SKKN Rèn luyện năng lực hợp tác cho học sinh qua dạy học bài “hô hấp ở động vật” – Sinh học 11 thpt bằng kĩ thuật các mảnh ghép SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 2 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM RÈN LUYỆN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH QUA DẠY HỌC BÀI “HÔ HẤP Ở ĐỘNG VẬT” – SINH HỌC 11 THPT BẰNG KĨ THUẬT CÁC MẢNH GHÉP Người thực hiện Nguyễn Thị Dung Chức vụ Giáo viên Đơn vị công tác Trường THPT Hoằng Hóa 2 SKKN thuộc lĩnh vực Sinh học THANH HÓA, NĂM 2017 SangKienKinhNghiem net DANH MỤC[.]
Trang 1S Ở GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 2
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
DẠY HỌC BÀI “HÔ HẤP Ở ĐỘNG VẬT” – SINH HỌC 11
Người thực hiện : Nguyễn Thị Dung Chức vụ : Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường THPT Hoằng Hóa 2 SKKN thuộc lĩnh vực: Sinh học
THANH HÓA, NĂM 2017
Trang 2DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT STT Viết tắt Viết đầy đủ
1 GV Giáo viên
2 HS Học sinh
3 KN Kĩ năng
4 NL Năng lực
5 SH Sinh học
6 THPT Trung học phổ thông
Trang 3MỤC LỤC
PHẦN 1: MỞ ĐẦU ……… 1
1 Lí do chọn đề tài ……… 1
2 Mục đích nghiên cứu ……… 1
3 Đối tượng nghiên cứu 2
4 Phạm vi nghiên cứu 2
5 Phương pháp nghiên cứu 2
PHẦN 2: NỘI DUNG ……… 3
1 Cơ sở khoa học ……… 3
1.1 Lý thuyết về năng lực ………. 3
1.2 Năng lực hợp tác trong dạy học Sinh học ở trường phổ thông …… 3
1.2.1 Khái niệm năng lực hợp tác ……… 3
1.2.2 Vai trò của việc hình thành năng lực hợp tác cho học sinh ………… 4
1.2.3 Một số công cụ rèn luyện năng lực hợp tác ……… 4
2 Giáo án bài dạy đã soạn ……… 8
3 Kết quả thực nghiệm ……… 16
3.1 Kết quả vận dụng của bản thân 16
3.2 Triển khai trước tổ bộ môn ………. 17
PHẦN 3: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ………. 18
3.1 Kết luận ………. 18
3.2 Khuyến nghị ……… 18
Trang 4PHẦN 1: MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Giáo dục - đào tạo là vấn đề được tất cả các quốc gia trên thế giới, kể cả những nước phát triển quan tâm và coi là quốc sách hàng đầu Xã hội càng phát triển người ta càng trông đợi và đòi hỏi giáo dục phải làm thế nào đáp ứng nhiều nhất cho sự phát triển
cá nhân, làm thế nào để chuẩn bị cho người học có tiềm năng tốt nhất để đương đầu, thích ứng và phát triển không ngừng trước thực tế luôn biến động Giáo dục còn tạo động lực cho sự phát triển bền vững của xã hội, là yếu tố quan trọng nhất quyết định chất lượng nguồn nhân lực, quyết định sự phát triển của xã hội
Hợp tác là một năng lực (NL) thiết yếu của con người, nó giúp mỗi người có thể hòa nhập cộng đồng xã hội, để tiến bộ và thành đạt Việc rèn luyện NL hợp tác cần được tiến hành ngay khi học sinh (HS) còn đang ngồi trên ghế nhà trường vì nó giúp
HS tích cực, chủ động hơn trong quá trình học tập, từ đó nâng cao chất lượng học tập
Sinh học (SH) là một môn khoa học tự nhiên nghiên cứu về thế giới sống, tìm hiểu bản chất các hiện tượng, quá trình, quy luật trong thế giới sống, làm cơ sở khoa học cho con người nhận thức và điều khiển sự phát triển của sinh vật Chương trình sách giáo khoa (SGK) SH 11 Trung học phổ thông (THPT), chương Chuyển hóa vật chất và năng lượng (CHVC&NL), đặc biệt bài “Hô hấp ở động vật” có nhiều kiến thức gần gũi với HS, gợi cho HS hứng thú tìm hiểu kiến thức và áp dụng vào thực tế hằng ngày Nhưng bên cạnh những kiến thức khái niệm, còn có những kiến thức cơ chế, quá trình là những kiến thức khó, đòi hỏi HS phải chia sẻ, giúp đỡ lẫn nhau trong quá trình học tập Đây cũng chính là động lực để giáo viên (GV) tổ chức cho HS rèn luyện NL hợp tác
Với mong muốn kết quả bộ môn sinh học THPT của tỉnh nhà ngày càng được nâng cao, các học sinh Thanh Hóa học môn Sinh học chủ động, sáng tạo, trở thành sinh viên của các trường Đại học Y khoa, Đại học Sư phạm, Đại học Nông nghiệp hàng đầu cả nước nên tôi mạnh dạn viết lên kinh nghiệm tích lũy của bản thân mình
với đề tài “Rèn luyện năng lực hợp tác cho học sinh qua dạy học bài “Hô hấp ở
động vật” – Sinh học 11 THPT bằng kĩ thuật các mảnh ghép”
2 Mục đích nghiên cứu
Thiết kế được giáo án rèn luyện NL hợp tác HS trong dạy học bài “Hô hấp ở động vật – Sinh học 11 THPT
Trang 53 Đối tượng nghiên cứu
- Cở sở lí luận về NL hợp tác
- Thiết kế giáo án tương ứng để rèn luyện NL hợp tác cho HS
4 Phạm vi nghiên cứu: Nội dung kiến thức bài 17 Hô hấp ở động vật
5 Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu các tài liệu lí thuyết có liên quan làm cơ sở lí luận cho đề tài;
- Tham vấn chuyên gia: Gặp gỡ và trao đổi với các đồng nghiệp về lĩnh vực nghiên cứu, lắng nghe sự tư vấn và giúp đỡ của các chuyên gia để giúp định hướng cho việc triển khai và nghiên cứu
Trang 6PHẦN 2: NỘI DUNG
1 Cơ sở khoa học
1.1 Lý thuyết về năng lực
Khái niệm năng lực
Theo tâm lí học, NL là tổ hợp những thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định nhằm đảm bảo cho hoạt động có kết quả tốt
De Ketele (1995) cho rằng NL là một tập hợp trật tự các KN (các hoạt động) tác động lên một nội dung trong một loại tình huống cho trước để giải quyết các vấn
đề do tình huống này đặt ra
Theo Weitnert (2001) NL là những khả năng và kĩ xảo học được hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sự sẵn sàng về động cơ,
xã hội…và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt
1.2 Năng lực hợp tác trong dạy học Sinh học ở trường phổ thông
1.2.1 Khái niệm năng lực hợp tác
Theo tác giả Đinh Quang Báo [1], NL hợp tác được xếp vào nhóm NL về quan
hệ xã hội – là một trong những NL cần đạt được sau khi kết thúc các cấp học của giáo dục phổ thông
NL luôn gắn với một hoạt động cụ thể, NL gắn với hoạt động hợp tác trong nhóm gọi là NL hợp tác NL hợp tác là khả năng tổ chức và quản lí nhóm, thực hiện
các hoạt động trong nhóm một cách thành thạo, linh hoạt, sáng tạo nhằm giải quyết nhiệm vụ chung một cách có hiệu quả.
Theo đó, trong nghiên cứu của chúng tôi đã xác định: người có NL hợp tác phải
có kiến thức, KN và thái độ hợp tác như sau:
- Kiến thức hợp tác: người có kiến thức hợp tác là người nêu được khái niệm, mục đích, ý nghĩa hợp tác; phân tích được quy trình hợp tác, các hình thức hợp tác; trình bày được các cách tạo nhóm, kỹ thuật hoạt động nhóm, vai trò của từng vị trí trong nhóm
- Các KN hợp tác: người có NL hợp tác cần phải thực hiện được các KN thành phần như sau: KN tổ chức nhóm hợp tác, KN lập kế hoạch hợp tác, KN tạo môi trường
Trang 7hợp tác, KN giải quyết mâu thuẫn, KN diễn đạt ý kiến, KN lắng nghe và phản hồi, KN viết báo cáo, KN tự đánh giá, KN đánh giá lẫn nhau Đây là thành tố biểu hiện cao nhất của NL hợp tác
- Thái độ hợp tác:
+ Tích cực hoạt động nhóm: Các thành viên trong nhóm tích cực tham gia hoạt động nhóm và động viên nhau cùng tham gia
+ Chung sức hoàn thành nhiệm vụ: Các thành viên trong nhóm đồng tâm, hợp lực hoàn thành nhiệm vụ chung của nhóm, có trách nhiệm với sự thành công của nhóm
+ Chia sẻ, giúp đỡ lẫn nhau: Các thành viên trong nhóm tôn trọng, chia sẻ, ủng
hộ, giúp đỡ lẫn nhau cùng hoàn thành nhiệm vụ
1.2.2 Vai trò của việc hình thành năng lực hợp tác cho học sinh
Đối với nhà trường, dạy học theo hướng rèn luyện NL hợp tác cho HS giúp nâng cao hiệu quả của nhà trường trong nhiệm vụ phát triển nhận thức, nhân cách, tình cảm của
HS Nhà trường trở thành một xã hội thu nhỏ, trong đó mỗi HS được bình đẳng, có cơ hội được giáo dục và phát triển như nhau, đồng thời cải thiện các mối quan hệ xã hội có tính chất giới, tôn giáo, thành phần của HS trong phạm vi nhà trường
Đối với HS, hình thành NL hợp tác có ý nghĩa rất quan trọng Nó giúp cho HS
có được thành tích học tập tốt hơn nhờ sự cố gắng, tích cực của bản thân cũng như sự chia sẻ, giúp đỡ của bạn bè; đảm bảo sự phát triển hài hòa giữa cá nhân và quan hệ xã hội, lĩnh hội nhiều giá trị xã hội, trưởng thành về nhân cách và hành vi xã hội (trong phạm vi nhỏ của trường học) Điều này tạo tiền đề vững chắc để khi bước vào xã hội với những mối quan hệ phức tạp, HS không những nhanh chóng thích nghi mà còn có thể xây dựng và hưởng lợi từ các mối quan hệ xã hội đó Đây chính là điều kiện tiên quyết dẫn đến sự thành đạt của mỗi cá nhân trong cuộc sống
1.2.3 Một số công cụ rèn luyện năng lực hợp tác
a) Công cụ để HS thực hiện hoạt động nhóm
Câu hỏi, bài tập
Trong dạy học, câu hỏi và bài tập được xem là phương tiện quan trọng, sử dụng
để tổ chức các hoạt động dạy học Theo tác giả Lê Đình Trung, câu hỏi là một dạng thức gồm động từ nghi vấn và nội dung cần trả lời Trong đó, động từ nghi vấn thể hiện các mức độ của câu hỏi và chỉ đạo nội dung cần trả lời Bài tập là một dạng thức
Trang 8thuộc bài toán, trong đó chứa đựng cái đã biết và cái cần tìm.
Câu hỏi, bài tập sử dụng trong dạy học được chia theo thang phân loại B J Bloom gồm 6 mức: nhớ, hiểu, vận dụng, phân tích, tổng hợp, đánh giá
Ngoài những yêu cầu sư phạm nói chung thì câu hỏi, bài tập trong dạy học rèn luyện NL hợp tác phải tạo cho HS có nhu cầu hợp tác với nhau và hy vọng sự hợp tác
đó sẽ có tác dụng tốt, tức là HS sẽ không hoàn thành được nhiệm vụ nếu làm việc cá nhân, nhưng cũng không quá dễ nếu làm việc theo nhóm Do đó, chúng tôi xây dựng
hệ thống các câu hỏi, bài tập ở mức hiểu và vận dụng làm công cụ rèn luyện NL hợp tác cho HS
Phiếu học tập
Phiếu học tập cũng là một phương tiện để tổ chức quá trình dạy học Phiếu học tập là những tờ giấy rời, in sẵn những công tác độc lập hay làm theo nhóm dưới dạng câu hỏi, bài tập, bài toán nhận thức được phát cho HS để hoàn thành trong
một thời gian ngắn của tiết học Trong mỗi phiếu học tập có ghi một hoặc một vài nhiệm vụ nhận thức nhằm hướng tới hình thành kiến thức, KN hay rèn luyện thao tác tư duy cho HS
Việc sử dụng phiếu học tập sẽ giúp GV thay đổi cách truyền đạt nhiệm vụ, giúp
HS hiểu rõ nhiệm vụ của mình, tạo được hứng thú trong giờ học, kích thích tư duy của
HS Đặc biệt, với các nhiệm vụ học tập phức tạp thì sử dụng phiếu học tập sẽ có nhiều
ưu thế hơn so với câu hỏi, bài tập
Dạy học dự án
Dạy học dự án là hình thức dạy học mang tính xã hội, các dự án học tập thường được thực hiện theo nhóm trong đó có sự hợp tác làm việc và sự phân công công việc giữa các thành viên trong nhóm Dạy học theo dự án đòi hỏi và rèn luyện KN làm việc khoa học, theo kế hoạch và KN hợp tác làm việc giữa các thành viên tham gia, giữa người học với người dạy cũng như các lực lượng xã hội khác tham gia dự án Dạy học theo dự án còn tạo bầu không khí làm việc thân thiết, sôi nổi, tích cực trong lớp học, tạo môi trường tương tác giữa thầy và trò, đặc biệt có tác dụng hỗ trợ, thúc đẩy lẫn nhau giữa người học Có thể nói các bài tập dự án chính là công cụ hữu hiệu cho rèn luyện NL hợp tác cho HS
Tuy nhiên, dạy học dự án chỉ phù hợp với những nội dung nhất định, nó cũng đòi hỏi nhiều thời gian và công sức chuẩn bị, không thể tiến hành thường xuyên trong
Trang 9chương trình môn học Dạy học dự án cũng đòi hỏi về tài chính, tài liệu tham khảo, phương tiện hỗ trợ cũng như yêu cầu NL cao đối với người dạy nên cần cân nhắc kỹ trước khi sử dụng phương pháp này
b) Công cụ GV đánh giá năng lực hợp tác
Bảng hỏi
Bảng hỏi là công cụ sử dụng cho HS tự đánh giá, bao gồm các câu hỏi, chỉ báo
đã được nêu ra nhằm khai thác, thu thập thông tin về thái độ của người học trên cơ sở các giả thuyết và mục đích của người dạy Bảng hỏi được sử dụng trước hoặc sau khi học xong kiến thức, KN của bài học HS có thể hoàn thành bảng hỏi ở nhà hoặc ở trên lớp [14]
Các bước thiết kế bảng hỏi như sau:
Bước 1: Xác định mục tiêu thiết kế bảng hỏi
Bước 2: Thiết kế các câu hỏi cần thiết và phương án chọn
Bước 3: Sắp xếp theo một trật tự logic
Ví dụ: Bảng hỏi để đánh giá KN tổ chức nhóm hợp tác
Hãy đánh dấu vào ô trống phương án mà bạn lựa chọn:
Các phương án lựa chọn
Đồng ý Phân vân Không đồng ý
1 Tôi di chuyển nhanh, đúng vào
nhóm của mình
2 Tôi luôn ở nhóm trong quá trình hoạt
động, không xao nhãng công việc
3 Tôi thực hiện đúng theo cách thức
hợp tác mà nhóm xác định
Bảng kiểm (Rubrics)
Bảng kiểm (Rubrics) là một công cụ đánh giá được sử dụng khá rộng rãi trong thực tiễn giáo dục và dạy học hiện nay Rubrics là bảng mô tả chi tiết có tính hệ thống (theo chuẩn, tiêu chí và mức) những kết quả (kiến thức, KN, thái độ) mà người học nên làm và cần phải làm để đạt được mục tiêu cuối cùng khi thực hiện một nhiệm vụ
cụ thể Các Rubrics dùng trong dạy học được thiết kế cho các mục đích đánh giá khác nhau song đều dựa trên cùng một mục đích chung: so sánh, đối chứng và kiểm chứng kết quả đạt được so với các chuẩn và tiêu chí đã được thống nhất xây dựng trước khi
Trang 10thực hiện hoạt động.
Có thể coi mỗi Rubrics là một ma trận 2 chiều giúp xác định (đo) giá trị kết quả
mà người học đạt được tại một “tọa độ” bất kì của kiến thức, KN hoặc thái độ “Tọa độ giá trị” bất kì này của người học được xây dựng và mô tả chi tiết theo chuẩn, tiêu chí (chỉ số) và mức chất lượng
Rubrics được sử dụng như một công cụ tự đánh giá, đánh giá khá hữu hiệu đối với cả người học lẫn người dạy Rubrics giúp người học theo dõi được sự tiến bộ của bản thân, bạn cùng học, nhóm học tập, và giúp người dạy có được những thông tin phản hồi một cách khách quan, xác đáng giúp kiểm soát chặt chẽ sự tiến bộ của người học để có các biện pháp hỗ trợ kịp thời
Trang 11Ví dụ: Bảng kiểm quan sát thái độ và KN của HS khi hoạt động nhóm
Nhóm:
Tập trung chú ý Diễn đạt ý kiến Lắng nghe
Họ
tên Chú
ý
Bình
thường
Chưa chú ý
Dễ hiểu, thuyết phục, hấp dẫn
Bình
thường
Khó hiểu, không thuyết phục
Chăm chú, ghi chép lại
Bình
thường
Không chú ý
HS 1
HS 2
2 Giáo án bài dạy đã soạn
Bài 17: HÔ HẤP Ở ĐỘNG VẬT
I Mục tiêu bài học
Sau khi học xong bài này, HS có khả năng:
1 Kiến thức
- Nêu được khái niệm về hô hấp ở động vật và 2 giai đoạn trong hô hấp ở động vật
- Trình bày được khái niệm và các đặc điểm của bề mặt trao đổi khí
- Kể tên các hình thức hô hấp ở động vật và lấy được đại diện sinh vật minh họa cho hình thức đó
- Giải thích được đặc điểm thích nghi của cơ quan hô hấp với chức năng ở các nhóm động vật trong những môi trường sống khác nhau
2 Kỹ năng: Rèn luyện các KN sau:
- KN tư duy: Quan sát, phân tích, tổng hợp thông qua hoàn thành bảng các hình thức hô hấp ở động vật và trả lời các câu hỏi
- KN tìm kiếm và xử lí thông tin về hô hấp ở động vật
- KN hợp tác thông qua hoạt động nhóm
3 Năng lực: Rèn luyện NL sau:
- NL tự học
- NL tự đánh giá
- NL giải quyết vấn đề
- NL hợp tác nhóm
4 Thái độ
Trang 12- Có thái độ học tập nghiêm túc, rèn luyện tác phong học tập khoa học.
- Có ý thức vận dụng hiểu biết về hô hấp để bảo vệ sức khỏe đường hô hấp
II Phương tiện
- SGK Sinh học 11
- Phiếu học tập, giấy A4, Ao
III Phương pháp dạy học
Phối hợp các phương pháp: Vấn đáp, trực quan- tìm tòi, dạy học hợp tác
IV Tiến trình dạy học
1 Ổn định tổ chức, kiểm tra sĩ số (1’)
2 Kiểm tra bài cũ (5’)
Câu hỏi: Nêu đặc điểm cấu tạo ống tiêu hóa của thú ăn thực vật thích nghi
với thức ăn cứng, nghèo dinh dưỡng?
3 Giảng bài mới
Hoạt động 1 (5’): Tìm hiểu khái niệm hô hấp ở động vật
Đặt vấn đề: Các em đã biết con người có thể nhịn ăn tối đa khoảng 1 tuần, nhịn
uống được khoảng 3-5 ngày, còn nếu nhịn thở thì chỉ được khoảng 3-5 phút Vậy hô hấp
là gì và có vai trò như thế nào đối với đời sống của động vật và con người?
Hoạt động GV Hoạt động HS Nội dung
GV yêu cầu HS nghiên cứu
mục I-SGK và chọn câu trả
lời đúng về khái niệm hô hấp
ở động vật
GV: Tại sao không chọn đáp
án A, C, D?
GV chính xác hóa khái niệm
hô hấp ở ĐV
Quá trình hô hấp gồm những
quá trình nhỏ nào?
GV: Thế nào là hô hấp
ngoài?
GV nhấn mạnh hô hấp ngoài
là quá trình trao đổi khí của
cơ thể với môi trường bên
ngoài thông qua bề mặt trao
đổi khí
HS chọn đáp án đúng:
Đáp án: B
HS chỉ ra được điểm sai trong mỗi ý
HS nêu 3 quá trình nhỏ: Hô hấp ngoài, vận chuyển khí,
hô hấp trong
HS nêu khái niệm hô hấp ngoài
I/ Hô hấp là gì?
- Khái niệm: là tập hợp những quá trình, trong đó cơ thể lấy O2 từ bên ngoài vào
để ôxi hóa các chất trong tế bào và giải phóng năng lượng cho các hoạt động sống, đồng thời thải CO2 ra ngoài.
- Gồm: Hô hấp ngoài, vận chuyển khí, hô hấp trong
Hoạt động 2 (30’): Hoạt động nhóm hoàn thành phiếu học tập tìm hiểu các hình thức hô hấp ở động vật