn hóa, đạo đức tốt đẹp của dân tộc Tuy nhiên, cũng tồn tại nhiều tập quán lạc hậu cần được xóa bỏ, đặc biệt trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình Nổi bật có thể kể đến như : bắt vợ, tảo hôn, thách cưới…ở một số đồng bào dân tộc thiểu số Một cuộc điểu tra năm 2019 đã cho thấy rằng tỷ lệ tảo hôn của người dân tộc thiểu số lên tới 21,9%, nếu không có những biện pháp nắm bắt tình hình, xác định đúng nguyên nhân thì sẽ gây ra hiệu quả nghiêm trọng đối với chất lượng dân số, tình hình phát triển kinh tế và ảnh hưởng đến cộng đồng

2.2.2 Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội

Triết học Mác - Lênin thừa nhận rằng, ý thức xã hội thường lạc hậu hơn tồn tại xã hội nhưng cũng có thể vượt trước tồn tại xã hội Trong những điều kiện nhất định nhiều tư tưởng khoa học và triết học có thể vượt trước tồn tại xã hội của thời đại rất xa Sở dĩ ý thức xã hội có khả năng đó là do ý thức nói chung và ý thức xã hội nói riêng mang bản chất sáng tạo, nó phản ánh đúng những mối liên hệ logic, khách quan, tất yếu, bản chất của tồn tại xã hội Lịch sử đã cho thấy nhiều dự báo của các nhà tư tưởng lớn phải sau 1 thời gian, có thể ngắn hoặc rất dài, mới được thực tiễn xác nhận Nhiều dự báo của C.Mác đang trở thành sự thật trong thời đại chúng ta đã hoàn toàn khẳng định điều đó Chẳng hạn, dự báo tri thức trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp đang được thực tiễn của của cuộc cách mạng chuyển đổi công nghệ số, thời đại trí tuệ nhân tạo hay cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, thời đại kinh tế tri thức xác nhận.

Vì vậy, trong thời đại chúng ta, chủ nghĩa Mác - Lênin vẫn đang là thế giới quan và phương pháp luận chung nhất cho sự nhận thức và cho công cuộc cải tạo hiện thực

2.2.3 Ý thức xã hội có tính kế thừa

Tiến trình phát triển đời sống tinh thần của xã hội loài người cho thấy rằng, các quan điểm lý luận, các tư tưởng lớn của thời đại sau bao giờ cũng dựa vào những tiền đề đã có từ các giai đoạn lịch sử trước đó Trong sự phát triển của mình, ý thức xã hội có tính kế thừa nên không thể giải thích một tư tưởng nào đó nếu chỉ dựa vào trình độ, hiện trạng phát triển kinh tế

và các quan hệ kinh tế-xã hội Ví dụ, trình độ phát triển kinh tế nước Pháp vào thế kỉ XVIII kém xa nước Anh nhưng tư tưởng lý luận của nước Pháp tiên tiến hơn nước Anh nhiều Tuy nhiên cần lưu ý rằng, trong các xã hội có giai cấp thì các giai cấp khác nhau sẽ kế thừa những di sản khác nhau của những giai đoạn trước Giai cấp tiến bộ đang lên sẽ chọn kế thừa những tư tưởng tiến bộ của thời đại trước Quan điểm của triết học Mác - Lênin về tính kế thừa của ý thức xã hội có ý nghĩa to lớn đối với sự nghiệp xây dựng văn hóa tinh thần của dân tộc ta hiện nay

2.2.4 Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội

Các hình thái ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội theo những cách khác nhau, có vai trò khác nhau trong xã hội và trong đời sống của con người Tuy nhiên, ở các thời đại lịch sử khác nhau, trong những hoàn cảnh khác nhau dù vai trò của các hình thái ý thức xã hội không giống nhau nhưng chúng vẫn có sự tác động qua lại với nhau

2.2.5 Ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội

Tồn tại xã hội chịu sự tác động trở lại của ý thức xã hội là một biểu hiện khác của tính độc lập tương đối của ý thức xã hội Sự tác động trở lại đối với tồn tại xã hội của các hình thái ý thức xã hội mạnh hay yếu còn phụ thuộc vào những điều kiện lịch sử cụ thể, vào các quan hệ kinh tế vốn là cơ sở hình thành các hình thái ý thức xã hội; vào trình độ phản ánh và sức lan tỏa của ý thức đối với các nhu cầu khác nhau của sự phát triển xã hội; đặc biệt là vào vai trò lịch sử của các giai cấp đại diện cho ngọn cờ tư tưởng đó Tư tưởng tiến bộ phản ánh đúng hiện thực khách quan sẽ thúc đẩy kinh tế phát triển và ngược lại Vì vậy,

cần phân biệt ý thức xã hội tiến bộ với ý thức xã hội lạc hậu, cản trở sự tiến bộ xã hội

Phần 2 Liên hệ thực tiễn và liên hệ với hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở Việt Nam hiện nay

1 Hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở Việt Nam hiện nay

1.1 Thực trạng của hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở Việt Nam Những thành tựu và phát triển trong công cuộc đổi mới của nước ta trong thời gian qua đã góp phần tạo nên những điều kiện để chúng ta bước vào một thời kỳ phát triển mới Cùng với sự phát triển về khoa học và công nghệ thì sự phát triển về ý thức xã hội sẽ không làm cho nước ta tụt hậu so với các nước khác trong khu vực và trên thế giới Tuy nhiên không thể phủ nhận sự tụt hậu của các nước đang phát triển so với các nước phát triển mà nguyên nhân sâu xa chính là sự lạc hậu của ý thức xã hội Tuy không phải

là toàn bộ nhưng ở Việt Nam một đất nước đang phát triển vẫn có một số hiện tượng ý thức lạc hâu bảo thủ trong văn hóa, tôn giáo,

Ở lĩnh vực văn hóa thì phải nói đến những hủ tục của đồng bào dân tộc thiểu số như là tảo hôn, ma chay, thách cưới, v.vv Theo kết quả điều tra về thực trạng kinh tế - xã hội cho thấy tỷ lệ người DTTS tảo hôn là 21,9% Năm 2018 toàn tỉnh Gia Lai

có 320 trường hợp tảo hôn, 6 cặp hôn nhân cận huyết Tảo hôn và hôn nhân cận huyết làm cho chất lượng dân số suy giảm, suy thoái nòi giống, ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực và là một trong những cản trở đối với sự phát triển kinh tế - xã hội, tiến

bộ xã hội và với sự phát triển bền vững của vùng dân tộc thiểu số Có thể thấy rằng những hủ tục lạc hậu này đã ngăn cản sự phát triển của đồng bào dân tộc thiểu số và nhân dân cả nước

Trong thời gian gần đây tình trạng bất bình đẳng giới tính ở nước ta đã

có nhiều sự tiến bộ nhưng tình trạng đó vẫn còn đang phổ biến ở một số lĩnh vực đời sống xã hội nhất là những định kiến về phụ nữ và trẻ em gái Ngày nay nhiều gia đình vẫn còn mang nặng tư tưởng sinh con trai để “nối dõi tông

nề hơn đối với người phụ nữ Việt Nam và làm tăng lên khoảng cách về giới tính trong thị trường lao động Theo thống kê tỷ lệ tham gia lao động của nữ giới đã giảm sâu hơn so với nam giới và khoảng cách chênh lệch ấy đã lên tới 10,8% Theo đánh giá của Tổ chức Lao động Thế giới (ILO), nhìn chung, phụ nữ Việt Nam dành nhiều thời gian hơn nam giới trung bình 12 tiếng/tuần

để làm việc nhà Có thể thấy rằng tình trạng bất bình đẳng giới ở Việt Nam

đã gây ra những hậu quả nặng nề đối với chất lượng cuộc sống và nó không phải là vấn đề bên lề, mà là cốt lõi đối với chất lượng, sự lâu dài và những tiến bộ thu được từ sự phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam

Những thập niên gần đây, trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện đại hóa, đời sống tôn giáo thế giới diễn biến đa dạng và phức tạp Cùng với sự biến động thay đổi của các tôn giáo như Phật giáo, Công giáo và đạo Tin lành, một số hiện tượng tôn giáo mới xuất hiện trong những thập niên gần đây cũng có ảnh hưởng không nhỏ đến phong tục, tập quán truyền thống của dân tộc Đặc biệt là xuất hiện những tôn giáo mang tính phản văn hóa, phi nhân tính có ảnh hưởng tiêu cực đến đạo đức, văn hóa, thuần phong mỹ tục của cả dân tộc như hiện tượng giáo phái Tốc Phạ ở Thuận Châu, Sơn La; hiện tượng Chân Không của Lưu Văn Ty hay gần đây nhất là phong trào tôn giáo Hội thánh chúa trời mẹ Vụ việc tổ chức "Tin lành Đề ga" cấu kết với các tổ chức phản động trong và ngoài nước tổ chức móc lối, nuôi dưỡng lực lượng ngầm, lôi kéo một số đồng bào dân tộc thiểu số và tàn quân FULRO vượt biên trái phép sang Cam-pu-chia lập ra những trại tị nạn để tập hợp lực lượng chống đối, chờ thời cơ đưa trở lại Việt Nam để chống phá Nhà nước ta cũng cho thấy rằng hiện tượng tôn giáo mới không chỉ có tác động xấu đến văn hóa, thuần phong mỹ tục, đạo đức truyền thống mà còn có tác động xấu đến trật tự anh ninh xã hội ở Việt nam.

1.2 Nguyên nhân của hiện tượng ý thức lạc hậu, bảo thủ ở Việt Nam Thứ nhất ở trong lĩnh vực văn hóa xã hội, nguyên nhân gây nên hiện tượng này là do ảnh hưởng của phong tục tập quán, những hủ tục lạc hậu vẫn còn tồn tại với những quan niệm mang tính duy tâm Đặc biệt là trong vấn đề tảo