Truyện cổ tích được coi là có sức hấp dẫn vô cùng lớn đối với trẻ em. Chúng đã đi sâu vào trong tiềm thức của mỗi người kể từ khi còn tấm bé. Những câu chuyện cổ tích được bà, mẹ hay cô giáo kể giúp tuổi thơ chúng ta lớn lên với biết bao cảm nhận về cái đẹp – xấu, cái thiện – ác trong cuộc sống; không những thế, nó còn mang lại những bài học quý giá về cuộc sống, nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ, giúp cho chúng ta – những đứa trẻ khi ấy phát triển tư duy trong sáng và lành mạnh nhất. Một trong số những câu chuyện cổ tích phải kể đến đó là truyện cổ tích “Cô bé Lọ Lem”. Từ lâu, “Cô bé Lọ Lem” đã là một câu chuyện cổ tích quen thuộc và vô cùng nổi tiếng trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Truyện cổ tích “Cô bé Lọ Lem” mang đậm tính nhân văn, khi cô gái rộng lượng khoan dung cho chính những kẻ đã từng bóc lột, hành hạ mình. “Truyện cổ tích là thế giới hiện thực biết ước mơ.” Truyện cổ tích là thế giới hiện thực vì ở đó phản ánh cuộc sống lao động, những quan hệ tình cảm trong gia đình, ngoài xã hội, đặc biệt là những áp bức bất công mà những những người nghèo khổ, hiền lành như những người con riêng, mồ côi đã phải chịu đựng. Từ cuộc sống hiện thực ấy, nhân dân lao động đã gửi gắm vào trong truyện cổ tích ước mơ về sự công bằng, cái thiện sẽ chiến thắng cái ác. Từ thực tiễn khách quan trên, tôi quyết định chọn nghiên cứu đề tài “Truyện cổ tích Cô bé Lọ Lem dưới góc nhìn Văn hoá đại chúng”
Trang 1TIỂU LUẬN CUỐI KỲ
ĐỀ TÀI:
TRUYỆN CỔ TÍCH “CÔ BÉ LỌ LEM” DƯỚI GÓC NHÌN
VĂN HOÁ ĐẠI CHÚNG
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH, THÁNG 11/2021
⁂
Trang 2MỤC LỤC Phần Mở đầu
1.1.2 Định nghĩa “văn hóa đại chúng” 6
Chương 2: Khái quát về truyện cổ tích “Cô bé Lọ Lem” 8
2.2 Các yếu tố của chung kiểu truyện Lọ Lem 9
Chương 3: Sức ảnh hưởng của truyện cổ tích “Cô bé Lọ Lem” đến văn hoá
3.1 Những bộ phim chuyển thể từ truyện cổ tích “Cô bé Lọ Lem” 10 3.2 Truyện được dịch sang nhiều ngôn ngữ và có nhiều dị bản khác 13
Trang 3Phần Mở đầu
1 Lý do chọn đề tài
Truyện cổ tích được coi là có sức hấp dẫn vô cùng lớn đối với trẻ em Chúng
đã đi sâu vào trong tiềm thức của mỗi người kể từ khi còn tấm bé Những câu chuyện cổ tích được bà, mẹ hay cô giáo kể giúp tuổi thơ chúng ta lớn lên với biết bao cảm nhận về cái đẹp – xấu, cái thiện – ác trong cuộc sống; không những thế,
nó còn mang lại những bài học quý giá về cuộc sống, nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ, giúp cho chúng ta – những đứa trẻ khi ấy phát triển tư duy trong sáng và lành mạnh nhất Một trong số những câu chuyện cổ tích phải kể đến đó là truyện cổ tích “Cô bé Lọ Lem”
Từ lâu, “Cô bé Lọ Lem” đã là một câu chuyện cổ tích quen thuộc và vô cùng nổi tiếng trên thế giới, trong đó có Việt Nam Truyện cổ tích “Cô bé Lọ Lem” mang đậm tính nhân văn, khi cô gái rộng lượng khoan dung cho chính những kẻ
đã từng bóc lột, hành hạ mình
“Truyện cổ tích là thế giới hiện thực biết ước mơ.”
Truyện cổ tích là thế giới hiện thực vì ở đó phản ánh cuộc sống lao động, những quan hệ tình cảm trong gia đình, ngoài xã hội, đặc biệt là những áp bức bất công mà những những người nghèo khổ, hiền lành như những người con riêng,
mồ côi đã phải chịu đựng Từ cuộc sống hiện thực ấy, nhân dân lao động đã gửi gắm vào trong truyện cổ tích ước mơ về sự công bằng, cái thiện sẽ chiến thắng cái ác
Từ thực tiễn khách quan trên, tôi quyết định chọn nghiên cứu đề tài “Truyện
cổ tích Cô bé Lọ Lem dưới góc nhìn Văn hoá đại chúng”.
2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là truyện cổ tích “Cô bé Lọ Lem” Tiến hành nghiên cứu ảnh hưởng của truyện cổ tích “Cô bé Lọ Lem” trong phạm vi thế giới
Trang 43 Mục tiêu nghiên cứu
Đi phân tích các nội dung, nhân vật, quá trình phát triển của truyện dưới góc nhìn của văn hóa đại chúng để tìm hiểu sức ảnh hưởng và sự phổ biến của truyện
cổ tích “Cô bé Lọ Lem” đối với đại chúng toàn cầu nói chung và ở Việt Nam nói riêng
4 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu
4.1 Phương pháp nghiên cứu
– Tích hợp kiến thức liên ngành, chủ yếu thuộc các ngành: Văn hóa học, Văn học,
Xã hội học và Nhân học
– Đề tài sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:
+ Phương pháp lịch sử: Tìm nguồn gốc, lịch sử phát sinh, quá trình phát triển từ xưa đến nay của truyện;
+ Phương pháp phân tích - tổng hợp: Chọn lọc nghiên cứu các nguồn tài liệu chính thống, đáng tin; từ đó, phân tích thành từng bộ phận nhỏ đi sâu vào nghiên cứu;
+ Phương pháp hệ thống: Tác giả hệ thống lại thông tin một cách logic thông qua việc sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử
Từ các phương pháp và nguồn kiến thức trên, tác giả tiến hành nghiên cứu đề tài
4.2 Nguồn tư liệu
Khai thác và chọn lọc tư liệu từ nhiều nguồn khác nhau như: Những nhận định từ các kênh truyền thông chính thống như website chính thống của hãng Walt Disney, sách, báo, luận văn, phim truyện, tranh ảnh, video clips, tạp chí văn hóa -nghệ thuật, các bài viết khoa học liên quan đến đề tài được công bố trên internet
Từ những nguồn tư liệu đó, tác giả rút ra những thông tin cần thiết phục vụ cho đề tài nghiên cứu
Trang 55 Bố cục
Bố cục của đề tài gồm: phần Mở đầu, Nội dung, Kết luận, Tài liệu & tư liệu tham khảo Phần nội dung chính gồm có 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn;
Chương 2: Khái quát về truyện cổ tích “Cô bé Lọ Lem”;
Chương 3: Sức ảnh hưởng của truyện cổ tích “Cô bé Lọ Lem” đến văn hoá đại chúng
Phần Nội dung
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN
1.1 Cơ sở lý luận
1.1.1 Định nghĩa “văn hóa”
Trong quyển “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam”, PGS.TSKH Trần Ngọc Thêm có viết: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình”
Theo Hội nghị Liên Chính phủ về Chính sách Văn hoá, Venice, 1970: “Văn hóa bao hàm tất cả mọi thứ, từ các sản phẩm tinh vi nhất đến tín ngưỡng, phong tục, lối sống và lao động – những thứ giúp phân biệt dân tộc này với dân tộc khác.”
Theo Tuyên bố Toàn cầu về Đa dạng Văn hoá của UNESCO năm 2001:
“Văn hóa nên được coi là tập hợp các đặc điểm tinh thần, vật chất, trí tuệ và cảm xúc riêng biệt của xã hội hoặc một nhóm xã hội và ngoài nghệ thuật và văn hóa nó còn bao gồm các lối sống, những cách thức chung sống, các hệ thống giá trị, các truyền thống và niềm tin.”
Trang 6Hội nghị Thế giới về Chính sách Văn hoá, Mexico City, 1982 có nêu: “Văn hoá là phức hợp toàn thể các đặc điểm riêng biệt về tinh thần, vật chất, trí tuệ và tình cảm tiêu biểu cho một xã hội hoặc nhóm xã hội Nó bao gồm không chỉ nghệ thuật và văn chương mà cả các phương thức sống, các quyền cơ bản của con người, các hệ thống giá trị, các truyền thống và các niềm tin”
1.1.2 Văn hóa đại chúng
Theo Barry Brummett (1994): “Văn hóa đại chúng đề cập đến những hệ thống và sản phẩm văn hóa mà phần đông nhân loại chia sẻ và biết đến”
Theo Radughin: “Văn hóa đại chúng là những sản phẩm của văn hóa được sản xuất hàng ngày với khối lượng rất lớn, được giới thiệu rộng rãi nhất theo các kênh truyền thông đại chúng khác nhau, được tiêu thụ bởi tất cả mọi người, không phụ thuộc vào địa điểm và đất nước sinh sống”
Theo Brian Flagel: “Pop culture là tất cả những gì phổ biến, thông dụng xung quanh chúng ta hàng ngày, khi bạn đi dạo trên đường hoặc ở trong phòng:
xe hơi, âm nhạc, phim ảnh, truyền hình, sách báo, trang phục Những cái là chung,
là phổ biến trong những nước khác nhau: loại hình giải trí chung (phim, trò chơi truyền hình, ), thức ăn chung (fast food McDonald’s, Coca Cola, ), môn thể thao chung (bóng đá), âm nhạc chung (pop, rock…), thời trang chung (Jean, Nike…).”
1.2 Cơ sở thực tiễn
– Văn hóa đại chúng chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi phương tiện truyền thông đại chúng Văn hóa đại chúng được hình thành từ phương Tây, sau đó lan rộng ra toàn cầu vào cuối thế kỷ XX đến nay Cụ thể, quá trình hình thành văn hóa đại chúng như sau:
+ Từ thập niên 90 thế kỷ XIX đến thập niên 40 thế kỷ XX: Thời kỳ manh nha, hình thành văn hóa đại chúng
+ Từ thập niên 50-80 thế kỷ XX: Thời kỳ phát triển văn hóa đại chúng ở Âu - Mỹ (chủ yếu ở Hoa Kỳ)
Trang 7+ Từ thập niên 80 XX đến nay: Thời kỳ mở rộng văn hóa đại chúng (qua các khu vực khác, đặc biệt là châu Á)
– “Cô bé Lọ Lem” là truyện cổ tích gắn bó thân thuộc với thiếu nhi
Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia, “cổ tích” là một thể loại văn học được tự sự dân gian sáng tác có xu thế hư cấu, bao gồm cổ tích thần kỳ, cổ tích thế sự, cổ tích phiêu lưu và cổ tích loài vật Đây là loại truyện ngắn, chủ yếu kể về các nhân vật dân gian hư cấu, như tiên, yêu tinh, thần tiên, quỷ, người lùn, người khổng lồ, người cá, hay thần giữ của, và thường là có phép thuật, hay bùa mê
Về bối cảnh: Ở thế kỷ 19 và kéo dài sang thế kỷ 20, sự xuất hiện bộ sưu tập truyện cổ tích của anh em nhà Grimm, trong bối cảnh của chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa dân tộc đang lên, gây nên một sự thích thú, yêu mến rộng khắp dành cho thể loại truyện cổ tích Tiếp theo đó, sự công nhận về tính chất kinh điển của Truyện cổ Grimm tiếp tục được thực hiện thông qua các cơ quan như trường đại học, viện nghiên cứu, và đến khi Harold Bloom tổng kết trong The Western Canon - The Books and School of the Ages (1994), các câu chuyện cổ tích của anh em nhà Grimm đã nghiễm nhiên trở thành một điển phạm, có tính kinh điển (classic) trong văn học phương Tây Vẻ đẹp hoàn hảo về thẩm mỹ, thể hiện qua đòi hỏi phải được đọc đi đọc lại nhiều lần, những điều đã được giới hàn lâm công nhận đã tiếp tục đưa Truyện cổ Grimm thành một bộ sách mẫu mực được dạy trong các trường học, các khoa Văn học, được tái bản đi tái bản lại nhiều lần trên phạm vi toàn thế giới
Bước vào giữa thế kỷ 20, một loại định chế mới xuất hiện và chứng tỏ sức mạnh của nó trong lĩnh vực văn hóa, ảnh hưởng mạnh mẽ đến văn học: điện ảnh
và truyền thông đại chúng; và một “đế chế” được xem là thống lĩnh địa hạt chuyển thể, cải biên truyện cổ tích hướng đến trẻ em là Walt Disney Cinderella là nàng công chúa thứ hai bước lên màn ảnh của Walt Disney vào năm 1950, sau Bạch Tuyết và Bảy chú lùn (1937) Bộ phim hoạt hình Cinderella (1950) khi ra mắt đã gây một hiệu ứng rộng rãi, không chỉ giúp hãng khỏi món nợ 4 triệu USD đương thời mà còn vực dậy khu vực phim hoạt hình đang bị khủng hoảng do tác động
Trang 8của chiến tranh thế giới thứ hai Bộ phim Cinderella (1950) dựa trên phiên bản truyện cổ tích Cendrillon của Charles Perrault, đã trở thành một trong ba phim công chúa thời kỳ đầu của Walt Disney (bên cạnh “Người đẹp ngủ trong rừng” (1959) và “Bạch Tuyết và Bảy chú lùn” (1937)), vẫn tiếp tục được ưa chuộng đến ngày nay
CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT VỀ TRUYỆN CỔ TÍCH “CÔ BÉ LỌ LEM”
2.1 Giới thiệu chung
Cô bé Lọ Lem hay còn gọi truyện Đôi giày thuỷ tinh (tiếng Anh: Cinderella, tiếng Pháp: Cendrillon) là câu chuyện cổ tích nói về một cô gái trẻ sống trong hoàn cảnh không may đã được hoàng tử cưới làm vợ Đây là một kết thúc có hậu cho những người hiền lành, tốt bụng và giàu lòng khoan dung
Có hàng ngàn phiên bản khác nhau của câu truyện này trên toàn thế giới Một trong những phiên bản nổi tiếng nhất về cô bé Lọ Lem được viết bởi Charles Perrault năm 1697 Câu chuyện của ông phổ biến do mang tính nhân văn cao và
có các tình tiết hấp dẫn ông thêm vào, bao gồm chiếc xe ngựa bí ngô, bà tiên và đặc biệt là đôi hài thuỷ tinh
Truyện cổ tích Cô bé Lọ Lem nói về cô gái đẹp người đẹp nết, hiền lành, tốt bụng, chăm làm Suốt ngày cô phải làm lụng vất vả để hầu hạ cả nhà; quần áo rách rưới, lem luốc Buổi tối làm xong mọi việc, cô thường phải nép mình ở một xó bếp, tro than bám đầy người Ban đêm cô phải ngủ một mình ở gian gác xép chứa
đồ đạc bụi bặm, tối tăm… Cuộc sống bị hắt hủi và bản thân bị đối xử bất công như vậy, nhưng cô bé Lọ lem vẫn kiên nhẫn chịu đựng không dám than thở nửa lời với
bố Chính vì Lọ Lem là một cô gái nết na, thùy mị, có tấm lòng nhân hậu nên đã được bà tiên dùng phép sửa soạn tươm tất cho đi dự dạ hội của hoàng tử
Trang 92.2 Các yếu tố của chung kiểu truyện Lọ Lem
Nhân vật chính nói chung không phải lúc nào cũng là một cô gái bị gia đình đối xử tệ bạc Cinderella là một cô gái tốt bụng, và lòng tốt của cô ấy được đền đáp bằng sự trợ giúp kỳ diệu của thần tiên (ông tiên, bà tiên, ông Bụt, ) Cô ấy được công nhận giá trị của mình bằng một thứ mà cô ấy đã để lại (ví dụ, một chiếc giày) Cô được nâng lên vị trí bởi một người hoàng gia, người yêu cô vì những phẩm chất tốt đẹp của cô
2.3 Các biến thể của truyện
Ngay từ cuối thế kỷ XIX, các biến thể của câu chuyện đã được thu thập để xuất bản
Năm 1891, Hội Folk-Lore ở Luân Đôn đã xuất bản Cinderella của Marian Roalfe Cox: Ba trăm bốn mươi lăm biến thể của Cinderella Cuốn “Thư mục Cinderella” trực tuyến của Giáo sư Russell Peck cung cấp những gợi mở về số lượng rất nhiều phiên bản Thư mục bao gồm nội dung tóm tắt nhiều câu chuyện, bao gồm các văn bản cơ bản của châu Âu, các ấn bản và chuyển thể dành cho trẻ
em hiện đại, các phiên bản của truyện Cinderella từ khắp nơi trên thế giới
Trong quyển “Nhân vật trong truyện cổ tích thần kỳ” xuất bản ở Matx-cơ-va năm 1958, học giả nổi tiếng người người Nga Yeleazar Meletinsky cho biết, con
số dị bản của truyện Tro bếp Cinderella trên thế giới đã lên đến năm trăm và còn
có thể nhiều hơn nữa
Phiên bản văn học châu Âu đầu tiên của câu chuyện được Giambattista Basile xuất bản tại Ý trong cuốn Pentamerone vào năm 1634; phiên bản hiện được biết đến rộng rãi nhất trong thế giới hiện nay được Charles Perrault xuất bản bằng tiếng Pháp trên tạp chí Histoires ou contes du temps passé vào năm 1697 Một phiên bản khác sau đó được xuất bản bởi Anh em nhà Grimm trong tuyển tập truyện dân gian Truyện cổ Grimms vào năm 1812
Trang 10Mặc dù tên truyện và tên của nhân vật chính thay đổi theo các ngôn ngữ khác nhau, nhưng trong văn học dân gian bằng tiếng Anh, Cinderella là một cái tên nguyên mẫu Tương tự, từ “Cinderella” có nghĩa là một người có các thuộc tính không được công nhận: một người bất ngờ đạt được sự công nhận hoặc thành công sau một thời gian bị che khuất và bị bỏ rơi Câu chuyện vẫn còn phổ biến về Cinderella tiếp tục ảnh hưởng đến nền văn hóa đại chúng trên toàn thế giới, đưa các yếu tố cốt truyện, ám chỉ và trò đùa lên nhiều phương tiện truyền thông
CHƯƠNG 3: SỨC ẢNH HƯỞNG CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH “CÔ BÉ LỌ LEM” ĐẾN VĂN HOÁ ĐẠI CHÚNG
Nhìn chung truyện cổ tích Cô bé Lọ Lem đã đáp ứng các tiêu chí của một sản phẩm văn hoá đại chúng:
- Tính đại chúng: Phục vụ cho mọi tầng lớn, mở rộng cho sự tham gia của
công chúng; Truyện có nhiều biến thể khác nhau, được dịch sang nhiều ngôn ngữ Trang fanpage chính với tên “Cinderella” có 13,703,004 lượt thích, 13,424,745 lượt theo dõi (cập nhật mới nhất ngày 19/11/2021)
- Tính kinh doanh & tính thương mại: Đem lại lợi ích (lợi nhuận) cho nhà sản
xuất Walt Disney
- Tính nhất thời, hiệu quả, hợp lý, giá cả phải chăng: Một quyển truyện với
giá từ 10.000 đồng đến dưới 30.000 đồng vừa túi tiền, giá cả phải chăng mà mọi người đều có thể tiếp cận (mua) được, hơn nữa truyện có thể lưu giữ được lâu theo thời gian
- Tính mới lạ, trẻ trung: Truyện được các nhà sản xuất remake thành phim tạo
sự mới lạ với những th ước phim sống động
3.1 Những bộ phim chuyển thể từ truyện cổ tích “Cô bé Lọ Lem”
Phim hoạt hình Cinderella (1950)
Trang 11“Cinderella”(Tiếng Việt: Cô bé Lọ Lem) là bộ phim hoạt hình thứ 12 của hãng Walt Disney Pictures Cinderella được dựa trên phiên bản năm 1982 của truyện cổ tích cùng tên (1967) bởi Anh em nhà Grimm Ra mắt vào năm 1950, phim đã thắng lợi vang dội về mặt thương mại khi thu về 95 triệu USD, bên cạnh những giải thưởng và 3 đề cử cho giải Oscar
Là một công ty với yếu tố lợi nhuận và thương mại đặt lên hàng đầu, yếu tố này sẽ chi phối và tương tác đến nhiều phương diện khác nhau của sản phẩm văn hóa mà họ đưa ra Sự chọn lựa câu chuyện được ưa thích qua nhiều thế hệ sẽ đảm bảo cho tính thành công của bộ phim Tuy nhiên, để công chúng ủng hộ, nhà làm phim không thể phớt lờ các quan điểm tiến bộ và các phong trào xã hội đương thời Việc vừa quan tâm, vừa thúc đẩy các phong trào xã hội này đã dẫn đến sự tương tác giữa các sản phẩm văn hóa và các trào lưu xã hội
Có truyền thống gắn với việc làm phim cho trẻ em và nổi tiếng với dòng phim công chúa-dành cho các bé gái, thì sự nổi lên của chủ nghĩa nữ quyền (feminism) và các phong trào đòi quyền lợi của phụ nữ (women’s right movement) chắc chắn đã ảnh hưởng đến cách làm phim và xây dựng hình tượng của các công chúa Với mức độ phổ biến của phim hoạt hình đại chúng, Walt Disney buộc phải quan tâm đến việc khuyến khích các khuôn mẫu (stereotype) như thế nào, vì xã hội cho rằng các nhân vật nữ chính đó rất có thể sẽ trở thành hình mẫu (role model) cho các cô gái trẻ Ảnh hưởng này có sự hậu thuẫn của nhiều hình thức: phim ảnh được chiếu đi chiếu lại, sách theo phim tràn ngập các kệ sách thiếu nhi, hình ảnh của 11 công chúa Disney đi vào đồ chơi, dụng cụ học tập và đồ dùng sinh hoạt của hàng trăm triệu cô gái nhỏ trên toàn thế giới; trong sự lo âu có phần hợp lý của các nhà xã hội học rằng “toàn cầu hóa” một phương diện nào đó chính là sự “Mỹ hóa”,
sự bành trướng của ảnh hưởng văn hóa Âu-Mỹ trên phạm vi toàn thế giới Sự kết hợp giữa chủ nghĩa nữ quyền và các bộ phim công chúa của Walt Disney còn thể hiện rõ ràng trong cụm từ mới xuất hiện là Feminisney - sự kết hợp giữa
“Feminist” (chủ nghĩa nữ quyền) và tên hãng phim “Walt Disney”