Bài viết tập trung phân tích ứng xử của nút khung ngang kết nối hai dầm vuông góc theo mô hình phần tử hữu hạn, sử dụng phần tử dầm đa thớ có xét tới tính phi tuyến vật liệu và hình học. Phương pháp mô phỏng động và tối ưu tham số đầu vào cho mô hình vật liệu Beton_Uni được đề xuất và kiểm chứng thông qua việc so sánh với kết quả thí nghiệm.
Trang 1MÔ PHỎNG ỨNG XỬ ĐỘNG PHI TUYẾN CỦA NÚT KHUNG GÓC TẠI
VỊ TRÍ CỘT CHỊU LỰC BỊ PHÁ HỦY
NONLINEAR DYNAMIC SIMULATIONS OF RC EXTERIOR BEAM-COLUMN SUBSTRUCTURES SUBJECT TO BEAM-COLUMN REMOVAL AT A
CORNER
LÊ NGUYÊN KHƯƠNG, CAO MINH QUYỀN, TRỊNH THỊ HOA
Trường Đại học Công nghệ Giao thông Vận tải
Email: quyencm@utt.edu.vn
Tóm tắt: Tác động của tải trọng như bom mìn
hoặc đâm va từ các nguồn tải lớn làm phá hoại cột
chịu lực sẽ gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến công
trình, thậm chí gây sụp đổ Nút khung tại vị trí cột bị
phá hủy sẽ đảm nhiệm vai trò phân bố lại tải trọng
lên các cấu kiện chịu lực lân cận Bản thân nút
khung đó sẽ bị biến dạng lớn về hình học và nứt
gãy vật liệu Cho tới nay, chưa tồn tại mô hình số
nào có khả năng mô tả chính xác toàn bộ quá trình
làm việc của kết cấu trong giai đoạn phá hoại của
nút khung và các miền kết cấu chịu lực lân cận Bài
báo tập trung phân tích ứng xử của nút khung
ngang kết nối hai dầm vuông góc theo mô hình
phần tử hữu hạn, sử dụng phần tử dầm đa thớ có
xét tới tính phi tuyến vật liệu và hình học Phương
pháp mô phỏng động và tối ưu tham số đầu vào cho
mô hình vật liệu Beton_Uni được đề xuất và kiểm
chứng thông qua việc so sánh với kết quả thí
nghiệm Tiếp đó, mô hình số được sử dụng để khảo
sát hệ số tăng tải trọng động (Dynamic Load
Increase Factor – DLIF) và một số kết luận liên
quan được nhóm nghiên cứu đề xuất
Từ khóa: Sụp đổ lũy tiến; nút khung BTCT; hệ số
DLIF; phần tử dầm đa thớ
Abstract: The impact of external loads such as
bombs, or collisions affects the structure and can
cause the collapse The frame node at the
destroyed column position will redistribute the load
on the neighboring structural members The frame
node itself will experience significant geometric
distortions and material fractures Up to now, there
is no numerical model capable of accurately
describing the entire working process of the
structure in the failure phase of the frame node and
neighboring structural regions The article focuses
on analyzing the behavior of the cross-frame node
connecting two perpendicular beams by using the
finite element model and the multi-grained beam element, considering the nonlinearity of materials and geometry The dynamic simulation and input parameter optimization method for the Beton_Uni material model is proposed and verified through comparison with experimental results Next, a numerical model was used to investigate the Dynamic Load Increase Factor (DLIF) and some related conclusions proposed by the research team
Keywords: Progressive collapse; RC beam-beam
joint; DLIF; multifiber beam element
1 Đặt vấn đề
Trong khoảng 20 năm trở lại đây, các công trình nhà cao tầng được xây dựng và phát triển nhanh do tốc độ đô thị hóa cao ở tất cả các nước trên thế giới trong đó có Việt Nam Sự phát triển này kéo theo sự thay đổi của các tiêu chuẩn tính toán, các phương pháp tính và tối ưu hóa thiết kế liên quan tới tải trọng phức tạp như động đất, gió lốc, hỏa hoạn hay sụp đổ liên hoàn Tác động của nguồn tải trọng lớn như bom mìn hoặc đâm va làm phá hoại cột chịu lực sẽ gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến công trình Nút khung tại vị trí cột bị phá hủy sẽ đảm nhiệm vai trò phân bố lại tải trọng lên các cấu kiện chịu lực lân cận Bản thân nút khung đó sẽ bị biến dạng lớn về hình học và nứt gãy vật liệu Cho tới nay, chưa tồn tại mô hình số nào có khả năng mô tả chính xác toàn bộ quá trình làm việc của kết cấu trong giai đoạn phá hoại của nút khung và các miền kết cấu chịu lực lân cận
Việc nghiên cứu ảnh hưởng của phá hoại cột trụ trong công trình nhà cao tầng đã được đề cập tới trong nhiều tiêu chuẩn tính toán hiện đại như ASCE-41 hay Eurocodes tuy nhiên các tính toán này thiên về định tính khi các công trình được phân loại và đánh giá theo mức độ quan trọng Quan
Trang 2điểm thiết kế, kiểm tra kết cấu tổng thể là tính toán
phân loại các cấu kiện quan trọng và tùy mức độ
nguy hiểm nếu cấu kiện bị phá hủy mà có giải pháp
thiết kế hoặc gia cường phù hợp Vấn đề lúc đó thu
gọn về bài toán kiểm tra cục bộ, xem xét ứng xử
của các cấu kiện quan trọng (key element) Lý do
chính của cách tiếp cận trên là việc kiểm tra tính
toán một cấu kiện chịu lực (nút khung, cột, dầm,
sàn) thường dễ dàng hơn, kể cả trong việc kiểm tra
và xác minh tính chính xác của kết quả qua các thí
nghiệm
Nhiều công trình nghiên cứu khoa học và mô
hình thí nghiệm đã được thực hiện nhằm làm rõ cơ
chế làm việc của cấu kiện bị hư hỏng và biến dạng
lớn, tuy nhiên do tính phức tạp trong việc thể hiện
đúng hiện tượng phá hủy của cột chịu tải mà số
lượng nghiên cứu còn có hạn Cụ thể hơn, nhiều
phương pháp tính và phần mềm mô phỏng được
trang bị các mô hình và thuật toán có thể đưa ra kết
quả sụp đổ của kết cấu tổng thể nhưng độ phức tạp
trong việc xây dựng và kiểm soát mô hình số lại là
các yếu tố quan trọng gây cản trở cho công tác thực
hành tính toán của kỹ sư Theo xu thế chung, các
nghiên cứu liên quan tới mô phỏng kết cấu chịu tải
sụp đổ tập trung tìm ra các phương pháp đơn giản
hóa quy trình tính toán mà vẫn giữ được độ chính
xác đáng tin cậy tuy nhiên, các mô hình này mới
phản ánh được một phần ứng xử phi tuyến của toàn
bộ kết cấu
Trong thực hành tính toán thiết kế công trình,
phương pháp tĩnh phi tuyến (Non Linear Static
Analysis - NLSA), và phương pháp động phi tuyến
(Non Linear Dynamic Analysis – NLDA) thường
được sử dụng do tính đơn giản trong mô hình
Trong các trường hợp này, ứng xử động của kết
cấu được xét tới thông qua hệ số động tương
đương DLIF (Dynamic Load Increase Factor) [1]
Việc sử dụng giá trị DLIF bằng 2 trong nhiều tiêu
chuẩn tính toán hiện gây tranh cãi khi một số nghiên
cứu cho rằng việc sử dụng giá trị quy đổi này là quá
thiên về an toàn
Ngoài các mô hình tính LSA và NLSA, khi cần
quan sát và dự báo chính xác ứng xử của kết cấu,
phương pháp phân tích động phi tuyến (Non Linear
Dynamic Analysis - NLDA) thường được sử dụng
Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi kỹ thuật mô
phỏng của kỹ sư, sử dụng nhiều tài nguyên cũng như thời gian tính toán Để giải quyết vấn đề trên, nhiều nghiên cứu đã khuyến cáo dùng phần tử dầm
đa thớ trong mô phỏng và phân tích sụp đổ lũy tiến cho kết cấu bê tông cốt thép [8] Phương pháp mô phỏng bằng phần tử dầm đa thớ có xét tới tính phi tuyến của vật liệu và phi tuyến hình học cho kết quả với độ chính xác cao hơn so với phần tử dầm 2D và thời gian tính toán được rút ngắn đáng kể so với mô hình phần tử khối 3D Ngoài ra, mô hình số còn cho phép xác định giá trị của hệ số quy đổi tải trọng tương đương DLIF trong phân tích NLSA Đây chính là khác biệt của việc sử dụng mô hình số trong dự báo khả năng chịu tải trọng động tới hạn của kết cấu so với mô hình thí nghiệm bởi sau khi thực hiện thí nghiệm, chúng ta chỉ có được một trạng thái ổn định cuối cùng của kết cấu Nói cách khác, mô hình thí nghiệm không xác định được chính xác ở mức tải trọng nào thì kết cấu bị sụp đổ trong khi chúng ta có thể thực hiện điều đó bằng cách gia tải lớn dần trong mô hình số tới giá trị kết cấu bị phá hoại
Các vấn đề liên quan tới tải trọng xung, va chạm, phân bố lại tải trọng khi kết cấu mất cột chịu lực cũng như cơ chế phá hủy và các ứng xử phi tuyến sinh ra đều là những chủ đề đáng quan tâm nhằm xây dựng các phương pháp tính gần đúng, giúp việc thiết kế, kiểm tra công trình trở nên hiệu quả và chính xác hơn Bài báo tập trung phân tích ứng xử của nút khung ngang kết nối hai dầm vuông góc theo mô hình phần tử hữu hạn, sử dụng phần tử dầm đa thớ có xét tới tính phi tuyến vật liệu và hình học Phương pháp mô phỏng động và tối ưu tham
số đầu vào cho mô hình vật liệu Beton_Uni được đề xuất và kiểm chứng thông qua việc so sánh với kết quả thí nghiệm Tiếp đó, mô hình số được sử dụng
để khảo sát hệ số tăng tải trọng động (Dynamic Load Increase Factor – DLIF) và một số kết luận liên quan được nhóm nghiên cứu đề xuất
2 Nguyên lý thí nghiệm và kết quả thí nghiệm
sử dụng cho bài báo
Khi kết cấu nhà cao tầng bị mất cột chịu lực một cách đột ngột, hai trường hợp phổ biến xảy ra là cột góc hoặc cột trên biên bị phá hủy Hình 1 mô tả sự phân bổ lại mô men uốn trong các cấu kiện chịu lực chính là dầm, cột, khung liên kết trong hai kịch bản
Trang 3cột chịu lực bị phá hủy Kết quả cho thấy, nút khung
tại vị trí cột bị phá hủy sẽ đảm nhiệm trực tiếp vai trò
phân bố lại tải trọng lên các cấu kiện chịu lực lân
cận Các hiệu ứng động hay phá hủy cục bộ sẽ xảy
ra tại vị trí này Nếu bỏ qua vai trò của sàn (đặc biệt
là với kết cấu sàn lắp ghép), nút khung ngang liên kết hai dầm vuông góc sẽ chịu lực nhiều nhất và thường bị phá hủy đầu tiên
Hình 1 Phân b ổ lại lực nén trên kết cấu (a): Kết cấu ban đầu (b): Kết cấu bị mất cột góc
(c): Kết cấu bị mất cột trên biên
Để thể hiện được ứng xử của kết cấu trên thực
tế, mô hình thí nghiệm động được xây dựng cần
đảm bảo một số tiêu chí như tải trọng thí nghiệm là
tải phân bố đều trên các dầm; mô hình thực nghiệm
phải phản ánh được ảnh hưởng của các cấu kiện
lân cận đến khả năng chịu tải qua các liên kết điều
kiện biên; thiết bị đo phải có đủ độ nhạy để đo các
dao động thay đổi trong khoảng thời gian rất ngắn
(ms) Ngoài ra, với hệ kết cấu nhà cao tầng, các
nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng sau khi bị mất
cột, sàn phía trên cột bị mất có phản ứng giống
nhau Do vậy, thí nghiệm trên một sàn, khung điển
hình gần vị trí cột bị phá hủy là chấp nhận được,
thay vì phải thí nghiệm trên toàn bộ công trình
Trên cơ sở đó, Qian và Li [5] thực hiện các
nghiên cứu có xét tới hiệu ứng động do sự mất cột
chịu lực một cách đột ngột gây ra với tổng cộng sáu
mẫu (ký hiệu DF1, DF2, DF3, DF4, DF5 và DF6) đã
được thiết kế và thí nghiệm Trong nghiên cứu này,
phương pháp mô phỏng số và tối ưu tham số đầu
vào cho mô hình bê tông phi tuyến được kiểm
chứng dựa trên việc so sánh với kết quả đo của hai
mẫu thí nghiệm DF1 và DF2 Mẫu thí nghiệm DF1
được thiết kế với điều kiện chịu lực không xét tới
tác động của tải trọng động đất theo tiêu chuẩn
Singapore Standard CP 65 [6] và DF2 được thiết kế
theo tiêu chuẩn ACI 318-08 [7] có xét tới khả năng
kháng chấn của công trình
Một số đặc trưng hình học, vật liệu, tải trọng của
mô hình thí nghiệm DF1 và DF2 được nhóm nghiên cứu sử dụng:
Tải trọng tĩnh: được tính toán dựa trên giả
thuyết sàn dày 210mm (tương đương 5.1 kPa), gạch lát nền là 1.0 kPa, tải trọng tương đương do tường và trọng lượng bản thân dầm quy đổi tương đương lần lượt là 2.25kPa và 1.59 kPa Hoạt tải là 2.0 kPa Tổ hợp tải trọng là 1.2 DL + 0.5 LL trong đó
DL là tĩnh tải và LL là hoạt tải Trong thí nghiệm có
xét tới hiệu ứng mất cột chịu lực đột ngột, tải trọng tĩnh được nhân với hệ số 0.9 theo tiêu chuẩn DoD [20] Tổng tải trọng tĩnh áp dụng lên nút khung trong hai trường hợp DF1 và DF2 được tính toán bằng 0.9(1.2DL + 0.5LL) = 16.9 kN
Chi tiết cấu tạo, tải trọng và tính chất vật liệu thép: sử dụng cho 2 mẫu DF1 và DF2 được tổng hợp trong bảng 1, bảng 2 Cần lưu ý là với mẫu thí nghiệm DF2, ngoài sự khác biệt về số lượng cốt thép đai và diện tích cốt thép dọc trong 2 dầm, vị trí nút khung còn được thiết kế có sự tham gia của thép đai
Cường độ chịu nén trung bình của bê tông, f' c, thu được từ thí nghiệm trên các mẫu hình trụ bê tông, là 32.8 MPa và 31.4 MPa tương ứng cho hai mẫu DF1 và DF2
Trang 4
Bảng 1 Cấu tạo cốt thép của hai mẫu thí nghiệm DF1 và DF2
Thép dọc Thép đai Tải tác dụng tại nút khung Thép đai tại nút khung Mẫu thí nghiệm DF1 4-T10 R6@180 0.9(1.2DL + 0.5LL) -16.9 kN Không
Mẫu thí nghiệm DF2 4-T13 R6@60 0.9(1.2DL + 0.5LL) -16.9 kN R6@55
Bảng 2 Đặc tính vật liệu thép sử dụng trong thí nghiệm
Loại thép Cường độ chảy dẻo
(Mpa)
Biến dạng chảy dẻo (x 10-6) Cường độ tới hạn (Mpa) Biến dạng tới hạn (%)
Hình 2 Sơ đồ thí nghiệm nút khung ngang (biên dịch từ tài liệu gốc [5])
Phương pháp thí nghiệm: sơ đồ thí nghiệm
được thể hiện trên hình 2 Để xét tới hiệu ứng động
của tải trọng khi cột bị phá hủy đột ngột, hai giai
đoạn gia tải chính được thực hiện: Giai đoạn 1 (gia
tải tĩnh), các mẫu thí nghiệm đã được gia tải bằng
các khối lượng tĩnh đối xứng; cột thép gia tải được
điều chỉnh cho đến khi đầu bi thép tiếp xúc với bề
mặt trên của nút khung; các khối xích sau đó được
nới lỏng để cho phép điều chỉnh chiều cao cột thép
cho đến khi nội lực trong cột góc đạt lực trục thiết kế
là 16.9kN như đã đề cập ở trên; Giai đoạn 2 (loại bỏ
cột chịu lực): Sau khi tĩnh tải (bao gồm trọng lượng
bản thân và phản lực tại nút khung) được thiết lập,
lực dọc trục bắt đầu giải phóng một cách đột ngột
trong khoảng thời gian rất nhỏ là 0.0035 s và 0.0030
s cho DF1 và DF2 tương ứng Điều này phù hợp
với các yêu cầu về khoảng thời gian loại bỏ cột (ít
hơn 1/10 thời gian chuyển động tự do của kết cấu sau khi mất cột chịu lực) đáp ứng yêu cầu của hướng dẫn DoD [8]
Các thông số vật liệu, hình học và phương pháp gia tải được miêu tả trên đây là các số liệu đầu vào quan trọng cho mô hình số được đề xuất trong phần tiếp theo
3 Mô hình nút khung ngang tại vị trí cột bị phá hủy
3.1 Đề xuất phương án mô phỏng
Nút khung tại vị trí cột bị phá hủy đóng vai trò phân bố lại tải trọng từ các cột phía trên sang các dầm và cột lân cận cột bị phá hủy Ứng xử động học của nút khung có xét tới phi tuyến vật liệu và hình học được phân tích bởi nhiều tác giả [3], [9], [10] tuy nhiên các nghiên cứu này đều chỉ ra các
Trang 5hạn chế trong việc xây dựng và kiểm soát mô hình
số Kết quả mô phỏng phụ thuộc nhiều vào khả
năng mô tả ứng xử động của các loại phần tử và
mô hình vật liệu được sử dụng, đặc biệt, không phải
phần mềm mô phỏng tính toán theo phương pháp
PTHH nào cũng có khả năng phân tích động phi
tuyến kết cấu
Trong bài báo này, nhóm nghiên cứu đề xuất
phương pháp mô phỏng ứng xử động phi tuyến của
nút khung ngang chịu tải trọng tĩnh và tải trọng động
sử dụng phần tử dầm đa thớ (Multi-fiber beam
element), mô hình bê tông phi tuyến Beton_Uni
được tích hợp trong mã nguồn mở mô phỏng kết
cấu Cast3M [11] Trong mô phỏng kết cấu chịu tải
trọng tĩnh (pushover), phương pháp gia tải chuyển
vị áp đặt tăng dần theo thời gian
(displacement-controlled imposed load) được sử dụng Chuyển vị
thẳng đứng tại nút khung được tăng dần đều 0.2mm
cho mỗi bước tính tới khi kết cấu làm việc ngoài giới
hạn đàn hồi và có phản lực giảm 20% so với giới
hạn chịu lực lớn nhất của mẫu thử Trong mô phỏng
động, tải trọng thiết kế được quy ra khối lượng
tương đương, đặt tập trung vào nút khung Để mô
phỏng hiện tượng cột chịu lực bị phá hủy đột ngột,
giá trị phản lực tại cột bị phá hủy sẽ được tính toán,
sau đó các giá trị này sẽ được gán vào nút khung
cho kết cấu không có cột chịu lực để cân bằng kết
cấu ở trạng thái tương tự trạng thái cột chịu lực
chưa bị phá hủy Tiếp đó, các phản lực (đóng vai trò
là ngoại lực tác dụng lên kết cấu trong mô hình) sẽ
được giảm về 0 trong khoảng thời gian rất ngắn (∆t
< 1/10 chu kỳ dao động riêng của kết cấu) để xét tới
hiệu ứng động của tải trọng mất đột ngột
Để nhận được kết quả mô hình sát với kết quả
thực nghiệm, việc hiệu chỉnh các tham số đầu vào
của mô hình vật liệu phi tuyến (cụ thể trong nghiên
cứu này là mô hình Beton_Uni) là cần thiết Khi số
lượng các tham số này lớn, việc hiệu chỉnh trở nên
khó khăn bởi với mỗi loại kết cấu và ứng xử phi
tuyến cần quan tâm, các tham số đóng vai trò quan
trọng khác nhau Để giảm thiểu vấn đề này, nhóm
nghiên cứu đã phát triển một công cụ giúp tự động
hóa quá trình hiệu chỉnh tham số bằng việc kết hợp
các thuật toán tối ưu trên Matlab và kết quả mô
phỏng trên Cast3M
Vai trò của từng phần mềm cụ thể như sau:
- Matlab: Điều khiển Cast3M chạy ra kết quả mô phỏng Sau mỗi vòng lặp, Matlab sẽ xử lý số liệu mô hình, so sánh với kết quả thí nghiệm để tính độ lệch
Devk Hàm tối ưu fminsearch của Matlab được sử dụng để hiệu chỉnh tham số mô hình nhằm đưa
Devk về giá trị nhỏ nhất;
- Cast3M: Update tham số mô hình và chạy lại
mô phỏng sau mỗi vòng lặp điều khiển từ Matlab Một ví dụ hiệu chỉnh 7 tham số đầu vào của mô hình bê tông Mazar được trình bày trên video: https://youtu.be/VVbZyf88xDA
3.2 Dạng phần tử và mô hình vật liệu
Phương pháp phần tử dầm đa thớ (multifiber beam element) được sử dụng để đánh giá các ứng suất tổng quát {Σgen} từ các biến dạng tổng quát
{E gen} Mỗi mặt cắt ngang nơi cần phải tính toán ứng
xử của dầm - tức là các điểm Gauss của một phần
tử hữu hạn - được phân chia thành một số hữu hạn các thớ và tại mỗi thớ này các phương trình cấu tạo một chiều cho bê tông và thép được áp dụng Ứng
xử của mặt cắt ngang của phần tử này thu được trực tiếp bằng cách tích phân quan hệ ứng suất-biến dạng của các thớ trên mặt cắt ngang
Phương pháp số được thực hiện theo cách sau Đầu tiên biến dạng dọc trục trong mỗi lớp ( i) được tính từ biến dạng tổng quát:
trong đó: y i - tung độ trung bình của mặt cắt ngang của lớp i được tính toán từ trọng tâm của mặt cắt Sau đó ứng suất lớp (ứng suất dọc trục σi) được tính bằng cách áp dụng phương trình cấu tạo 1D trên mỗi lớp Do liên kết giữa cốt thép và bê tông được giả định là hoàn hảo đối với các lớp chứa cốt thép, ứng suất trong bê tông và thép được tính riêng rẽ và ứng suất trung bình của lớp thu được phụ thuộc vào hàm lượng cốt thép của lớp đang xét Điều quan trọng trong mô hình phần tử đa thớ
là miền bê tông lõi chịu hiệu ứng chống nở ngang
do thép đai tạo ra được mô phỏng độc lập với miền
bê tông bao bọc Hình 3 đưa ra một sơ đồ thể hiện
mô hình dầm đa thớ với các miền vật liệu độc lập theo các thớ
Trang 6Hình 3 Mô hình ph ần tử dầm đa thớ trong mô phỏng BTCT
Mô hình bê tông phi tuyến « Beton_Uni » được
phát triển và xây dựng sẵn trong mã nguồn mở
Cast3M [11] Mô hình có xét tới ứng xử của kết cấu
chịu tải trọng lặp, hiệu ứng chống nở ngang, sự
giảm dần của ứng suất kéo, nén và trạng thái vết
nứt (đóng, mở) Hiệu ứng chống nở ngang
(confinement) do thép đai tạo ra với lớp bê tông bên
trong được xét tới bằng việc tăng ứng suất nén tới
hạn, chuyển vị tới hạn và ứng suất nén dư khi bê
tông bị phá hủy Tính năng này của mô hình
Beton_Uni giúp cho việc mô phỏng vai trò của thép
đai trở nên thực tế hơn bởi thép đai ngoài việc nâng
cao khả năng chịu cắt còn giúp nâng cao khả năng
chịu nén của phần bê tông được bao bọc Đường
cong ứng suất và biến dạng trong mô hình bê tông
không chịu hiệu ứng bó ngang được định nghĩa bởi
các phương trình quan hệ sau:
0
0
0
0.2
c
c
Z
Các giá trị ứng suất nén lớn nhất *
0( 0)
c c
(dấu * thể hiện giá trị của bê tông chịu hiệu ứng bó
ngang), góc giảm cường độ Z, Z* ở trạng thái nứt
của bê tông, chuyển vị *
0, 0
c c
tại thời điểm bê tông đạt ứng suất nén lớn nhất được xác định theo thí nghiệm và theo các công thức thực nghiệm sau khi xét tới hiệu ứng chống nở ngang :
1 2.5 min
1.125 1.25
trong đó: - chỉ số thể hiện mối quan hệ giữa
*
0/ 0
c c
Các trị số , được xác định dựa trên số thanh thép dọc (n), chiều rộng bc, chiều cao
h c của lớp bê tông chịu hiệu ứng chống nở ngang, khoảng cách (s) giữa các thanh thép đai, diện tích
A sw của các thanh thép đai, ứng suất w chảy dẻo của thép đai, chiều dài thép đai lw và ứng suất nén của bê tôngc0:
0
8
/
sw w w
c w c
b h
Ứng suất, biến dạng và góc giảm độ cứng của
bê tông chịu hiệu ứng nở ngang được xác định như:
*
*
* 0
0.85
Z
Đường cong ứng suất, biến dạng của bê tông khi chịu kéo được xác định qua các công thức sau:
Trang 70 0 ( / )
1
t
t
E r
avec r r
trong đó: E0 - module đàn hồi; t - ứng suất kéo
lớn nhất; t - biến dạng ứng với t ; r - hệ số thể
hiện sự giảm ứng suất kéo khi vật liệu biến dạng
lớn hơn t; tm - chuyển vị lớn nhất
3.3 Lựa chọn tham số cho mô hình
Trong nghiên cứu này, ngoài các tham số đầu
vào của mô hình vật liệu Beotn_Uni, kết quả nghiên
cứu còn phụ thuộc và các đặc trưng của mô hình
vật liệu thép và kích thước lưới 5 tham số cho mô
hình Beton_Uni, 5 tham số cho mô hình thép
ACIER_UNI do Menegotto và Pinto [12] đề xuất và
kích thước phần tử là các tham số đầu vào của thuật giải Bộ tham số lựa chọn cho mô hình bê tông
và thép để nhận được kết quả mô phỏng đầu ra thể hiện trên hình 5 được tổng hợp trong bảng 3 và bảng 4 Kích thước phần tử dầm đa thớ được chọn
là 25cm Cần lưu ý rằng, việc hiệu chỉnh tham số chỉ
có ý nghĩa khi bộ tham số đề xuất sau quá trình hiệu chỉnh vẫn giữ được các đặc tính cơ học và vật lý phù hợp với thực tế Để đảm bảo điều kiện này, việc định nghĩa các khoảng giá trị giới hạn cận trên
và cận dưới của mỗi tham số là cần thiết
Bảng 3 Tham số đầu vào của mô hình bê tông
Định nghĩa Bê tông thường Bê tông có cốt đai
E 0 Độ cứng (module Young) 30.E3 MPa 30.E3 MPa
f c Cường độ chịu nén 32 MPa 35 MPa
f t Cường độ chịu kéo 1.6 MPa 1.6 MPa
ε tm Biến dạng nứt theo phương kéo 4.E-04 8.E-04
ε rupt Biến dạng nứt theo phương nén 3.E-3 10E-3
Bảng 4 Tham số đầu vào của mô hình cốt thép dọc
E (GPa) σ sy (MPa) ε y ε sh σ su (MPa) ε su
Thép 210 500 2.38E-3 3.5E-3 550 0.05
4 Kết quả
Kết quả trên hình 4 thể hiện biến dạng và vùng
nứt của mẫu thí nghiệm DF1 trong trường hợp tải
trọng tác dụng là pushover một phương Kết quả
pushover của mẫu DF1 tương ứng với kết pushover
của mẫu F1 trong nghiên cứu của Qian et al [13]
Nhằm thuận tiện cho phần so sánh kết quả tĩnh và
động, kết quả pushover cho mẫu F1, F2 trong nghiên cứu của Qian et al [13] sẽ được so sánh với kết quả mô phỏng và ký hiệu là DF1, DF2 (hình 5)
Vùng nứt của kết cấu tập trung vào vị trí gần gối tựa với vết nứt dạng uốn, kết quả này là hợp lý khi so sánh với các vết nứt ở hai đầu dầm và tại vị trí nút liên kết
Hình 4 DF1 - Vùng hư hỏng (nứt) (a) theo mô phỏng; (b) kết quả thí nghiệm [13]
Trang 8Hình 5 So sánh k ết quả lực-chuyển vị giữa thí nghiệm và mô phỏng số bằng phần tử Multifiber
Đường cong lực-chuyển vị thẳng đứng của nút
khung DF1 và DF2 (hình 5) cho thấy sự tương đồng
giữa kết quả mô phỏng và kết quả thực nghiệm dưới
tác động của tải trọng tĩnh tăng dần Tại các thời
điểm bê tông bị nứt, cốt thép chảy và thời điểm phá
hoại, giá trị tải trọng giữa mô phỏng và thực nghiệm
xấp xỉ bằng nhau, chuyển vị của các đường cong
thực nghiệm và mô phỏng cũng sát nhau Sự khác
biệt giữa kết quả mô phỏng và kết quả thí nghiệm
được giải thích do các giả thuyết về liên kết tuyệt đối
giữa bê tông - cốt thép Điều này chứng tỏ các tham
số hiệu chỉnh cho mô hình bê tông Beton_Uni là phù
hợp, cho kết quả có độ chính xác cao
Sử dụng bộ tham số hiệu chỉnh cho các mô hình
vật liệu trên bảng 3 và bảng 4, nhóm nghiên cứu
tiếp tục mô phỏng động học của 2 mẫu thí nghiệm DF1 và DF2 Chuyển vị theo thời gian của hai mô hình DF1 và DF2 được thể hiện trên Hình 6 Chuyển vị thẳng đứng lớn nhất tại vị trí nút khung lần lượt là 85mm và 32mm cho DF1 và DF2 Cần lưu ý là nút khung DF1 trên cả thí nghiệm và mô hình đều có mật độ thép đai nhỏ do thiết kế DF1 không xét tới ảnh hưởng của động đất Trên mô hình, thép được mô phỏng không liên tục tại vị trí nút khung và năng lượng phá hoại tại vùng bê tông xung quanh nút khung là nhỏ hơn do không có sự tham gia chịu lực của thép Kết quả mô phỏng là tương đồng với kết quả thí nghiệm trình bày trong nghiên cứu của Qian và Li [5] khi so sánh về dạng đường cong và chuyển vị lớn nhất
Hình 6 Chuy ển vị thẳng đứng theo thời gian của các mẫu DF1 và DF2, (a) theo mô phỏng số,
(b) theo kết quả đo của Qian và Li [5]
Mô hình số trong mô phỏng động học phi tuyến
của nút khung ngang đã được kiểm chứng tính chính
xác qua việc so sánh với kết quả đo trong thí nghiệm
Tiếp theo, mô hình số sẽ được sử dụng để xác định
hệ số tăng tải trọng có xét tới hiệu ứng động (DLIF)
cho phương pháp NLSA theo quy trình được nhắc
tới trong tiêu chuẩn thiết kế UFC 4-023-03 [9]:
- Sử dụng mô hình cơ sở (cột chịu lực bị loại bỏ)
để tính toán động học phi tuyến của nút khung, tìm
ra giá trị chuyển vị xoay lớn nhất ϕd;
- Sử dụng cùng mô hình của bước trên, thực hiện
phân tích tĩnh phi tuyến với tải trọng tác dụng được
nhân với hệ số DLIF giả định lớn hơn 1 Giá trị của
DLIF được điều chỉnh và mô hình được chạy lại cho đến khi chuyển vị xoay lớn nhất bằng ϕd tính được trong bước 1 Giá trị DLIF cuối cùng của vòng lặp trên sẽ là hệ số DLIF cần tìm
Tải trọng thiết kế khi áp dụng cho DF1 và DF2 chịu tải trọng động do việc mất cột đột ngột gây ra là 16.9 kN (đã giải thích ở phần thí nghiệm) Giá trị 16.9 kN lần lượt được nhân với các hệ số lớn hơn 1
và áp dụng lần lượt cho hai mô hình DF1 và DF2 Các hệ số này được lập trình tăng dần trong quá trình tính toán tới thời điểm chuyển vị góc xoay của hai mô hình bằng chuyển vị góc xoay tính theo phương pháp động học phi tuyến Từ kết quả mô
0 20 40 60
Chuyển vị (mm)
DF1 - Thí nghiệm DF1 - Mô phỏng DF2 - Thí nghiệm DF2 - Mô phỏng
-100
-80
-60
-40
-20
0
Thời gian (s)
DF1 DF2
Trang 9phỏng đạt được theo quy trình đề xuất, hệ số DLIF
của hai mẫu DF1 và DF2 được xác định lần lượt là
1.35 và 1.65, giá trị này sát với kết quả thí nghiệm
do Qian và Li [5] thực hiện
Như vậy, bằng mô hình số, chúng ta có thể xác
định được các hệ số DLIF phù hợp với khả năng
làm việc thực của kết cấu DLIF trong nghiên cứu
này đều nhỏ hơn 2, tiếp tục khẳng định việc sử
dụng hệ số DLIF bằng 2 trong các tiêu chuẩn thiết
kế hiện tại là thiên về an toàn và thiếu tính kinh tế
Quy trình xác định DLIF theo phương pháp số trước
khi áp dụng cho các tính toán thiết kế tiêu chuẩn
nên được xem xét áp dụng để các thiết kế đáp ứng
đúng yêu cầu chịu tải của công trình
5 Kết luận
Bài báo phân tích nguyên lý thí nghiệm động cho
nút khung ngang liên kết dầm-dầm trong trường
hợp cột chịu lực bị loại bỏ, làm cơ sở cho việc xây
dựng mô hình số theo phương pháp mô phỏng
phần tử hữu hạn sử dụng phần tử dầm đa thớ có
xét tới tính phi tuyến của vật liệu Các tham số đầu
vào cho mô hình bê tông, thép và kích thước phần
tử được hiệu chỉnh dựa trên thuật toán tối ưu
fminsearch của Matlab, kết hợp mô phỏng phi tuyến
bằng mã nguồn mở Cast3M Với bộ số liệu hiệu
chỉnh, kết quả mô phỏng đạt được theo hai phương
án gia tải tĩnh đẩy dần dạng pushover và động theo
thời gian là sát với kết quả thí nghiệm khi so sánh
chuyển vị lớn nhất và vùng phá hủy giữa mô hình
và kết quả thí nghiệm Hệ số quy đổi tải trọng tương
đương DLIF được xác định theo mô hình số là kết
quả đáng được xem xét để thay đổi giá trị mặc định
DLIF = 2 theo các tiêu chuẩn tính toán hiện đại
Thời gian tính toán và phân tích mô hình chịu tải
trọng động được rút ngắn đáng kể khi thay thế mô
hình nút không gian dạng khối sang mô hình nút
không gian sử dụng phần tử dầm đa thớ
Khi cột chịu lực tại góc bị phá hủy, nếu nút
khung ngang (dầm-dầm) đóng vai trò truyền lực
(hiệu ứng dây xích) và phân bố lại tải trọng lên các
cột xung quanh, nút khung dọc (dầm-cột) tại vùng
lân cận sẽ chịu lực chính, xuất hiện mô men âm lớn
nhất tại nút khung này Với những kết cấu có sàn
dầm đổ liền khối, sàn đóng vai trò quan trọng trong
quá trình phân bố lại tải trọng và tăng độ cứng vùng
lân cận cột bị phá hủy Nghiên cứu hiện đang dừng
lại ở việc phân tích ứng xử phi tuyến của nút khung
ngang Phương pháp mô hình này sẽ tiếp tục được
nhóm tác giả sử dụng trong các đề tài tiếp tới khi
xét tới ứng xử của nút khung dọc (dầm-cột) và nút
khung có sự tham gia chịu lực của sàn trước khi áp
dụng toàn bộ các kỹ thuật mô hình trên vào kết cấu
tổng thể
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 K Marchand, D J Stevens, B Crowder, and T
Campbell (2005), ―UFC 4-023-03: Design of Buildings
to Resist Progressive Collapse‖, Jan
2 Marjanishvili S M (2004), ―Progressive Analysis
Procedure for Progressive Collapse‖, Journal of
Performance of Constructed Facilities, vol 18, no 2,
pp 79–85, May, doi: 10.1061/(ASCE)0887-3828(2004)18:2(79)
3 F Fu (2009), ―Progressive collapse analysis of high-rise building with 3-D finite element modeling
method‖, Journal of Constructional Steel Research,
vol 65, no 6, pp 1269–1278, Jun., doi: 10.1016/j.jcsr.2009.02.001
4 H.-S Kim, J.-G Ahn, and H.-S Ahn (2013),
―Numerical simulation of progressive Collapse for a
reinforced concrete building‖, World academy of
science Engineering and technology 76, Beijing 2013
5 Q Kai and B Li (2012), ―Dynamic performance of RC beam-column substructures under the scenario of the loss of a corner column—Experimental results‖,
Engineering Structures, vol 42, pp 154–167, Sep., doi: 10.1016/j.engstruct.2012.04.016
6 CP 65 (1999), ―Structural use of concrete, Part 1 Code of practice for design and construction‖,
Singapore Standard, Accessed: Oct 15, 2018
https://fr.scribd.com/doc/109972677/SS-CP-65-Part-1-1999-Amendment-No-1
7 ACI (2008), ―318-08: Building Code Requirements for Structural Concrete and Commentary,‖
8 Stevens David et al.(2011), ―DoD Research and Criteria for the Design of Buildings to Resist Progressive Collapse‖, Journal of Structural Engineering, vol 137, no 9, pp 870–880, Sep., doi: 10.1061/(ASCE)ST.1943-541X.0000432
9 Bao Yihai, Kunnath Sashi K., El-Tawil Sherif, and Lew
H S (2008), ―Macromodel-Based Simulation of Progressive Collapse: RC Frame Structures‖, Journal
of Structural Engineering, vol 134, no 7, pp 1079–
1091, Jul., doi: 10.1061/(ASCE)0733-9445(2008)134:7(1079).
10 B A Izzuddin, A G Vlassis, A Y Elghazouli, and D
A Nethercot (2008), ―Progressive collapse of multi-storey buildings due to sudden column loss — Part I: Simplified assessment framework‖, Engineering
Structures, vol 30, no 5, pp 1308–1318, May, doi: 10.1016/j.engstruct.2007.07.011
11 E Le Fichoux (2011), ―Présentation Et Utilisation De Cast3m‖ Support of CEA (http://www-cast3m.cea.fr),
[Online] Available: http://www-cast3m.cea.fr/
12 M Menegotto and P Pinto (1973), ―Method of analysis for cyclically loaded reinforced concrete plane frames including changes in geometry and non-elastic behaviour of elements under combined normal force and bending‖ Proc., IABSE Symp of
Resistance and Ultimate Deformability of Structures Acted on by Well Defined Repeated Loads, International Association of Bridge and Structural Engineering, Libson, Portugal, Vol 13: 15-22
13 K Qian and B Li (2013), ―Performance of Three-Dimensional Reinforced Concrete Beam-Column Substructures under Loss of a Corner Column
Scenario‖, Journal of Structural Engineering, vol 139,
no 4, pp 584–594, doi: 10.1061/(ASCE)ST.1943-541X.0000630
Ngày nhận bài: 23/022022
Ngày nhận bài sửa: 16/3/2022
Ngày chấp nhận đăng: 21/3/2022
