Triết học MácLênin có vai trò thế giới quan và phương pháp luận trong đời sống xã hội

Triết học MácLênin trên cơ sở chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử đã vạch ra được các quy luật vận động, phát triển của xã hội loài người, đã chứng minh một cách khoa học rằng, từ trong lòng của chủ nghĩa tư bản sẽ ra đời phương thức sản xuất mới, một xã hội mới, một hình thái kinh tế xã hội mới là chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản. Quá trình này diễn ra một cách lịch sử, tự nhiên. Do vậy, sự ra đời cũng như diệt vong của chủ nghĩa tư bản là một tất yếu khách quan như nhau và đều do tất yếu kinh tế quy định. Là công chức đang công tác tại Sở Lao động Thương binh và Xã hội học viên lớp Trung cấp lý luận chính trị khoá 121 của Trường Chính trị tỉnh Hậu Giang. Bằng lý luận chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử tôi chứng minh vấn đề “Triết học MácLênin có vai trò thế giới quan và phương pháp luận trong đời sống xã hội”, là cơ sở lý luận để Đảng ta lãnh đạo nhân dân đấu tranh chống giặc ngoại xâm và xây dựng nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam ngày càng giàu mạnh.

TRƯỜNG CHÍNH TRỊ

BÀI THU HOẠCH HẾT PHẦN HỌC

Tên phần học:A.1+A2 NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA

DUY VẬT BIỆN CHỨNG VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ

Lớp:

Họ và tên:

Ngày, tháng, năm sinh:

Đơn vị công tác:

ĐIỂM THỐNG NHẤT GV chấm thứ 1 GV chấm thứ 2 trang

(ghi bằng số) Ghi bằng số Ghi bằngchữ

trang (ghi bằng số)

Đề (câu hỏi)

Vì sao nói Triết học Mác-Lênin có vai trò thế giới quan và phương pháp luận trong đời sống xã hội? Liên hệ thực tiễn để chứng minh vấn đề trên?

BÀI LÀM

MỞ ĐẦU

Triết học Mác-Lênin trên cơ sở chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử đã vạch ra được các quy luật vận động, phát triển của xã hội loài người, đã chứng minh một cách khoa học rằng, từ trong lòng của chủ nghĩa tư bản sẽ ra đời phương thức sản xuất mới, một xã hội mới, một hình thái kinh tế

- xã hội mới là chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản Quá trình này diễn ra một cách lịch sử, tự nhiên Do vậy, sự ra đời cũng như diệt vong của chủ nghĩa tư bản là một tất yếu khách quan như nhau và đều do tất yếu kinh tế quy định Là công chức đang công tác tại Sở Lao động Thương binh và Xã hội -học viên lớp Trung cấp lý luận chính trị khoá 121 của Trường Chính trị tỉnh Hậu Giang Bằng lý luận chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử tôi chứng minh vấn đề “Triết học Mác-Lênin có vai trò thế giới quan và phương pháp luận trong đời sống xã hội”, là cơ sở lý luận để Đảng ta lãnh đạo nhân dân đấu tranh chống giặc ngoại xâm và xây dựng nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam ngày càng giàu mạnh

SỐ PHÁCH

4

NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÝ LUẬN

1 Khái niệm triết học Mác-Lênin

Triết học Mác - Lênin là khoa học khái quát những quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy; đem lại cho con người thế giới quan và phương pháp luận đúng đắn, khoa học để nhận thức và cải tạo thế giới

2 Nôi dung triết học Mác-Lênin

Triết học Mác - Lênin với ba nội dung cơ bản là: Chủ nghĩa duy vật biện chứng; Phép biện chứng duy vật và Chủ nghĩa duy vật lịch sử

2.1 Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật biện chứng xác định vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau, vật chất quyết định ý thức và ý thức tác động trở lại vật chất, con người nhận thức được thế giới và khả năng nhận thức của con người là vô hạn

2.2 Phép biện chứng duy vật

Phép biện chứng duy vật giữ vai trò là một nội dung đặc biệt quan trọng trong thế giới quan và phương pháp luận triết học của chủ nghĩa Mác- Lênin, đồng thời nó cũng là thế giới quan và phương pháp luận chung nhất của hoạt động sáng tạo trong các lĩnh vực nghiên cứu khoa học Cụ thể với các nội dung sao:

- Hai nguyên lý của phép biện chứng duy vật:

+ Một là, nguyên lý về mối liên hệ phổ biến, dùng để chỉ tính phổ biến

của các mối liên hệ của các sự vật, hiện tượng, đồng thời cũng dùng để chỉ các mối liên hệ tồn tại ở nhiều sự vật, hiện tượng của thế giới

+ Hai là, nguyên lý về sự phát triển, là dùng để chỉ quá trình vận động

của sự vật theo khuynh hướng đi lên: từ trình độ thấp lên trình độ cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn Đồng thời, phát triển cũng là quá trình phát sinh và giải quyết mâu thuẫn khách quan vốn có của sự vật; là quá trình thống nhất giữa phủ định các nhân tố tiêu cực và kế thừa, nâng cao những nhân tố tích cực từ sự vật cũ, hình thành sự vật mới

- Ba quy luật của phép biện chứng duy vật:

+ Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại (quy luật lượng-chất): Chất và lượng là hai mặt

thống nhất của mọi sự vật và hiện tượng hay một quá trình nào đó trong tự nhiên, xã hội và trong cả tư duy Hai phương diện đó đều tồn tại khách quan, trong đó chất tồn tại thông qua lượng và lượng là biểu hiện của chất ra bên ngoài

+ Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập (quy luật mâu

thuẫn): Theo quy luật này, nguồn gốc và động lực cơ bản, phổ biến của mọi

quá trình vận động, phát triển chính là mâu thuẫn khách quan vốn có của sự vật Khái niệm mâu thuẫn dùng để chỉ mối liên hệ thống nhất, đấu tranh và chuyển hóa giữa các mặt đối lập của mỗi sự vật hiện tượng hoặc giữa các sự

vật, hiện tượng với nhau Nhân tố tạo thành mâu thuẫn là mặt đối lập.

+ Quy luật phủ định của phủ định: Quy luật phủ định của phủ định

khái quát tính chất chung, phổ biến của sự phát triển: không phải là sự phát triển theo hình thức một con đường thẳng, mà là phát triển theo hình “xoáy ốc” Quy luật này phản ánh mối quan hệ biện chứng giữa cái phủ định và cái khẳng định trong quá trình phát triển của các sự vật Phủ định biện chứng là điều kiện cho sự phát triển, cái mới ra đời là kết quả của sự kế thừa những nội dung tích cực từ trong sự vật cũ, phát huy nó trong sự vật mới và tạo nên tính chu kỳ của sự phát triển

- Sáu cặp phạm trù của phép biện chứng duy vật:

+Một là, cái riêng, cái chung và cái đơn nhất: Phép duy vật biện chứng

cho rằng cái riêng, cái chung và cái đơn nhất đều tồn tại khách quan, giữa chúng có mối liên hệ hữu cơ với nhau Cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng, thông qua cái riêng mà biểu hiện sự tồn tại của mình Cái riêng chỉ tồn tại trong mối liên hệ với cái chung Cái riêng là cái toàn bộ, phong phú hơn cái chung, cái chung là cái bộ phận, nhưng sâu sắc hơn cái riêng Cái đơn nhất và cái chung có thể chuyển hoá lẫn nhau trong quá trình phát triển của sự vật

+ Hai là, nguyên nhân và kết quả: Nguyên nhân là phạm trù dùng để

chỉ sự tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau, gây ra một biến đổi nhất định nào đó

+ Ba là, tất nhiên và ngẫu nhiên: Tất nhiên (tất yếu) là cái do những

nguyên nhân cơ bản bên trong của kết cấu vật chất quyết định và trong những điều kiện nhất định nó phải xảy ra như thế chứ không thể khác được Ngẫu nhiên là cái không do mối liên hệ bản chất, bên trong kết cấu vật chất, bên trong sự vật quyết định mà do các nhân tố bên ngoài, do sự ngẫu hợp nhiều hoàn cảnh bên ngoài quyết định Do đó nó có thể xuất hiện, có thể không xuất hiện, có thể xuất hiện như thế này hoặc xuất hiện như thế khác

+ Bốn là, nội dung và hình thức: Nội dung là tổng hợp tất cả những

mặt, những yếu tố, những quá trình tạo nên sự vật Hình thức là phương thức tồn tại và phát triển của sự vật, là hệ thống các mối liên hệ tương đối bền vững giữa các yếu tố của sự vật đó

+ Năm là, bản chất và hiện tượng: Bản chất là tổng hợp tất cả những

mặt, những mối liên hệ tất nhiên, tương đối ổn định bên trong sự vật, quy định sự vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng là biểu hiện ra ngoài của bản chất trong những điều kiện xác định

+ Sáu là, khả năng và hiện thực: Khả năng là cái hiện chưa có, cái còn

là tiền đề, là mầm móng khi có điều kiện thích hợp thì nó sẽ xuất hiện trên thực tế Hiện thực là những gì đã tồn tại trên thực tế Khả năng và hiện thực là hai mặt thống nhất của mọi quá trình vận động

* Lý luận nhận thức duy vật biện chứng: Phép biện chứng duy vật

cho rằng nhận thức không phải là hành động giản đơn, nhất thời, được thực hiện một lần mà nó là quá trình đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn Thực tiễn đóng vai trò là cơ sở, động lực, mục đích của nhận thức và là tiêu chuẩn của chân lý kiểm tra tính chân lý của quá trình nhận thức Con đường biện chứng của nhận thức là đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng trở về thực tiễn

2.3 Chủ nghĩa duy vật lịch sử

Với những nội dung cơ bản là: Vai trò của sản xuất vật chất và phương thức sản xuất; Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất; Biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng; tồn tại xã hội và ý thức xã hội; Học thuyết về hình thái kinh tế xã hội; vai trò của đấu tranh giai cấp và cách mạng xã hội; quan niệm về con người và vai trò sáng tạo lịch sử của quần chúng nhân dân

- Vai trò của sản xuất vật chất và phương thức sản xuất: Theo quan

điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, sản xuất vật chất giữ vai trò là nhân tố quyết định sự sinh tồn, phát triển của con người và xã hội Là hoạt động nền tảng làm phát sinh, phát triển những mối quan hệ xã hội của con người; nó chính là cơ sở của sự hình thành, biến đổi và phát triển của xã hội loài người

- Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất: Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là hai yếu tố cơ bản, tất yếu của

quá trình sản xuất, lực lượng sản xuất là nội dung vật chất của quá trình sản xuất, còn quan hệ sản xuất là “hình thức xã hội” của quá trình đó Mối quan

hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất tuân theo nguyên tắc khách quan là lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất và quan hệ sản xuất tác động trở lại lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất phải phụ thuộc vào thực trạng phát triển của lực lượng sản xuất trong mỗi giai đoạn lịch sử xác định

- Biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng: Cơ sở hạ

tầng dùng để chỉ toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của

xã hội Kiến trúc thượng tầng dùng để chỉ toàn bộ hệ thống kết cấu các hình thái ý thức xã hội cùng với các thiết chế chính trị- xã hội tương ứng, được hình thành trên một cơ sở hạ tầng kinh tế nhất định Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng, còn kiến trúc thượng tầng là sự phản ánh đối với cơ sở

hạ tầng, phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng và tác động trở lại cơ sở hạ tầng

- Tồn tại xã hội và ý thức xã hội: Tồn tại xã hội dùng để chỉ phương

diện sinh hoạt vật chất và các điều kiện vật chất của xã hội, bao gồm: Phương thức sản xuất vật chất, điều kiện tự nhiên, hoàn cảnh địa lý, dân số và mật độ

dân số trong đó phương thức sản xuất vật chất là yếu tố cơ bản nhất Ý thức

xã hội dùng để chỉ phương diện sinh hoạt tinh thần của xã hội, nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển nhất

định Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội; ý thức xã hội là sự phản ánh đối

với tồn tại xã hội và phụ thuộc vào tồn tại xã hội

- Hình thái kinh tế - xã hội là một khái niệm của chủ nghĩa duy vật lịch sử: dùng để chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu

quan hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội đó phù hợp với một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất và một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên những quan hệ sản xuất ấy

3 Vai trò thế giới quan và phương pháp luận của triết học Mác-Lênin trong đời sống xã hội

Thế giới quan: Theo nghĩa hẹp, là quan niệm hay hệ thống quan niệm

của con người về thế giới; theo nghĩa rộng, thế giới quan là hệ thống những quan niệm của con người về thế giới, về vị trí của cong người trong thế giới

đó, về chính bản thân cuộc sống của con người và loài người trong mỗi giai đoạn lịch sử nhất định

Phương pháp luận luận: Phương pháp là những cách thức, con đường

thực hiện hoạt động nhận thức và thực tiễn nhằm đạt mục đích đã đặt ra một

cách tối ưu Phương pháp luận là lý luận về phương pháp, là hệ thống quan

điểm, nguyên tắc xác định phương pháp, phạm vi ứng dụng phương pháp, lựa chọn phương pháp cho hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người một cách tối ưu

Thế giới và phương pháp luận quan đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong cuộc sống con người và xã hội: Triết học là hạt nhân lý luận của thế

giới quan, nghĩa là triết học quan niệm về thế giới bằng hệ thống lý luận của mình Thế giới quan triết học Mác-Lênin có quan niệm duy vật biện chứng, khoa học về thế giới, về lịch sử, xã hội và tư duy của con người Do vậy, thế giới quan triết học Mác-Lênin có vai trò định hướng đúng đắn cho hoạt động thực tiễn của con người Nghĩa là, trên cơ sở quan điểm của triết học

Mác-Lênin về thế giới mà con người sẻ định hướng đúng đắn cho hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của mình Phương pháp luận là một trong những yếu tố quyêt định đến sự thành công hay thất bại đối với hoạt động đời sống

xã hội Nếu với những điều kiện khách quan nhất định như nhau, phương pháp luận phù hợp sẻ cho kết quả càng cao và ngược lại, phương pháp luận không phù hợp sẽ mang lại kết quả không như mong muốn hoặc hiệu quả công việc không cao Triết học Mác-Lênin với thế giới quan và các nguyên tắc phương pháp luận như trên đóng vai trò rất to lớn trong đời sống xã hội của con người

II LIÊN HỆ THỰC TIỄN

Trên cơ sở chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lich sử triết học Mác-Lênin góp phần rất quan trọng trong quá trình thế giới quan và phương pháp luận của Đảng ta trong công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, cũng như trong công cuộc xây dựng đất nước hiện nay

1 Triết học Mác-Lênin là cơ sở hình thành thế giới quan và phương pháp luận của Đảng ta trong công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc:

- Cách mạng Việt Nam trước khi đến với triết học Mác-Lênin: Sau

Hiệp ước Patơnốt (1884), nước Việt Nam cơ bản đã trở thành thuộc địa của thực dân Pháp Trong giai đoạn này có rất nhiều cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam đứng lên đánh Pháp giành lại độc lập dân tộc, như: phong tào Cần Vương, cuộc đấu tranh của Trương Định, phong tào Duy Tân, phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục tất cả đề thất bại Có nhiều nguyên nhân làm cho phong trào đấu tranh thất bại, nhưng nguyên nhân cơ bản nhất là không có đường lối rõ ràng, phương pháp đấu tranh phù hợp Từ đó, đặc ra vấn đề cho cách mạng Viêt Nam: Muốn đánh đủi giặc Pháp, lập đỗ giai cấp phong kiến lỗi thời thì phải có hệ tư tưởng, phương pháp, hình thức đấu tranh đúng đắn khoa học

- Chủ tịch Hồ Chí Minh vận dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử hình thành nên thế giới quan và phương pháp luận

của cách mạng Việt Nam, lãnh đạo nhân dân đấu tranh giành độc lập dân tộc và xây dựng nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam:

Năm 1911, Nguyễn Ái Quốc (Hồ Chí Minh) đã ra đi tìm đường cứu nước, Người tiếp thu tin hoa văn hoá nhân loại, tiếp cận đến chủ nghĩa Mác-Lênin, vận vận chủ nghĩa Mác- Lênin mà trọng tâm là triết học Mác-Lênin trong quá trình hình thành thế giới quan và phương pháp luận của cách mạnh Việt Nam Người đã vận dụng thế giới quan duy vật và phương pháp luận biện chứng trong việc tiếp thu, kế thừa tinh hoa văn hóa nhân loại và chuyển hóa được những điều hiểu biết quý báu đó để xây dựng được hệ tư tưởng của đảng ta trong trong công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước Người không rập khuôn những tư tưởng cũ bởi chúng có chứa đựng những yếu tố duy tâm, lạc hậu nhưng Người cũng không “phủ định sạch trơn”

vì những tư tưởng ấy còn có cả những yếu tố duy vật, tích cực, như vậy Hồ Chí Minh đã tiếp thu một cách có kế thừa và phát triển, theo đúng tinh thần của chủ nghĩa duy vật biện chứng Đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, đến với chủ nghĩa Mác - Lênin cũng có nghĩa là đến với con đường cách mạng vô sản

Từ đây, Người thực sự tìm thấy con đường cứu nước chân chính, triệt để:

"Muốn cứu nước và giải phóng dân tộc, không có con đường nào khác con đường cách mạng vô sản" và "chỉ có giải phóng giai cấp vô sản thì mới giải phóng được dân tộc; cả hai cuộc giải phóng này chỉ có thể là sự nghiệp của chủ nghĩa cộng sản và của cách mạng thế giới" Triết học Mác-Lênin đã trở thành hệ tư tưởng hình thành thế giới quan và phương pháp luận của dân tộc Việt Nam trong đấu tranh đánh đuổi thực dân, phong kiến, đế quốc xâm lược;

2 Đảng ta vận dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch

sử của triết học Mác-Lênin trong xây dựng Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

- Thực trạng nước ta giai đoạn (1976 - 1986): Trong Báo cáo chính trị

của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI Đảng đã nêu ra ra những hạn chế

cũng như nguyên nhân hạn chế trong giai đoạn 1976 - 1986, đó là: “bệnh chủ

quan, duy ý chí, lối suy nghĩ và hành động giản đơn, nóng vội chạy theo nguyện vọng chủ quan, là khuynh hướng buông lỏng trong quản lý kinh tế, xã

hội, không chấp hành nghiêm chỉnh đường lối và nguyên tắc của Đảng Đó là

tư tưởng tiểu tư sản, vừa "tả" khuynh vừa hữu khuynh” Đông thời, Đại hội nêu lên bốn bài học kinh nghiệm, đó là: Phải quán triệt tư tưởng “lấy dân làm gốc”, xây dựng và phát huy quyền làm chủ của nhân dân lao động; Phải luôn luôn xuất phát từ thực tế, tôn trọng và hành động theo quy luật khách quan; Phải biết kết hợp sức mạnh của dân tộc với sức mạnh của thời đại trong điều kiện mới; Phải xây dựng Đảng ngang tầm nhiệm vụ chính trị của một đảng cầm quyền lãnh đạo nhân dân tiến hành cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa

- Đảng ta vận dụng triết học Mác - Lênin trong khắc phục hạn chế

và đề ra phương hướng phù hợp đưa nước ta thoát khỏi khủng hoảng, từng bước xây dựng đất nước ngày càng giàu mạnh, văn minh: Trên cơ sở

nhìn nhận những hạn chế và bài học kinh nghiệm, Đảng ta đã vận dụng Chủ

nghĩa duy vật lịch sử đề ra đường lối dổi mới đất nước, đó là: Một là, đổi mới

cơ cấu kinh tế, thực hiện chính sách kinh tế nhiều thành phần ( Bố trí cơ cấu

sản xuất, điều chỉnh lớn cơ cấu đầu tư, thực hiện cho đc 3 chương trình mục tiêu về lương thực thực phẩm hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu; xây dựng và củng cố mối quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa, sử dụng và cải tạo đúng đắn các thành phần kinh tế, chủ trương phát triển kinh tế quốc doanh, kinh tế tập thể, tăng cường nguồn tích luỹ tập chung của nhà nước, tranh thủ vốn nước ngoài, sử dụng và cải tạo đúng đắn các thành phần kinh tế khác trong đó kinh

tế quốc doanh giữ vai trò chủ đạo); Hai là, đổi mới cơ chế quản lý, xoá bỏ cơ chế tập chung, quan liêu, hành chính, bao cấp, chuyển sang hạch toán kinh doanh XHCN (đổi mới cơ chế quản lý, xây dụng cơ chế mới phù hợp với quy

luật khách quan và phù hợp với tình độ phát triển của nền kinh tế; Xác định 2 đặc trưng quan trọng của cơ chế quản lý mới, đó là tính kế hoạch và sử dụng đúng quan hệ hàng hoá tiền tệ Thực chất của cơ chế mới về quản lý kinh tế là

cơ chế kế hoạch hoá theo phương thức hạch toán kinh doanh XHCN đúng

nguyên tắc tập trung dân chủ); Ba la, để thiết lập cơ chế quản lý mới cần thực hiện một cuộc cải cách lớn về bộ máy nhà nước ( Phân biệt rõ chức năng quản

lý hành chính kinh tế với chức năng quản lý sản xuất kinh doanh, kết hợp