SKKN Rèn luyện kĩ năng làm dạng đề nghị luận so sánh văn học cho học sinh trung học phổ thông

SKKN Rèn luyện kĩ năng làm dạng đề nghị luận so sánh văn học cho học sinh trung học phổ thông SỞ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO THANH HÓA TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 4  SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM “RÈN LUYỆN KĨ NĂNG LÀM DẠNG ĐỀ NGHỊ LUẬN SO SÁNH VĂN HỌC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG” Người thực hiện Lương Thị Bình Chức vụ Giáo viên SKKN thuộc môn Ngữ văn THANH HÓA NĂM 2018 SangKienKinhNghiem net Mục lục Nội dung Trang 1 Mở đầu 1 1 1 Lí do chọn đề tài 1 1 2 Mục đích nghiên cứu 1 1 3 Đối tượng nghiên cứu 1 1 4 Phương[.]

SỞ GIÁO DỤC- ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 4



SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

PHỔ THÔNG”

Người thực hiện: Lương Thị Bình Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc môn: Ngữ văn

THANH HÓA NĂM 2018

Mục lục

Nội dung Trang

1.1 Lí do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 1

1.3 Đối tượng nghiên cứu 1

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 2 2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN 3

2.3 Giải pháp thực hiện 3

2.3.1 Những kiến thức cơ bản về kiểu bài so sánh 3

2.3.2 Dàn ý chung kiểu bài nghị luận so sánh 4

2.3.3 Kiểm định dàn bài bằng đề thi 6

2.3.4 Một số dạng đề nghị luận so sánh thường gặp 8

2.4 Kết quả đạt được 17

3 Kết luận và kiến nghị 19

1.Mở đầu:

1.1 Lí do chọn đề tài:

cụ thể hóa bằng một bài học riêng trong chương trình ngữ văn bậc Trung học phổ thông do đó ảnh hưởng ít nhiều đến chất lượng làm bài của học sinh cũng như định hướng ôn tập cho học sinh từ phía giáo viên Góp phần tháo gỡ khó khăn trên, bằng kinh nghiệm của bản thân và sự nghiên cứu tài liệu tôi mạnh dạn

đề xuất một giải pháp giúp học sinh THPT làm tốt dạng bài này trong quá trình

1.2.1 Về kiến thức :

giải pháp mang tính định hướng cho học sinh vận dụng trong quá trình giải quyết các đề bài nghị luận văn học kiểu bài so sánh thường gặp

1.2.2 Về kĩ năng:

hướng đổi mới

1.2.3 Về thái độ :

văn

luyện kĩ năng

1.4 Phương pháp nghiên cứu: Làm đề tài này, tôi đã vận dụng những

phương pháp sau đây:

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm:

các môn học, góp phần tạo nên trình độ văn hóa cơ bản cho học sinh Cùng với việc rèn kĩ năng đọc hiểu, kĩ năng sử dụng tiếng Việt, phần Làm văn được chú trọng vì đây là phần thể hiện rõ nhất kĩ năng thực hành, sáng tạo của học sinh

thế ra đề tuyển sinh đại học những năm gần đây, dạng bài nghị luận so sánh văn học chiếm tỉ lệ cao hơn nhiều so với trước đây Đặc biệt đề thi THPTQG từ năm

Nịch, Phó Vụ trưởng vụ GV-CBQLDN cho biết: Để hình thành cho học sinh một kỹ năng thì cần phải dạy cho họ biết cách kết hợp và huy động hợp lý các nguồn nội lực (kiến thức, khả năng thực hiện và thái độ) và ngoại lực (tất cả những gì có thể huy động được nằm ngoài cá nhân)

hợp các đơn vị kiến thức đã học Không chỉ vậy còn nâng cao khả năng phân loại kiến thức ở học sinh Trong cấu trúc đề thi, câu nghị luận so sánh văn học chiếm nửa trong tổng số điểm của toàn bài (5 điểm) vậy nên học sinh cần tích cực luyện kiểu đề nghị luận so sánh

Như vậy, để làm tốt bài văn nghị luận văn học học sinh cần phải được

dụng trong giảng dạy nghị luận văn học

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng Sáng kiến kinh nghiệm:

2.2.1 Đối với giáo viên

Khảo sát cho thấy, việc dạy kiểu bài văn nghị luận văn học thường rập

trong thi cử

2.2.2 Đối với học sinh.

học non kém, không có khả năng cảm nhận văn học một cách sáng tạo Vì thế

số điểm học sinh đạt được còn khiêm tốn

2.2.3 Thực trạng ra đề thi :

cơ cấu bài văn thi đại học những năn gần đây Trong kết cấu của đề thi

được kết quả cao nhất, tôi xin đưa ra một số gợi ý để giúp cho các em ôn tập và

2.3 G iải pháp thực hiện:

Thứ nhất, so sánh văn học là "một biện pháp tu từ để tạo hình ảnh cho câu văn"

Thứ hai, nó được xem như một thao tác lập luận như : phân tích, bác bỏ, bình luận đã được đưa vào chương trình giáo khoa ngữ văn lớp 11 Thứ ba, nó được

phẩm thơ ; nghị luận về một đoạn trích, tác phẩm văn xuôi Tuy nhiên, so

học độc lập Vì vậy, việc xác lập nội hàm khái niệm như kiểu bài, mục đích, yêu cầu, đến cách thức làm bài cho kiểu bài này thực sự rất cần thiết

thuật, nghệ thuật trần thuật, phong cách nghệ thuật Quá trình so sánh có thể chỉ diễn ra ở những tác phẩm của các tác giả cùng hoặc không cùng một thời đại, giữa các tác phẩm của những trào lưu, trường phái khác nhau của một nền văn học Mục đích cuối cùng của kiểu bài này là yêu cầu học sinh chỉ ra được chỗ giống và khác nhau giữa hai tác phẩm, hai tác giả, từ đó thấy được những mặt kế thừa, những điểm cách tân của từng tác giả, từng tác phẩm ; thấy được vẻ đẹp riêng của từng tác phẩm ; sự đa dạng muôn màu của phong cách nhà văn

cần thiết góp phần tránh khuynh hướng "bình tán", khuôn sáo trong các bài văn của học sinh hiện nay Lẽ hiển nhiên, đối với đối tượng học sinh trung học phổ

với năng lực và nhận thức của các em Chuẩn kiến thức kĩ năng trong từng bài, từng cấp học sẽ là căn cứ kiểm định vấn đề này

Trong thời gian qua, kiểu bài này tôi đã lồng ghép trong các tiết ôn tập và chữa bài kiểm tra, áp dụng cho học sinh ở trường THPT Hoằng Hóa 4 Về cơ bản, học sinh đã vận dụng một cách hiệu quả trong việc giải quyết các đề bài

luyện cho đối tượng là học sinh tham gia đội tuyển học sinh giỏi, học sinh thi

chuyên môn để cùng thống nhất trong việc giảng dạy Sau đây là một số định hướng cơ bản cho kiểu bài nghị luận so sánh văn học

MỞ BÀI

THÂN BÀI

hợp nhiều thao tác lập luận nhưng chủ yếu là thao tác lập luận phân tích)

hợp nhiều thao tác lập luận nhưng chủ yếu là thao tác lập luận so sánh)

- So sánh : Nét tương đồng và khác biệt giữa hai đối tượng trên cả hai bình diện nội dung và hình thức nghệ thuật (bước này học sinh cần vận dụng nhiều thao

sau:

+ Bối cảnh xã hội, lịch sử, văn hóa - môi trường tồn tại của đối tượng nghị luận

+ Tư tưởng, phong cách của nhà văn.

+ Đặc trưng thi pháp của thời kì văn học

lập luận phân tích

KẾT BÀI

- Phát triển, mở rộng, nâng cao vấn đề (Có thể nêu những cảm nghĩ của bản thân)

2.3.3 Kiểm định dàn bài trên bằng cách so sánh với đáp án câu III.a - Đề thi tuyển sinh Đại học - Cao đẳng năm 2009, khối C như sau :

Câu III:a) Theo chương trình chuẩn (5.0 điểm)

(Vợ nhặt - Kim Lân) và nhân vật người đàn bà hàng chài (Chiếc thuyền ngoài xa

cái hay về nội dung và vẻ đẹp về nghệ thuật của hai đoạn văn, so sánh để thấy được sự khác nhau của hai đoạn văn đó trên cả bình diện nội dung và nghệ thuật

để từ đó thấy được sự giống và khác nhau trong phong cách nghệ thuật cũng như

sự đóng góp của hai nhà văn đó cho nền văn học nước nhà Cụ thể

MỞ BÀI

Giới thiệu khái quát về đối tượng so sánh

Giới thiệu khái quát về hai nhân vật trong hai tác phẩm :

sở trường về truyện ngắn Vợ nhặt là truyện ngắn xuất sắc , viết về tình huống

"nhặt vợ" độc đáo, qua đó thể hiện niềm tin mãnh liệt vào phẩm chất tốt đẹp của những con người bình dị trong nạn đói thê thảm

- Nguyễn Minh Châu là nhà văn tiêu biểu thời chống Mỹ, cũng là cây bút tiên phong thời đổi mới Chiếc thuyền ngoài xa là truyện ngắn xuất sắc ở thời kì sau, viết về lần giáp mặt của một nghệ sĩ với cuộc sống đầy nghịch lí của một gia đình hàng chài, qua đó thể hiện lòng xót thương, nỗi lo âu đối với con người và những trăn trở về trách nhiệm của người nghệ sĩ

THÂN BÀI

1 Làm rõ đối tượng thứ nhất : Nhân vật người vợ nhặt :

nhặt vẫn là một trong ba nhân vật quan trọng của tác phẩm Nhân vật này được khắc họa sống động, theo lối đối lập giữa bề ngoài và bên trong, ban đầu và về sau

chứng)

+ Bên trong vẻ chao chát, cong cớn, chỏng lỏn lại là một người phụ nữ hiều hậu, đúng mực, biết lo toan (dẫn chứng)

tưởng của tác phẩm Nhân vật này được khắc họa sắc nét, theo lối tương phản giữa bên ngoài và bên trong, giữa thân phận và phẩm chất

lượng, giàu đức hi sinh (dẫn chứng)

+ Phía sau vẻ cam chịu, nhẫn nhục vẫn là một người có khát vọng hạnh phúc,

+ Phía sau vẻ quê mùa, thất học lại là một người phụ nữ thấu hiểu, sâu sắc lẽ đời (dẫn chứng)

nội dung và hình thức nghệ thuật :

làm khất lấp Cả hai đều khắc họa bằng những chi tiết chân thực

chất của một nàng dâu mới, hiện lên qua các chi tiết đầy dư vị hóm hỉnh, trong nạn đói thê thảm Vẻ đẹp được khắc sâu ở nhân vật người đàn bà hàng chài là những phẩm chất của một người mẹ nặng gánh mưu sinh, hiện lên qua các chi tiết đầy kịch tính, trong tình trạng bạo lực gia đình

như đã nói ở phần trên

đổi từ thấp đến cao (cảm hứng lãng mạn), trong khi đó người đàn bà hàng chài lại tĩnh tại, bất biến như một hiện thực nhức nhối đang tồn tại (cảm hứng thế sự - đời tư trong khuynh hướng nhận thức lại)

dạng phúc tạp (Chiếc thuyền ngoài xa) đã tạo ra sự khác biệt này

KẾT BÀI

bản thân (Học sinh dựa vào gợi ý trên để viết kết bài Có nhiều cách kết bài

khác nhau, hướng dẫn trên chỉ có tính chất tham khảo)

Bảng so sánh trên đây chỉ ra rằng, dàn bài khái quát mà tôi đề xuất về cơ bản đã thể hiện được một cách tuần tự hệ thống ý trong đáp án của đề thi tuyển sinh Đại học - Cao đẳng khối C năm 2009

2.3.4 Một số dạng đề nghị luận so sánh thường gặp:

* So sánh về phong cách sáng tác của một nhà văn ở hai giai đoạn khác nhau.

Kiểu bài này được cụ thể hóa bằng một hệ thống dàn ý chi tiết sau :

1/ Yêu cầu về kĩ năng :

Sử dụng thao tác lập luận so sánh, phân tích, bình luận

tác

viên quan coi ngục này là có một ngày kia được treo ở nhà mình một đôi câu đối

do tay ông Huấn Cao viết Chữ ông Huấn Cao đẹp lắm, vuông lắm Tính ông vốn khoảnh, trừ chỗ tri kỉ, ông ít chịu cho chữ Có được chữ ông Huấn mà treo

là có một báu vật trên đời Viên quản ngục khổ tâm nhất thì ân hận suốt đời"

(Chữ người tử tù)

quy luật phục kích của lũ đá nơi cửa ải( ) Cưỡi lên thác sông đà, phải cưỡi đến cùng như cưỡi hổ Dòng thác hùm beo đang hùng hục tế mạnh trên sông đá Nắm chặt lấy được cái bờm sóng đúng luồng rồi, ông đò ghì cương lái, bám chắc lấy luồng nước đúng mà phóng nhanh vào cửa sinh, mà lái miết một đường

thẳng chéo về phía cửa đá ấy đứa thì ông đò đè sấn lên mà chặt đôi ra để mở đường tiến (Người lái đò sông Đà)

Từ hai đoạn văn trên, anh/chị hãy chỉ ra sự thống nhất và thay đổi trong phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân trước và sau cách mạng tháng Tám 1945.

cái đẹp của hai đoạn văn và từ đó vận dụng thao tác lập luận phân tích, so sánh

để làm nổi bật sự giống nhau và khác nhau trong phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân ở hai thời kì sáng tác qua hai đoạn trích văn bản cụ thể

MỞ BÀI:

Dẫn dắt và giới thiệu về hai đoạn trích, từ đó khẳng định cả hai đoạn văn trên đều thể hiện được tư tưởng và phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân

THÂN BÀI:

tráng lệ, dữ dội, đập mạnh vào giác quan (Người lái đò sông Đà)

tài hoa

- Ngôn ngữ : Sử dụng ngôn ngữ và cách quan sát, miêu tả, dựng cảnh bằng con mắt của nhiều ngành nghệ thuật và khoa học khác nhau (Dẫn chứng)

+ Có sự đối lập : Sự đấu tranh tư tưởng của Ngục quan, một con người đại diện cho bộ máy cai trị của chính quyền thực dân phong kiến lại ngưỡng mộ và

+ Ngôn ngữ : Dùng từ Hán Việt, tạo không khí cổ kính, trang nghiêm

nhân vật )

+ Ngôn ngữ : Có sử dụng các thuật ngữ của lĩnh vực quân sự tạo không khí trận mạc căng thẳng, cam go quyết liệt

động

văn học sau 1945 mang khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn

1945

* Luận điểm 5: Đánh giá : Khẳng định sự đóng góp to lớn của Nguyễn

Tuân cho nền văn học nước nhà

KẾT LUẬN:

nghĩ của bản thân

* So sánh về phong cách nghệ thuật của hai nhà văn:

Mục đích của kiểu bài này là giúp học sinh thấy được những điểm giống

đoạn sáng tác, thấy được sự đóng góp của họ cho nền văn học nước nhà trong

ứng được một số yêu cầu cơ bản sau

quá trình sáng tác

- Chỉ ra những nét khác biệt trong phong cách nghệ thuật của hai nhà văn

Ví dụ đề bài:

mỗi lần có chiếc thuyền nào xuất hiện ở quãng ầm ầm mà quạnh hiu này, mỗi lần có chuếc thuyền nào nhô vào đường ngoặt sông là một số hòn lại nhổm cả dậy để vồ lấy thuyền Mặt hòn nào hòn nấy trông cũng ngỗ ngược, hòn nào cũng nhăn nhúm, méo mó hơn cả cái mặt nước chỗ này"

(Người lái đò sông Đà - Nguyễn Tuân)

(2) "Trước khi về đến vùng châu thổ êm đềm, nó đã là một bản trường ca của rừng già, rầm rộ giữa bóng cây đại ngàn, mãnh liệt qua những thác, cuộn xoáy như những cơn lốc vào những đáy vực bí ẩn, và cũng có lúc nó trở nên dịu dàng và say đắm giữa những dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ quyên rừng Giữa lòng Trường Sơn, sông Hương đã sống một nửa cuộc đời mình như một cô giá Di - gan phóng khoáng và man dại"

Anh/chị hãy làm sáng tỏ những nét giống nhau và khác nhau trong phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân và Hoàng Phủ Ngọc Tường qua hai đoạn trích trên.

Những yêu cầu cơ bản :

cảm xúc mãnh liệt trước vẻ đẹp của cảnh sắc thiên nhiên, qua đó bộc lộ được

THÂN BÀI:

của hai tác phẩm

túng Cảm hứng mãnh liệt trước cảnh sắc thiên nhiên

- Phân tích đoạn văn (1) :

+ Đậm yếu tố truyện ngắn : Có tình huống, sự việc (dẫn chứng và phân tích)

+ Bút pháp miêu tả : Vận dụng cách quan sát của nhiều ngành nghệ thuật khác nhau để miêu tả sự vật (dẫn chứng và phân tích)

phân tích)

+ Thể hiện cái tôi trữ tình đậm nét : Sự say mê tìm tòi, quan sát, tích lũy (Dẫn chứng và phân tích)

+ Bút pháp miêu tả : Sử dụng nhiều biện pháp : So sánh, liệt kê (dẫn chứng và phân tích)

tích)

+ Nguyễn Tuân không thích sự hời hợt bằng phẳng mà thích cái đẹp phải nổi loạn

thống văn hóa, lịch sử được viết bằng ngòi bút thật đẹp, thật sang

học nước nhà giai đoạn 1945 - đến nay

* So sánh về đề tài, nhân vật, tình huống, cốt truyện, cái tôi trữ tình, chi tiết nghệ thuật:

khái quát

Ví dụ đề bài: Cảm nhận của anh/chị về hình tượng bóng tối và ánh sáng trong hai truyện ngắn "Hai đứa trẻ" của Thạch lam và "Chữ người tử tù" của Nguyễn Tuân.

MỞ BÀI :

THÂN BÀI :

chỉ tồn tại như một cái bóng Nhưng sức sống tiềm tàng trong Mị vẫn âm ỉ cháy

Mị Sức sống ấy đã hóa thân thành những hành động cụ thể Một trong những

+ Cách thức uống rượu: Mị lén lấy hủ rượu “ cứ uống ực từng bát”.Uống rượu mà như nuốt cay, nuốt đắng, nuốt tủi hờn vào lòng

sống với quá khứ Mị chuẩn bị đi chơi Ngay cả khi bị A Sử trói đứng vào cột

nồng nàn, Mị vẫn nghe tiếng sáo đưa Mị đi theo những cuộc chơi, những đám chơi ”

+ Nghệ thuật : Nghệ thuật trần thuật linh hoạt, sinh động; nghệ thuật miêu

tả nội tâm nhân vật đặc sắc

uống để quên đi mọi uất ức, khổ đau, uống cho thỏa nỗi tức giận vì chuỗi ngày hạnh phúc quá ngắn ngủi

rưng rức” Giọt nước mắt tượng trưng cho nỗi đau khổ, tuyệt vọng của Chí

trần thuật linh hoạt

* Luận điểm 3: So sánh sự giống nhau và khác nhau trên cả bình diện nội

tác giả

- Khác biệt :

+ Chí Phèo: Uống rượu do nỗi đau đớn khi bị từ chối quyền làm người; hành động sau khi uống rượu là dõng dạc đòi quyền làm người lương thiện và đâm chết Bá Kiến

uống rượu bên bếp và thổi sáo Sau khi uống rượu Mị sống với quá khứ tươi đẹp, Mị muốn đi chơi

* Luận điểm 4: Lí giải về sự khác biệt.

hội tù túng giam hãm con người trong vòng luẩn quẩn của những bi kịch không lối thoát Giữa một xã hội như vậy, cái chết của Chí Phèo là không thể khác được

khổ đau nhưng không hề bi quan, cuộc sống ấy vẫn có hi vọng giải thoát khi con người biết liên kết lại và vùng lên tự cứu lấy mình

- Khái quát những nét giống nhau và khác nhau tiêu biểu

2.4 K ết quả đạt được.

2.4.1 Với học sinh:

Về nhận thức : Học sinh đã không còn thái độ e ngại, lo sợ đối với kiểu đề

chủ động tích cực với những đề bài này Điều đó đã góp phần làm chuyển biến

Về kĩ năng : Học sinh đã biến vận dụng thành thạo một cách bài bản các bước

từ việc tìm hiểu xác định từng dạng đề bài cụ thể đến việc thực hiện các thao tác