Khủng hoảng tuổi về hưu ở người cao tuổi

1 Khái niệm khủng hoảng tuổi về hưu của người cao tuổi 1 1 Khái niệm về khủng hoảng Xét trên sức khỏe tâm thần, một cuộc khủng hoảng không nhất thiết phải đề cập đến tình trạng chấn thương tâm lý rõ ràng, mà chủ yếu nói đến tiến trình phản ứng của một người với một sự kiện đột ngột 1 2 Khái niệm về khủng hoảng về hưu của người cao tuổi Theo Báo cáo tổng kết đề tài Khoa học và Công nghệ cấp trường Biểu hiện khủng hoảng tuổi về hưu ở người cao tuổi tại thành phố Hồ Chí Minh chủ nhiệm đề tài TS Ngu.

1 Khái niệm khủng hoảng tuổi về hưu của người cao tuổi

1.1 Khái niệm về khủng hoảng

Xét trên sức khỏe tâm thần, một cuộc khủng hoảng không nhất thiết phải đề cập đến tình trạng chấn thương tâm lý rõ ràng, mà chủ yếu nói đến tiến trình phản ứng của một người với một sự kiện đột ngột

1.2 Khái niệm về khủng hoảng về hưu của người cao tuổi

Theo Báo cáo tổng kết đề tài Khoa học và Công nghệ cấp trường: Biểu hiện khủng hoảng tuổi về hưu ở người cao tuổi tại thành phố Hồ Chí Minh - chủ nhiệm

đề tài: TS Nguyễn Thị Tứ, khủng hoảng tuổi về hưu ở người cao tuổi là hiện tượng tâm lý nảy sinh trong quá trình chuyển tiếp từ lứa tuổi trung niên sang lứa tuổi già bằng việc dừng lao động hoàn toàn, tạo ra những khó khăn nhất định cho người cao tuổi trong quá trình thích ứng với những đặc điểm tâm lý - xã hội mới

2 Nguyên nhân

Trong tác phẩm "Khía cạnh tâm lý của việc nghỉ hưu" năm 1983, Harris khẳng định rằng, sự nghỉ hưu là một hiện tượng bình thường, nó không phải là cuộc khủng hoảng xảy ra ở hầu hết con người Tuy nhiên, những người trước đây đã gặp khó khăn khi đối phó với các sự kiện chính trong đời sống được dự kiến sẽ gặp khó khăn vào thời điểm này của cuộc sống Một số người sẽ gặp các triệu chứng nhẹ của sự lo lắng, như là một phần của phản ứng điều chỉnh tiến tới cuộc sống tuổi già Một phần thiểu số sẽ bị phản ứng trầm cảm nặng Tuy nhiên, trong hầu hết các trường hợp, các

sự kiện cuộc sống có ý nghĩa và các yếu tố khác sẽ gây ra sự cố với người cao tuổi

Hội chứng này thường xảy ra trong năm thứ nhất của thời kỳ nghỉ hưu và mức

độ hiểu hiện rất khác nhau, tùy thuộc vào những yếu tố và những điều kiện cụ thể khác nhau của từng người Nó có thể kéo dài một năm, thậm chí hai, ba năm Ngườí

ta quan sát thấy: những người có tính cách nóng nảy, cố chấp, thời gian thích nghi thường kéo dài; những người từ tốn, bình tĩnh dể thích ứng hơn Đa số sau một năm

có thể hồi phục trạng thái bình thường Nữ giới thường thích ứng nhanh hơn nam giới

Nguyên nhân của “hội chứng về hưu” có nhiều, trong đó những nguyên nhân

có tính tâm lý - xã hội là đáng quan tâm hơn cả Khi về hưu, con người xa rời những công việc quen thuộc: mà mình yêu thích, đã gắn bó hàng chục năm, nếp sống bị đảo lộn, các mối quan hệ xã hội thân thiết bị thu hẹp, sự giao tiếp hằng ngày thay đổi Những người về hưu cảm thấy mình đã đến cái tuổi không còn làm được gì, thu nhập cũng bị hạn chế, cống hiến cho xã hội bị giảm sút v.v Tất cả những điều đó những nhân tố làm rối loạn tâm lý, thể chất của những người về hưu, gây ra những Stress không phải ai cũng dễ vượt qua

1.3 Biểu hiện

Biểu hiện của cuộc khủng hoảng này cũng được nghiên cứu nhiều và được tóm thành các nhóm biểu hiện khác nhau theo các tác giả khác nhau

Theo Báo cáo tổng kết đề tài Khoa học và Công nghệ cấp trường: Biểu hiện khủng hoảng tuổi về hưu ở người cao tuổi tại thành phố Hồ Chí Minh - chủ nhiệm

đề tài: TS Nguyễn Thị Tứ, biểu hiện khủng hoảng tuổi về hưu được thao tác hóa thành các mặt biểu hiện: biểu hiện về mặt bản ngã, biểu hiện về mặt tài chính, biểu hiện về mối quan hệ vợ/chồng, biểu hiện về mối quan hệ với con cháu, biểu hiện về mặt thú vui/sở thích - các mối quan hệ sơ giao và biểu hiện về mặt sức khỏe

 Biểu hiện ở mặt bản ngã

Mặt biểu hiện này nhằm chỉ đến việc người cao tuổi nhìn nhận hướng về bản thân và ý nghĩa cuộc sống của mình Lúc này, hình ảnh bản thân, lòng tự trọng cũng được quan tâm rõ nét hơn Những yếu tố tiêu cực trong sự đánh giá về quá khứ và

hiện tại của người cao tuổi là dấu hiệu cho thấy họ đã rơi vào khủng hoảng khi nhìn nhận về bản thân Các biểu hiện cụ thể như sau:

 Các biểu hiện về bản thân liên quan đến sự nuối tiếc quá khứ

Đây là dấu hiệu cho thấy người cao tuổi đã bỏ lỡ lý tưởng của mình khi còn trẻ Nhiều người khi còn trẻ, làm việc miệt mài, chăm chỉ, hăng say, nhưng đến khi không còn có thể lao động được nữa, họ mới nhận ra là họ chưa bao giờ làm công việc mình thích hoặc sống hết mình với hoài bão cuộc đời, có thể nói điều này có thể tạo ra cho người cao tuổi sự nuối tiếc dai dẳng khi không còn đủ cơ hội, sức khỏe

và thời gian để thực hiện trọn vẹn các dự định đó

Bên cạnh đó, nhiều người cao tuổi gặp phải sự không hài lòng về cuộc sống hiện tại từ việc không nỗ lực làm việc và tích lũy ở quá khứ của người cao tuổi Khi về hưu, nhiều người vẫn chưa đạt được vị trí mình mong muốn hoặc rơi vào tình trạng

về hưu sớm Điều này tạo nên cảm giác mặc cảm với những thiếu thốn về vật chất hiện tại và sự kém nể trọng từ các mối quan hệ xung quanh

Ngoài công việc, sức khỏe cũng là một sự tiếc nuối khiến người cao tuổi luôn trong tình trạng bất an Điều này có thể vừa bộc lộ ở những người làm việc quá lao lực ở tuổi trẻ vừa tồn tại trong những cá nhân sống hưởng thụ hoặc thiếu kế hoạch

Sự nuối tiếc tồn tại cùng với sự bất mãn có thể dẫn người cao tuổi đến những căng thẳng trong đời sống nội tâm của bản thân

 Các biểu hiện về bản thân liên quan đến hiện tại

Điểm đặc trưng xác định sự khủng hoảng khi về hưu là cảm giác mất ý nghĩa trong cuộc sống ở người cao tuổi Họ ngoài nuối tiếc ở quá khứ còn trở nên bất lực

ở hiện tại và không còn gì mong chờ ở tương lai Thực tế, họ có cảm giác như mình đang chờ cái chết Khi không tận hưởng và trân trọng cuộc sống, người cao tuổi có thể bị xoáy sâu hơn trong những suy nghĩ tiêu cực của chính mình

Song song với điều này, hình ảnh bản thân là vấn đề được người cao tuổi rất quan tâm Sự suy giảm về thể lực, sắc đẹp đối với tuổi già là khó níu kéo hơn so với tuổi trung niên Sự đánh giá tiêu cực về hình ảnh bản thân là một trong những biểu hiện quan trọng cho thấy cảm giác mặc cảm của người cao tuổi hướng về chính mình Trong một bài viết phân tích về hội chứng về hưu của Kets de Vries năm 2003 Trong

đó, tác phẩm có đề cập đến những phát hiện về sự thay đổi trên khuôn mặt và cơ quan sinh dục là một mối đe dọa lớn đến tinh thần đến cái tôi của cá nhân Vấn đề tình dục, đặc biệt là sự suy giảm khả năng tình dục ở nam giới tàn phá đến lòng tự trọng, bên cạnh đó, phụ nữ cũng phải đấu tranh với các tác động của thời kỳ mãn kinh và mất khả năng sinh sản của họ Đúng như dự đoán, một mớ hỗn độn của những phản ứng cảm xúc, như sợ hãi, lo lắng, đau buồn, trầm cảm và sự tức giận đi kèm với các hiệu ứng vật lý của sự lão hoá cùng với tuổi tác và suy giảm thế lực làm cho con người có xu hướng nhìn cuộc đời như "thời gian tàn tạ" trong lứa tuổi này

Quan niệm về hưu là giai đoạn nghỉ ngơi và thư giãn không phải lúc nào cũng

là hiện thực trong cuộc sống người cao tuổi, đặc biệt là những người rơi vào tình trạng khủng hoảng Khi cuộc sống về hưu chưa được chuẩn bị, những gánh nặng về vật chất và tinh thần vẫn nặng trên vai người cao tuổi, họ sẽ có thể lâm vào trạng thái quá mệt mỏi với cuộc sống hiện tại Đây cũng là một trong những dấu hiệu đặc trưng cho thấy những bất ổn trong cuộc sống nội tâm ở tuổi xế chiều

Nếu quá bận rộn tạo nên áp lực cho bản thân thì quá nhàn rỗi cũng không phải lúc nào cũng được chấp nhận dễ dàng Nhiều người cao tuổi có thể tồn tại cả hai biểu hiện, vừa cảm thấy bộn bề vừa cho rằng những điều mình làm được chẳng mang lại giá trị hay sự thỏa mãn nào cả Trong khi nhiều người có thời tuổi trẻ quá huy hoàng, thì đến khi về hưu họ lại càng cô độc và nhìn nhận bản thân quá kém cỏi, vô dụng

Tất cả những biểu hiện này tạo thành sự bất an, nuối tiếc, không hài lòng về cuộc sống quá khứ, hiện tại và tương lai ở người cao tuổi, là dấu hiệu rõ nét cho thấy

họ đã có sự khủng hoảng trong đời sống nội tâm của bản thân

 Biểu hiện về mặt tài chính

Khi không còn lao động, người cao tuổi dễ nảy sinh những vấn đề về tài chính để đảm đương cuộc sống của bản thân và gia đình Mặc dù Việt Nam là một quốc gia

có tính cộng đồng cao, điều này có nghĩa là quan niệm “con cái là lương hưu của bố mẹ”, “khi cha mẹ về già, con cái phải chăm sóc về mặt vật chất cho cha mẹ thật tốt”, vẫn còn phổ biến thế nhưng, phúc lợi xã hội để chăm lo cho người cao tuổi vẫn tồn tại nhiều mặt hạn chế Do đó, mặt tài chính vẫn được xem là một mặt biểu hiện không thể thiếu khi đề cập đến các triệu chứng khủng hoảng tuổi về hưu

Ở Việt Nam, với dân số đa phần sống ở nông thôn, rất nhiều người trong số họ không có lương hưu khi về già Ở thành phố cũng có nhiều người cao tuổi không có lương hưu Họ không có giai đoạn thích ứng với việc nghỉ hưu nhưng sức khoẻ giảm sút khiến họ không thể tiếp tục các công việc chăn nuôi trồng trọt hay những nghề riêng của mình như trước nữa

Vì thế trong các biểu hiện về mặt tài chính, cảm giác mặc cảm khi không thể tự thân lo cho cuộc sống của chính mình là biểu hiện rõ nét và thường gặp ở người cao tuổi thuộc tầng lớp thu nhập thấp của xã hội Bên cạnh đó, thực tế, không phải con cái nào cũng đủ sức lo lắng được cho bố mẹ Khi lương hưu không đủ để trang trải cuộc sống, người cao tuổi càng phụ thuộc nhiều hơn về con cái, từ đó lòng tự tin của

họ cũng giảm đi, từ đó ảnh hưởng đến sự khỏe mạnh trong đời sống tinh thần Lao động vất vả trong suốt cuộc đời, việc không có tiền dành dụm cũng là một trong những điều khiến người cao tuổi phải trăn trở và nảy sinh cảm giác chán nản, tủi thân Hơn thế nữa, ý thức về đời sống nội tâm, sức khỏe, sắc đẹp giảm đi chính

là một yếu tố quan trọng khiến người cao tuổi mong muốn có tài chính, đồ đạc lưu trữ để phòng thủ, phong khi bất trắc Ngoài ra, nhiều người cao tuổi còn phải tiếp tục vất vả bươn chải cuộc sống để kiếm thêm Không có tài chính tốt là dấu hiệu cho thấy người cao tuổi có nguy cơ sống trong bất an khi đối mặt với các vấn đề sức khỏe đột ngột xảy ra

Theo điều tra tình trạng dinh dưỡng của người cao tuổi năm 2001 do Trung tâm Dinh dưỡng Thành phố Hồ Chí Minh tiến hành thì tỉ lệ người cao tuổi sống chủ yếu bằng thu nhập của bản thân chiếm 28,3% và khoảng 50% người cao tuổi nói rằng họ luôn lo lắng cho việc làm ăn của con cái dù chẳng giúp được gì (Trần Thị Minh Hạnh, 2002)

Hơn nữa, vấn đề về nơi ở không được sửa sang, kiên cố hay những thú vui không được thực hiện trong tuổi về già do thiếu tài chính cũng tạo nên nỗi trăn trở, làm giảm chất lượng đời sống tinh thần ở người cao tuổi khi về hưu

 Biểu hiện về mặt mối quan hệ vợ chồng

Tuổi về hưu là giai đoạn có nhiều sự chuyển biến trong đời sống hôn nhân và gia đình của con người Sức khỏe yếu dần, tình yêu bị phai nhạt theo tháng năm

Theo G.D Davis (2007), cho rằng sự chuyển biến từ lao động sang nghỉ ngơi không chỉ tác động đến cách người cao tuổi cân bằng cuộc sống của chính họ mà còn thể hiện ở mối quan hệ với người bạn đời của mình Lúc này có thể người bạn đời của họ vẫn còn trong thời gian làm việc, điều này tăng gánh buồn chán cho người cao tuổi, hoặc cũng có thể bạn đời của họ nghỉ hưu cùng khoảng thời gian, điều này làm cho cả 2 cùng hoang mang vì giai đoạn sự đòi hỏi sự thích ứng khi về hưu này Đối với người cao tuổi đã có gia đình, giai đoạn này, những cảm giác, hành động thể hiện sự quan tâm, chia sẻ giữa người bạn đời chính là dư vị cần thiết để giúp người cao tuổi cảm thấy cuộc sống có ý nghĩa hơn Chính vì vậy, sự thiếu chia sẻ

trong các hoạt động giải trí, các mối quan tâm chung, các hoạt động thường ngày tạo

ra sự trống vắng và tẻ nhạt ở tuổi xế chiều

Ngoài ra, cùng với sự suy giảm của thể chất, sức khoẻ tình dục cũng là 1 vấn đề không phải lúc nào cũng dễ vượt qua ở giai đoạn này

Cuối cùng, thái độ đối với mâu thuẫn cũng được xem là 1 thước đo sự vẹn toàn trong đời sống hôn nhân của người cao tuổi, 1 trong những yếu tố quan trọng làm cho họ dễ dàng vượt qua hội chứng khủng hoảng

 Biểu hiện về mặt mối quan hệ với con cháu

Hầu hết, ở giai đoạn này, con cái của người cao tuổi cũng đã trưởng thành và bắt đầu xây dựng cuộc sống riêng Việc con cái ít về nhà; không hay hỏi han, trò chuyện cũng là một trong những yếu tố góp phần vào khủng hoảng ở người cao tuổi Những

va vấp, thất bại trong quá trình lập thân, lập nghiệp của con cái làm cho các bậc cha

mẹ lo lắng, đau buồn

Sự dày dặn kinh nghiệm và tình thương con cũng khiến cho người cao tuổi thích chia sẻ, khuyên bảo nhưng đó cũng là nỗi xót xa nếu như con cháu không thích lắng nghe, thấu hiểu

Ngoài ra, ước mong được chăm sóc, vui chơi với cháu là mong mỏi rất chính đáng của người cao tuổi để tìm niềm vui khi công việc nhàn hạ, tuy nhiên, nhiều trường hợp xung đột, mâu thuẫn hay khoảng cách xa về nơi ở mà nhiều người cao tuổi không được hưởng trọn vẹn niềm vui này

Khủng hoảng về hưu có thể xuất hiện hoặc gia tăng thêm khi người cao tuổi gặp phải các yếu tố như con cái quát mắng hoặc bỏ mặc khi bệnh yếu

 Biểu hiện về mặt thú vui/ sở thích và các mối quan hệ sơ giao

Sự nhàn hạ trong công việc khiến cho người cao tuổi cảm thấy cứ mòn mỏi quanh quẩn trong nhà, đây có thể được xem là dấu hiệu tiêu cực của khủng hoảng Không được đi chơi, khám phá những vùng đất mới cũng được xem là điều làm trầm trọng thêm khi suy nghĩ bi quan về cuộc đời của những người đã dành hết tuổi trẻ cho lao động và gia đình

Song song với điều này, các thú vui như trồng cây, chơi chim, đánh cờ, nuôi cá…hay vận động thể dục thể thao là đời sống tinh thần tao nhã cần thiết khiến người cao tuổi không rơi vào tình trạng khủng hoảng

Ngoài các hoạt động hướng về thiên nhiên, người cao tuổi cũng hướng về các hoạt động xã hội như kết giao bạn mới, liên lạc với nhóm bạn cũ hay gặp gỡ hàng xóm… nếu thiếu hụt những người này, người cao tuổi có thể rơi vào trạng thái cô đơn, buồn tủi

 Biểu hiện về mặt sức khỏe

Sức khỏe là 1 trong những yếu tố cực kỳ quan trọng quyết định sự phản ứng của con người khi về nghỉ hưu Bởi có lẽ sức khỏe thể chất suy giảm tác động mạnh

mẽ đến đời sống tinh thần

Người ta thấy rằng những người có sức khỏe thường thích nghi với hoàn cảnh mới khi về nghỉ hưu tốt hơn so với những bệnh tật

1.4 Yếu tố ảnh hưởng

1.4.1 Sự chuẩn bị khi về hưu

Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng, người cao tuổi có sự chuẩn bị cho bản thân trước khi nghỉ hưu bằng những việc làm cụ thể như: lên kế hoạch về tài chính,

dự định về sinh sản trước đó, tính trước cho công việc mình đang làm, sẽ làm và

hình dung trước về cuộc sống sau khi nghỉ hưu của mình sẽ có thể dễ dàng vượt qua

cú sốc dừng lao động và ít có biểu hiện khủng hoảng khi về hưu

Tác giả Nguyễn Văn Đồng đề cập đến những đặc điểm tâm lý của tuổi già trong thời gian nghỉ hưu trong quyển sách "Tâm lý học phát triển - Giai đoạn thanh niên và tuổi già" Tác giả cho rằng, "thời kỳ mới về hưu là giai đoạn nhiều thử thách với người già, nếu không có sự chuẩn bị kỹ thì không thể tránh khỏi tâm trạng hụt hẫng dẫn đến trầm uất Việc về hưu bao giờ cũng là đột ngột, khó thích nghi vì có nhiều thay đổi đồng thời: thời gian biểu, môi trường giao tiếp, trách nhiệm, quyền lực, thu nhập, "

1.4.2 Mức độ hài lòng về phúc lợi xã hội

Một trong những điều khiến người cao tuổi hài lòng về cuộc sống chính là sự chăm sóc từ xã hội đối với họ Các yếu tố như: lương hưu, trợ cấp người cao tuổi, các loại bảo hiểm, dịch vụ xã hội cho người cao tuổi, khu vui chơi/ câu lạc bộ, sự trân trọng về giá trị của người cao tuổi tạo nên đời sống thể chất và tinh thần khỏe mạnh cho họ

Trong Báo cáo tổng kết đề tài Khoa học và Công nghệ cấp trường: Biểu hiện khủng hoảng tuổi về hưu ở người cao tuổi tại thành phố Hồ Chí Minh - chủ nhiệm

đề tài: TS Nguyễn Thị Tứ, nhận định rằng sự đánh giá về phúc lợi xã hội của người cao tuổi cũng cần đặc biệt quan tâm khi điều này có liên quan đến các biểu hiện khủng hoảng về tài chính, mối quan hệ vợ chồng, thú vui và sức khỏe của họ sau khi

về hưu

1.5 Biện pháp

1.5.1 Về phía xã hội

Cần bổ sung thêm các hoạt động vui chơi giải trí, văn hóa, văn nghệ, thể thao… theo mô hình địa phương và hoạt động mạnh mẽ, hiệu quả hơn Vận động, tuyên truyền và hướng dẫn NCT lập kế hoạch cho mình thật cụ thể trước khi nghỉ hưu Cần nâng cao hơn nữa phúc lợi xã hội cho NCT, tạo điều kiện cho NCT có hoàn cảnh khó khăn nghỉ ngơi và chăm sóc sức khỏe tuổi già, tạo môi trường cho những NCT chia sẻ kinh nghiệm nghề nghiệp, đóng góp cho ngành nghề bằng niềm vui và sự thoải mái nhất đối với họ

1.5.2 Về phía gia đình

Cần tạo điều kiện chăm sóc về mặt tinh thần ở NCT tốt hơn thông qua sự sinh hoạt chung, chia sẻ tình cảm giữa vợ chồng với nhau Con cháu cần hiểu và chấp nhận đặc điểm tâm lí của NCT, dành thời gian chăm sóc cha mẹ ông bà, hướng dẫn

họ lập kế hoạch trước khi nghỉ hưu Bên cạnh đó, cần khuyến khích NCT trong gia đình tham gia các hoạt động ngoài xã hội, kết bạn với những NCT khác

1.5.3 Về phía bản thân

Cần chủ động, tích cực xây dựng mối quan hệ tốt đẹp, tình cảm với vợ/chồng, con cháu và bạn bè của mình Càng có thời gian nghỉ hưu càng cao, sức khỏe của NCT càng kém hơn, do đó, việc giữ gìn sức khỏe hàng ngày thông qua tập thể dục, chế độ ăn uống hợp lí, sinh hoạt lành mạnh là điều cần phải thực hiện ngay khi NCT chỉ mới nghỉ hưu hay thời gian nghỉ hưu còn ngắn Có thể tìm đến Hội NCT, các trung tâm tại địa phương… để hỗ trợ, can thiệp các vấn đề về sức khỏe, tâm lí của bản thân khi gặp khó khăn và cần giúp đỡ