Nhân cách phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách

Trong điều kiện của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện nay , nhân tố con người trở nên cấp bách thì sự hiểu biết về vấn đề nhân cách là tiền đề yếu tố quyết định mọi sự phát triển tro

Họ và tên : Nguyễn Hiền Linh

Lớp : QLHCNN K38

Mã sinh viên : 1852050029

MỞ ĐẦU

Khi xem xét hay đánh giá một con người, chúng ta thường hay nói đến “nhân cách” của người đó Nhân cách là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác nhau như triết học, xã hội học, kinh tế - chính trị, tâm lí học Nó như là tiền đề để

ta nhìn nhận giá trị, bản chất một con người Khi nhận thức được bản chất của một người ta sẽ có cơ sở quyết định mối quan hệ với người đó Nhân cách là đỉnh cao nhất của sự phát triển tâm lí của con người, của tự ý thức và tự điều chỉnh bản thân con người Vì vậy sự hình thành, phát triển và hoàn thiện nhân cách của con người

là rất quan trọng và luôn được quan tâm trong xã hội Trong điều kiện của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện nay , nhân tố con người trở nên cấp bách thì sự hiểu biết về vấn đề nhân cách là tiền đề yếu tố quyết định mọi sự phát triển trong xã hội

Tuy nhiên chúng ta đều biết rằng nhân cách không phải ngay từ khi sinh ra đã có Không ai nói đến nhân cách với một đứa trẻ mới sinh Nhân cách là cấu tạo mới do từng người tự hình thành nên và phát triển trong quá trình sống, giao tiếp, học tập, lao động, hoạt động xã hội, vui chơi… Nhân cách không có sẵn bằng cách bộc lộ dần dần các xung động bản năng nguyên thuỷ mà một lúc nào đó bị kiềm chế, chèn

ép Theo đó, nhân cách là đặc trưng xã hội, là “phẩm chất xã hội” của con người

Tóm lại nhân cách được hình thành và phát triển do rất nhiều yếu tố, khi nghiên cứu về nhân cách thì những nhân tố là vấn đề đầu tiên và then chốt cần phải nhắc

đến Vì vậy, em xin chọn “ Nhân cách ? Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự

hình thành và phát triển nhân cách” làm đề tài tiểu luận của mình

NỘI DUNG

Khi nhìn nhận và đánh giá một quốc gia, một khu vực nào đó trên thế giới về mức

độ phát triển cao hay thấp, giàu hay nghèo thì trước hết chúng ta phải xem xét về nền giáo dục của quốc gia đó, quả thực vấn đề giáo dục là một vấn đề quan trọng

mà bất kì quốc gia nào khu vực nào trên thế giới cũng phải đầu tư Bởi giáo dục

và đào tạo là tạo ra những đội ngũ tri thức tạo điều kiện cho con người phát triển nhân cách của mình Đó chính là nguồn nhân lực dồi dào tạo cho con người có cả

ý thức, tri thức, đạo đức năng lực phẩm chất nhân cách để bổ sung vào sự nghiệp xây dựng đất nước ngày càng phát triển hơn cả về kinh tế, văn hóa, xã hội

I Khái niệm chung

1 NHÂN CÁCH

Nhân cách là một vấn đề trung tâm của tâm lý học Là tổ hợp những đặc điểm, những thuộc tính tâm lý của cá nhân biểu hiện bản sắc và giá trị xã hội của con người Có nhiều định nghĩa khác nhau về nhân cách nhưng nhân cách thường được xác định như là một hệ thống các quan hệ đối với thế giới xung quanh và với bản thân mình Trên cơ sở đó ta có thể rút ra một định nghĩa khái quát về nhân cách:

Nhân cách là một tổ hợp những thuộc tính tâm lí của một cá nhân được biểu hiện

ở bản sắc và giá trị xá hội của người ấy Trong đó “tổ hợp” có nghĩa là những thuộc tính tâm lý hợp thành nhân cách có quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động

lẫn nhau làm thành một hệ thống, một cấu trúc nhất định Dùng “bản sắc” muốn nói cái chung của xã hội khi trở thành cái riêng, cái khác biệt của từng người không giống với tổ hợp khác của bất cứ một người nào khác Chữ “giá trị xã hội”

là muốn nói những thuộc tính đó thể hiện ra ở những việc làm, những cách ứng

xử, hành vi , hành động , hoạt động phổ biến của người ấy được xã hội đánh giá nhân cách bao gồm 4 đặc điểm:

+) Tính ổn định : Nhân cách con người là qúa trình hình thành từ từ , nhân cách

là tổ hợp các thuộc tính ổn định , tiềm tàng của cá nhân nó khó hình thành và cũng khó mất đi

+) Tính thống nhất : Thống nhất giữa lời nói và việc làm , thống nhất giữa đạo đức và tài , giữa ý thức và hành độnđộhanhf vi ứng xử trong cộng đồng , nhóm +) Tính tích cực : Nhân cách của con người là chủ thể của hoạt động và giao lưu các mối quan hệ giữa người này với người khác

Nhân cách con người luôn cải tạo thế giới khách quan và biến thế giới thành sản phẩm phục vụ cho con người không phải ai cũng có mà chỉ có ở người có nhân cách mới có

+) Tính giao tiếp : Nhân cách của con người có thể tồn tại và phát triển thông quan hoạt động và giao tiếp với người khác và nhờ đó con người tiếp thu lĩnh hội các tri thức , kinh nghiệm , văn hóa , xã hội của loài người mà biến thành nhân cách riêng của mình Đó chính là bốn đặc điểm của nhân cách rất quan trọng với đời sống con người

2 Sự phát triển nhân cách

- Sự phát triển về thể chất thể hiện ở sự tăng trưởng về chiều cao, trọng lượng, cơ bắp, sự hoàn thiện các giác quan, sự phối hợp các vận động

- Sự phát triển về mặt tâm lý thể hiện ở những biến đổi cơ bản trong quá trình nhận thức, xúc cảm, ý chí, ở sự hình thành các thuộc tính tâm lý mới của nhân cách

- Sự phát triển về mặt xã hội thể hiện ở sự thay đổi trong cách ứng xử với người xung quanh trong sự tham gia tích cực vào đời sống

Chúng ta đang phấn đấu xây dựng và phát triển nhân cách con người Việt Nam trong quá trình đổi mới , đó là nhân cách của con người sáng tạo , năng động , có

kỷ luật , kỹ năng như phẩm chất tốt đẹp của nền văn hóa giàu bẳn sắc dân tộc được đúc kết lại qua nhiều thế hệ đều có được điều đó Sự hình thành và phát triển nhân cách con người Con người chịu sự tác động của nhiều nhân tố khác nhau trong đó có nhân tố sinh học và xã hội , các nhân tố này tác động tới con người không phải là song song với nhau có giá như nhau Chính vì vậy cần phải xem xét đúg đắn nhìn nhận một cách khách quan khoa học các tác động của di truyền và môi trường tự nhiên , môi trường xã hội trong các công tác giáo dục

II CẤC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT

TRIỂN NHÂN CÁCH

Nhân cách là một cấu tạo tâm lý mới được hình thành và phát triển trong quá trìnhsống, hoạt động và giao tiếp của mỗi người Như Lê- nin đã khẳng định :

“Cùng với dòng sữa mẹ,con đường hấp thụ tâm lý, đạo đức của xã hội mà nó là thành viên”.Nhà tâm lý học nổi tiếng A.L.Leonchiep cũng đã chỉ rằng nhân cách

cụ thể là nhân cách con người sinh thành và phát triển theo con đường từ bên ngoài chuyển vào nội tâm ,từ các quan hệ với thế giới tự nhiên , thế giới đồ vật ,nền văn hóa xã hội do các thế hệ trước tạo ra,các quan hệ xã hội mà nó gắn

bó Trong quá trình hình thành, nhân cách bị chi phối của nhiều yếu tố :

+) Di truyền

+) Hoàn cảnh sống

+) Giáo dục

+) Hoạt động

+) Giao tiếp

1 Yếu tố di truyền :

Khi nói tới những yếu tố sinh học trong con người, có thể hiểu đó là những yếu

tố hữu sinh, hữu cơ, những cái mà về mặt phát sinh, luôn gắn bó với tổ tông động vật của con người, những cái làm cho con người hình thành và hoạt động như một cá thể, một hệ thống phục tùng các quy luật sinh học, hoặc cũng có thể coi đó là toàn bộ tiền đề sinh học của con người Nói một cách dễ hiểu, di truyền

là sự tái tạo ở trẻ em những thuộc tính sinh học nhất định, giống với cha mẹ, thông qua hệ thống gen

VD: Cha mẹ tóc màu đen, mắt nâu thì con cái họ tóc đen hoặc mắt nâu, hay cả hai không thể có tóc vàng mắt xanh được

Những yếu tố được di truyền này bao gồm: Cấu trúc giải phẫu cơ thể, màu da, màu tóc, vóc dáng, thể trạng, các tư chất của hệ thần kinh… Những yếu tố này góp phần nảy sinh ra nhân cách, được coi là tiền đề tiền đề vật chất (mầm mống) của sự phát triển tâm lý, nhân cách của con người Bẩm sinh – di truyền là những đặc điểm giải phẫu sinh lí của hệ thần kinh và các cơ quan cảm giác, vận động Đối với mỗi cá thể khi ra đời đã nhận được một số đặc điểm về cấu tạo và chức năng của cơ thể từ các thế hệ trước theo con đường di truyền trong đó có các giác quan và não Bất cứ một chức năng tâm lí nào mang bản chất con người của nhân cách chỉ có thể được phát triển trong hoạt động của bản thân đó và trong điều kiện của xã hội loài người Thực tế mọi cơ thể bình thường đều có thể phát triển tốt đẹp đời sống tinh thần của mình Ngoài ra, sự

tác động của yếu tố di truyền đối với từng giai đoạn phát triển lứa tuổi và từng hoạt động cụ thể là khác nhau Thực ra, ngay ở cấp độ sinh học, sự phong phú,

đa dạng của nhân cách cũng đã được thể hiện Khi sinh ra, mỗi người đã có một

bộ gen riêng của mình mà rất hiếm khi trùng với người khác Do vậy,mỗi người

có khí chất, thiên hướng, khả năng tư duy… hết sức khác nhau Như

vậy, Bẩm sinh – di truyền đóng vai trò đáng kể trong sự hình thành phát triển tâm lí nhân cách Chính nó tham gia vào sự tạo thành cơ sở vật chất của các hiện tượng tâm lí – những đặc điểm giải phẫu và sinh lí của cơ thể, trong đó có hệ thần kinh Qua đó ta khẳng định vai trò tiền đề vật chất của yếu tố di truyền với

sự hình thành và phát triển và phát triển nhân cách Tuy nhiên cần chú ý, yếu tố

di truyền bẩm sinh không quyết định nhân cách mà nó tạo điều kiện thuận lợi hay khó khăn cho quá trình hình thành nhân cách.Nên cần chú ý đúng mức vai trò của di truyền, không nên coi nhẹ hoặc đánh giá quá cao vai trò của nhân tố này

Ví dụ: Tại sao lại có từ “con nhà nòi”, ví dụ trong gia đình nhiều người giỏi về

âm nhạc thì đứa trẻ cũng sẽ có thiên hướng âm nhạc? Đó cũng là quá trình hình thành nhân cách theo bẩm sinh di truyền Nếu như trong gia đình cha và mẹ đều

là người tài giỏi thì đó là yếu tố giúp con mình noi theo Một em học sinh được

kế thừa yếu tố di truyền của mẹ là đàn giỏi thì đó chỉ là tiền đề cơ sở, nếu không tạo điều kiện cho em học đàn để phát huy năng khiếu, và bản thân em đó cũng không tích cực học tập thì cũng sẽ không trở thành một người đàn giỏi được

Có một số quan điểm sai khi nhìn nhận về vai trò của di truyền với sự phát triển nhân cách:

VD: Cha mẹ sinh con, trời sinh tính Nhân cách là một tiến trình có tính chất tiền định

VD: Con nhà nông không giống lông cũng giống cánh Các quan điểm cực đoan phiến diện tuyệt đối hoá vai trò của yếu tố di truyền

VD: Con vua thì lại làm vua Quan điểm phân biệt chủng tộc

VD: Quan điểm “trẻ em như một tờ giấy trắng mà người dạy dỗ có thể vẽ bất kỳ cái gì cũng được” Quan điểm xem nhẹ, hạ thấp vai trò của yếu tố di truyền

1 Yếu tố môi trường

Môi trường là toàn bộ các yếu tố tự nhiên và xã hội xung quanh cần thiết cho

sự sinh hoạt và phát triển của con người.Môi trường tự nhiên: Gồm khí hậu, đất, nước, sinh thái phục vụ cho học tập, lao động, rèn luyện sức khỏe, vui chơi giải trí Môi trường xã hội: Gồm các điều kiện về kinh tế, chính trị, văn hóa…

a) Môi trường tự nhiên

- Những điều kiện tự nhiên quy định đặc điểm của phương thức hoạt động của con người trong tự nhiên và một số nét riêng trong phạm vi sáng tạo nghệ thuật Qua

đó quy định các giá trị vật chất và tinh thần ở một mức độ nhất định Hay có thể nói tâm

lý dân tộc mang dấu ấn của hoàn cảnh tự nhiên thông qua khâu trung gian là phương thức sống Ngay cả nhiều phong tục tập quán suy cho cùng cũng đều có nguồn gốc từ điều kiện và hoàn cảnh sống tự nhiên

- Nhân cách như là một thành viên xã hội chịu ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên thông qua những giá trị vật chất và tinh thần, qua phong tục tập quán của dân tộc, của địa phương, của nghề nghiệp - những cái vốn có liên hệ với điều kiện tự nhiên ấy và qua phương thức sống của chính bản thân nó Xét cho cùng, nhiều phong tục tập quán đều có nguồn gốc từ điều kiện và hoàn cảnh sống tự nhiên Một số nét tâm lí nào đó của bản địa, của nghề nghiệp cũng có thể hiểu theo logic ấy Nhân cách như một thành viên

xã hội, chịu ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên thông qua những giá

trị vật chất tinh thần, qua phong tục tập quán của dân tộc, của địa phương, của nghề nghiệp – những cái vốn có liên hệ với điều kiện tự nhiên ấy và qua phương thức sống của chính bản thân nó

Liên hệ thực tiễn: Người dân vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng và đồng bằng châu thổ sông Cửu Long nước ta có truyền thống trồng lúa nước lâu đời, cây lúa nước không chỉ đơn thuần là cây nông nghiệp, mà nó đã trở thành biểu tượng cho nền nông nghiệp nước ta nói chung và hai vùng đồng bằng này nói riêng Ở đây, người dân không chỉ có kinh nghiệm lâu đời về trồng lúa nước, tâm lí gắn bó với cây lúa, mà còn có những phong tục, tập quán, hoạt động văn hóa, nghệ thuật gắn liền với nền văn minh lúa nước

Sở dĩ như vậy là bởi vì nơi đấy có địa hình bằng phẳng, có hai con sông lớn chảy qua, bồi đắp phù sa, có các điều kiện phù hợp cho việc canh tác cây lúa nước

Ví dụ: con người Việt Nam, sinh ra trong một đất nước đã từng trải qua các cuộc chiến tranh gian khổ để giành được độc lập, một đất nước đi lên từ nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, nên con người Việt Nam là những con người kiên cường, cần cù, chịu khó và chính những điều đó đã ảnh hưởng đến nhân cách con người Việt Nam Tuy nhiên hoàn cảnh tự nhiên không giữ vai trò quan trọng và quyết định trong sự phát triển tâm lý nhân cách Những hoàn cảnh tự nhiên hoàn toàn có thể điều chỉnh, khắc phục được Một ví dụ nữa cho thấy nhân cách con người chịu sự ảnh hưởng của tự nhiên thời tiết : Khi thời tiết nắng nóng vào khoảng 40, 41 độ C, chúng ta

có cảm giác khó chịu trong người và hay cáu gắt hơn bình thường, những khi thời tiết mát mẻ mùa thu, thì tinh thần con người cũng thoải mái hơn, khi đó con người thấy vui vẻ hơn, thấy mọi thứ nhẹ nhàng, bâng khuâng như tiết trời mùa thu…

b) Môi trường xã hội.

Môi trường xã hội là toàn các mối quan hệ xã hội mà con người sống và tiếp xúc Nó có ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý nhân cách Vì nếu không có sự tiếp xúc với con người thì cá thể lớn lên và phát triển trong trạng thái động vật, nó không thể trở thành một con người, một nhân cách

Có nghĩa là đứa trẻ muốn trở thành nhân cách phải có sự tiếp xúc với người lớn để nắm vững tri thức, kinh nghiệm lịch sử xã hội, để được chuẩn bị bước vào cuộc sống và lao động trong văn hóa của thời đại, có thể nói nhân cách là một sản phẩm của xã hội Quan hệ sản xuất quy định nội dung của nhiều nét tâm lý cơ bản của nhân cách Ngoài ra tâm lý nhân cách phụ thuộc vào quan hệ chính trị và pháp luật Vị trí giai cấp của cá nhân sẽ kích thích tính tích cực của nó ở mức độ này mức độ khác trong vai trò xã hội Trong tất cả những mối quan hệ xã hội được nêu ở trên, nhân cách không chỉ là một khách thể mà còn là một chủ thể Cá nhân là một tồn tại có ý thức, nó có thể lựa chọn phương thức sống của mình và do đó nó lựa chọn những phản ứng khác nhau trước tác động của hoàn cảnh xã hội Dư luận được hình thành thầm lặnghoặc có ý thức Có thể đóng vai trò tích cực hay tiêu cực trong đời sống được bắt nguồn từ sự kiện thực hay bịa đặt Nó nảy sinh, phát triển trên tâm trạng xã hội và có ảnh hưởng trở lại tâm trạng đó Ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của môi trường đối với nhân cách:

+) Một môi trường xã hội lành mạnh, như nền dân chủ, các quan hệ xã hội, điều kiện văn hoá -tinh thần của xã hội có sự phát triển hài hoà… thì

sẽ tạo điều kiện cho tính tích cực của nhân cách phát huy Ngược lại, tính tích cực xã hội của nhân cách sẽ bị thui chột đi, nếu môi trường xã hội không tạo điều kiện cho nó bộc lộ Trong một chừng mực nào đó,điều này

không những làm cho nhân cách bị nghèo nàn, mà còn có thể dẫn tới sự phá vỡ nhân cách

Ví dụ: Trường hợp cô Kamala được chó sói nuôi từ nhỏ Khi được đưa ra khỏi rừng, cô đã 12 tuổi Bình thường, cô ngủ trong xó nhà, đêm đến thì tỉnh táo và đôi khi sủa lên như chó rừng Cô đi lại bằng hai chân, nhưng khi

bị đuổi thì chạy bằng bốn chi khá nhanh Người ta dạy nói cho Kamala trong bốn năm, nhưng cô chỉ nói được hai từ Cô không thể thành người và chết ở tuổi 18 Người ta đã được biết trên 30 trường hợp như vậy +) Hoàn cảnh là môi trường nhỏ có tác động trực tiếp, mạnh mẽ đến sự hình thành phát triển nhân cách cá nhân Trong đó môi trường xã hội có ý nghĩa quan trọng đối với sự hình thành phát triển nhân cách

+) Trong môi trường xã hội ta còn thấy những hiện tượng tâm lí xã hội quần chúng khác ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lí nhân cách Dư luận và tâm trạng chung, đó là sự phán xét đánh giá của sự đông người về sự kiện đời sống xã hội của hoạt động tập thể của hành vi cá nhân Dư luận được hình thành âm thầm hoặc có ý thức Có thể đóng vai trò tích cực hay tiêu cực trong đời sống được bắt nguồn từ sự kiện thực hay bịa đặt Nó nảy sinh, phát sinh trên tâm trạng xã hội và có ảnh hưởng trở lại tâm trạng đó :

Tâm trạng chung bao trùm bầu không khí lạc quan hay bi quan – sức

phấn đấu chung của nhóm hay cá nhân đều chịu ảnh hưởng của tâm trạng chung đó

Thi đua là phương thức tác động qua lại giữa các cá nhân, nhóm và tập

thể làm tăng cho kết quả hoạt động của nhau nhiều phẩm chất nhân cách, tập thể được phát triển qua thi đua