SKKN Một số biện pháp hiện đại hóa các giá trị của thơ trữ tình trung đại Việt Nam

SKKN Một số biện pháp hiện đại hóa các giá trị của thơ trữ tình trung đại Việt Nam NGUYỄN THỊ HOA Sáng kiến kinh nghiệm 0 MỤC LỤC Tên đề mục Trang I Mở đầu 1 1 Lí do chọn đề tài 1 1 2 Mục đích nghiên cứu 2 1 3 Đối tượng nghiên cứu 2 1 4 Phương pháp nghiên cứu 2 II Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 3 2 1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3 2 2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 5 2 3 Một số biện pháp cụ thể 6 2 3 1 Hướng học sinh tiếp cận tác phẩm từ góc độ thi pháp 6 2[.]

MỤC LỤC

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 5

2.3.1 Hướng học sinh tiếp cận tác phẩm từ góc độ thi pháp 6

2.3.3 Kết hợp nhiều biện pháp khác nhau trong cùng một tiết dạy 7

III Kết luận và kiến nghị

Danh mục SKKN đã được cấp Sở GD&ĐT công nhận xếp loại 13

I MỞ ĐẦU

1 1.Lý do chọn đề tài

Văn học trung đại Việt Nam đặc biệt là thơ trữ tình trung đại là một di sản

vô cùng quý báu, đồ sộ về khối lượng, phong phú đa dạng về nội dung và hình

thức Nhờ có di sản này mà cuộc sống văn hóa, tinh thần của chúng ta ngày nay

thêm phần phong phú Trong nhà trường, di sản này có khả năng bồi dưỡng cho

học sinh những năng lực và năng khiếu thẩm mĩ, nhận thức thẩm mĩ, góp phần

xây dựng nhân cách con người mới xã hội chủ nghĩa, bồi đắp tâm hồn tư tưởng,

tình cảm cho học sinh Những tác phẩm văn học trung đại dạy trong nhà trường

chính là công cụ quan trọng để bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm nhân văn cho tâm

hồn các em Bởi lẽ giá trị to lớn của văn học cổ, cái cốt lõi của nó chính là vấn

đề nhân văn Cho nên, dạy thơ trữ tình trung đại ngoài mặt cung cấp cho học

sinh hiểu biết về cuộc sống, xã hội và cung cấp cho các em về vốn văn học, lại

còn phải biết khơi gợi tinh thần nhân văn cho các em bởi như M.Gorki đã nói

“văn học là nhân học” Cho nên học xưa để hiểu nay, “học cũ để làm mới”, “từ

mới để hiểu cũ” đó chính là phương châm tiếp thu tinh thần di sản văn hóa của

chúng ta Với lý do trên nên việc tìm ra một số biện pháp hiện đại hóa các giá

trị của thơ trữ tình trung đại Việt Nam là vô cùng cần thiết để tạo nên cảm

hứng cho các em trong giờ học Ngữ văn ở trường THPT

Bên cạnh đó đề tài còn xuất phát từ tinh thần cơ bản của đổi mới phương pháp

dạy học văn ở trường THPT là đề cao vai trò chủ động, tích cực của học sinh

trong hoạt động nhận thức cảm thụ và ứng dụng các kiến thức và kĩ năng văn

học Dạy văn nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh dựa trên nguyên

tắc: “Giáo viên giúp học sinh khám phá trên cơ sở tự giác” Giáo viên không còn

là người chỉ biết truyền thụ kiến thức, kĩ năng văn học với học sinh mà giữ vai

trò là người tổ chức, hướng dẫn học sinh tìm tòi, khám phá để hiểu, cảm, vận

dụng các kiến thức kĩ năng văn học đúng hướng, đúng cách, tránh suy diễn hay

áp đặt, giáo điều xơ cứng, máy móc Học sinh sẽ được hiểu, cảm cái hay, cái đẹp

của tác phẩm văn học và bộc lộ sự hiểu, cảm nhận bắng ngôn ngữ, tình cảm của

lứa tuổi mình Đặc biệt, cảm nhận thơ trữ tình trung đại là một quá trình đi từ

chữ nghĩa đến văn bản, không thể dạy tác phẩm chỉ dựa trên bản dịch hoặc các

văn bản còn sót lại mà phải liên hệ với các văn bản liên quan tới tác phẩm để rút

ngắn khoảng cách giữa các thế hệ, hiểu được cách nói, cách nghĩ của cha ông

xưa Từ đó, học sinh có thể cảm thụ tác phẩm văn học cổ một cách sâu sắc trên

tinh thần của thời đại mình sống

Chính từ thực tế trên, tôi mạnh dạn đưa ra một vài giải pháp để hiện đại hóa

các giá trị của thơ trữ tình trung đại Việt Nam mà trong quá trình dạy Ngữ văn

ở trường THPT đã ứng dụng để tạo sự hấp dẫn cho học sinh trong giờ đọc văn

Sự đổi mới dạy học quan trọng nhất là đổi mới về phương pháp sẽ tạo nên niềm

hứng thú cho học sinh tiếp cận tác phẩm thơ trữ tình trung đại

1 2 Mục đích nghiên cứu.

Nghiên cứu vấn đề, bản thân tôi nhằm mục đích tìm ra một số biện pháp cụ

thể để đổi mới cách dạy những bài đọc văn về thơ trữ tình trung đại Việt Nam

trong chương trình Ngữ văn THPT, theo hướng hiện đại hóa các giá trị của thơ

trữ tình trung đại tạo nên hứng thú cho học sinh trong giờ học

Qua đó tôi muốn trao đổi kinh nghiệm cùng đồng nghiệp để tìm ra những

biện pháp hiệu quả nhất trong giảng dạy thơ trữ tình Trung đại Việt Nam ở

trường THPT

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Chương trình ngữ văn lớp 10 và lớp 11 THPT

- Học sinh lớp 10 và lớp 11 trường THPT Quảng Xương 3

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

- Phân tích tổng hợp

- Quan sát, thực nghiệm

- Đối chiếu so sánh

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.

2.1 Cơ sở lý luận của vấn đề.

2.1.1 Xuất phát từ quá trình và quy luật tiếp nhận văn học

Trước hết sự tiến bộ của văn học mang tính đặc trưng Tiến bộ trong văn học

không phải là sự phủ nhận hoàn toàn cái cũ mà mang tính kế thừa và bổ sung

thêm cái độc đáo mới mẻ Từ đó nó làm cho văn học thêm phong phú, đa màu

sắc Có những giá trị thuộc về truyền thống nhưng vẫn là hiện đại trong cảm

nhận của thế hệ hôm nay Vì vậy chúng ta có thể hiện đại hóa các giá trị ấy bằng

cách cảm, cách nghĩ của mỗi người trong thời đại mình sống

Thứ hai là quá trình tiếp nhận bao giờ cũng bắt đầu từ đọc văn bản, khám phá

các từ ngữ hinh ảnh, phát hiện kiến tạo ý nghĩa của tác phẩm, thưởng thức

những giá trị tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm.Quá trình tiếp nhận ấy có

những quy luật cơ bản của nó

Trước hết là vai trò tích cực chủ động của người đọc

Văn bản văn học thông báo nững thông tin nhưng thường để trống phần ý

nghĩa, tạo thành một cấu trúc mời gọi buộc người đọc phải tự mình hoàn thành

nó Muốn chiếm lĩnh văn bản ngôn từ biến nó thành một thế giới nhệ thuật thú

vị, người đọc phải chủ động và tích cực Chính vì vậy muốn tạo hiệu quả cho

giờ đọc – hiểu thơ Trung đại thì giáo viên phải tạo nên sự tích cực chủ động của

học sinh trong tiếp nhận văn bản Và học sinh có thể lấp đầy khoảng trống chữ

nghĩa ấy bằng vốn văn hóa và tâm thế của thời đại các em đang sống Mỗi lứa

tuổi, mỗi thời đại có cách tiếp nhận tác phẩm văn học khác nhau Người đọc là

người đồng sáng tạo Bởi vậy nếu giáo viên biết cách hướng dẫn học sinh sẽ

giúp các em tiếp nhận, làm mới tác phẩm theo hướng hiện đại Đó chính là cách

mà chúng ta làm cho tác phẩm thơ trữ tình trung đại Việt Nam có thể sống cùng

năm tháng

Bên cạnh đó tính chủ quan và khách quan trong việc tiếp nhận văn bản văn

học cũng là một quy luật mà giáo viên phải chú trọng Bởi vì ngoài yếu tố chủ

quan trong tiếp nhận thì phải chú ý đến tính khách quan của nó như là tổ chức

ngôn từ, đặc điểm thể loại và bên cạnh đó là từ ngữ, hình ảnh có những ý nghĩa

do truyền thống văn hóa dân tộc và thời đại quy định Chúng ta biết rằng khi tiếp

cận một tác phẩm văn học có thể từ nhiều góc độ khác nhau như từ góc độ thi

pháp học, góc độ thể loại, góc độ văn hóa…Điều đó sẽ mang lại cái nhìn đa

chiều về tác phẩm văn học Trong khi đó những tác phẩm thơ được học ở

chương trình THPT lại thuộc vào đỉnh cao của văn học trung đại Việt Nam Vì

vậy người đọc cần phải có cái nhìn đa chiều về tác phẩm, có như vậy mới cảm

nhận hết được vẻ đẹp của nó và thấy hết được sức sống của tác phẩm

2.1.2 Tính hiện đại trong thơ trữ tình trung đại Việt Nam.

a Thuật ngữ thơ trữ tình trung đại.

Thơ trữ tình là: “thuật ngữ chỉ chung các thể thơ thuộc loại trữ tình trong đó

những cảm xúc và suy tư của nhà thơ hoặc của nhân vật trữ tình trước các hiện

tượng đời sống được thể hiện một cách trực tiếp Tính chất cá thể hoá của cảm

nghĩ và tính chất chủ quan hoá của sự thể hiện là những dấu hiệu tiêu biểu của

thơ trữ tình Là tiếng hát của tâm hồn, thơ trữ tình có khả năng thể hiện những

biểu hiện phức tạp của thế giới nội tâm, từ các cung bậc của tình cảm cho tới

những chính kiến, những tư tưởng triết học Thuật ngữ thơ trữ tình được sử dụng

nhằm phân biệt với thơ tự sự thuộc loại tự sự Tùy theo truyền thống văn học cụ

thể, người ta có thể phân loại thơ trữ tình theo nhiều cách khác nhau” [5]

Theo giáo sư Trần Đình Sử “ Xét về tên gọi, trong quá khứ các nhà thơ trung

đại Việt nam chưa bao giờ tự gọi thơ mình là thơ trữ tình Trữ tình là một khái

niệm hiện đại Mặc dù trong cửu chương của Khuất Nguyên có thể tìm thấy hai

chữ trữ tình song nó chưa trở thành thuật ngữ trong thời trung đại Phần lớn thơ

làm trong các dịp tiễn tặng, hoạ thơ người khác, đề thơ kỷ niệm, tức cảnh, tức

sự, thư sự, tức là làm thơ theo sự đòi hỏi, khêu gợi của ngoại cảm Khi muốn tự

bộc lộ nỗi lòng thì họ gọi là “Ngôn hoài”, “Thuật hoài”, “Ngôn chí”, “Tự tình”,

“Tự thuật”, “Mạn thuật”, “Trần tình” Những tên gọi này rất đáng chú ý “ chí”,

“tình”, “ hoài”, “sự”, “cảnh”… là nội dung trữ tình, còn “thuật”, “ngôn”, “tự”,

“trần” …là cách trữ tình “thuật” là kể, “tự” cũng là kể, “ngôn” là nói ra, là

tuyên bố cho mọi người biết, “trần” là bày tỏ Có thể xem đó là những dấu hiệu

đặc trưng của ý thức trữ tình truyền thống: trữ tình bằng cách thuật kể nỗi lòng

mình, cảm xúc chí hướng của mình”[8] Tác giả chỉ rõ trong tập giảng văn chinh

phụ ngâm ông Đặng Thai Mai đã có nhận xét sâu sắc về lối thơ tự tình của khúc

ngâm này, đối lập tự tình với trữ tình và tự tình cũng đối lập với tự sự, bởi nó là

một cách thức trữ tình trung đại phương Đông Thậm chí ông gọi đó là văn

chương tự tình Khái niệm đó rất đúng và có thể áp dụng cho toàn bộ thơ trữ tình

trung đại Việt Nam

Từ quan niệm của giáo sư Trần Đình Sử và vận dụng khái niệm đã nêu ở trên,

ta có thể hiểu khái niệm thơ trữ tình trung đại Việt Nam như sau: Thơ trữ tình

trung đại Việt Nam là loại thơ do các nhà thơ trung đại Việt Nam sáng tác ra để

biểu thị những cảm xúc, suy tư, tư tưởng tình cảm của họ hoặc nhân vật trữ tình

trước các hiện tượng của đời sống được thể hiện một cách trực tiếp

Thơ trữ tình trung đại Việt Nam làm theo nhiều thể khác nhau

Ta có thể tạm chia các thể thơ ấy ra làm hai loại: một loại mượn từ thơ cổ Trung

Quốc, một loại do Việt Nam sáng tạo ra

* Những thể thơ mượn từ thơ cổ Trung Quốc: Bao gồm thể luật đường, thể cổ

phong, thể từ

* Những thể thơ có nguồn gốc từ thơ ca dân gian Việt Nam:

Từ xa xưa, người bình dân Việt Nam đã sáng tạo ra những thể thơ thuần túy

dân tộc rất đặc sắc Những thể thơ đó đã được các nhà thơ thuộc nhiều thế hệ

dày công trau chuốt, tạo thành những thể thơ ổn định trong văn học viết Đó là

thể lục bát, thể song thất lục bát, thể hát nói và thể Hàn luật

b.Thơ trữ tình trung đại trong chương trình Ngữ văn THPT:

Trong chương trình Ngữ văn THPT, về nội dung số văn bản mới được đưa vào

chương trình tương đối nhiều Tuy nhiên, nhìn chung, thơ trữ tình trung đại vẫn

chiếm một số lượng lớn cả về dung lượng, lẫn số lượng văn bản Trong chương

trình Ngữ văn THPT, Thơ trữ tình Việt Nam thời trung đại được sắp xếp vào

chương trình Ngữ văn lớp 10 và học kỳ I của lớp 11 Thơ trữ tình Việt Nam

thời trung đại được học trong tiết với các bài thơ tiêu biểu như: Thuật hoài của

Phạm Ngũ Lão, Cảnh ngày hè (Bảo kính cảnh giới số 43) của Nguyễn Trãi,

Nhàn ( Nguyễn Bỉnh Khiêm) và Độc Tiểu Thanh ký của Nguyễn Du, đoạn trích

trong Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn bản dịch Đoàn Thị Điểm [1],[2] Ở

lớp 11 có: Bài ca ngắn đi trên bãi cát (Cao Bá Quát), Tự tình (Hồ Xuân Hương),

Câu cá mùa thu (Thu điếu- Nguyễn Khuyến), Thương vợ (Trần Tế Xương,) Bài

ca ngất ngưởng (Nguyễn Công Trứ), Hương Sơn phong cảnh ca (Chu Mạnh

Trinh)[3],[4]

c Hiện đại hóa các giá trị của thơ trữ tình trung đại.

- Chất hiện đại trong thơ trữ tình trung đại là gì?

Đây là vấn đề mà chưa có tài liệu nào đề cập đến Tuy nhiên trong quá trình

giảng dạy tôi luôn suy nghĩ làm sao cho học sinh cảm nhận được sức sống của

tác phẩm thơ trữ tình trung đại Việt Nam trong bối cảnh hiện tại Vì vậy tôi

muốn làm mới các tác phẩm ấy bằng cách hiện đại hóa một số giá trị cơ bản về

nội dung và nghệ thuật theo cách nghĩ, cách cảm nhận của những con người

sống trong hiện tại Điều đó làm cho học sinh thấy các tác phẩm ấy gần gũi hơn,

dễ tiếp nhận hơn

Theo tôi chất hiện đại trong thơ trữ tình trung đại Việt Nam đó chính là sự

mới mẻ, trẻ trung là sự gần gũi trong tâm hồn, trong tư duy nghệ thuật, trong

quan niệm thẩm mỹ của các nhà thơ trung đại đối với thế hệ đang sống trong

hiện tại Đó là sự cảm nhận về vẻ đẹp của thiên nhiên, vẻ đẹp con người, là khát

vọng sống, là cách nhìn, cách thể hiện con người và cuộc sống mang tính đi

trước thời đại của những nghệ sỹ lớn

- Hiện đại hóa các giá trị của thơ trữ tình trung đại Việt Nam.

Theo tôi đây là biện pháp quan trọng nhất để tạo hứng thú cho học sinh Bởi vì

chính những tính chất hiện đại, trẻ trung tươi mới của thơ trữ tình trung đại mới

tạo nên sự gần gũi hấp dẫn đối với học sinh Giáo viên cần chỉ ra cho học sinh

thấy nét hiện đại, tức là giá trị truyền thống mà vẫn mang tính thời đại của thơ

trung đại trong các giá trị nội dung và nghệ thuật của từng tác phẩm Đố chính là

cách cảm, cách nghĩ, cách tư duy và các biện pháp nghệ thuật thể hiện cụ thể

trong mỗi tác phẩm thơ Giáo viên phải giúp cho học sinh thấy đó chính là sức

sống, là sự trường tồn của thơ trữ tình trung đại Việt Nam

- Các phương diện để khám phá chất hiện đại:

a Tứ thơ, ý thơ

b Thi liệu

c Ngôn từ, hình ảnh

2.2 Thực trạng vấn đề.

Thực trạng dạy – học thơ trữ tình trung đại Việt Nam hiện nay.

Dạy học thơ trung đại luôn là một thử thách hết sức khó khăn đối với giáo

viên Nhiều giáo viên còn chưa cảm nhận hết những giá trị độc đáo, vẻ đẹp tinh

tế của thơ trung đại Một thực tế đang xảy ra là hiện nay, nhiều giáo viên đều e

ngại, thậm chí né tránh dạy các giờ thao giảng, giờ dạy mẫu là các bài thơ trung

đại

Có nhiều lý do dẫn đến việc ngại dạy và học thơ trung đại:

1.Tiếp nhận tác phẩm văn học cổ đối với học sinh THPT ngày nay gặp nhiều

khó khăn:

Học sinh ngày nay vốn liếng từ Hán Việt rất ít Đến với văn học cổ, các em

vấp phải hàng rào của từ ngữ, địa danh, điển tích, điển cố, thi liệu,… xa lạ khó

hiểu, muốn hiểu được phải nhờ sự cắt nghĩa giảng giải của giáo viên, không phải

là sự hiểu trực tiếp do đó hạn chế sự rung cảm, hứng thú ở các em

2 Do khoảng cách về văn hóa, khái niệm về hệ giá trị khiến học sinh khó tiếp

nhận và cảm thụ đầy đủ được giá trị quý báu của thơ cổ

3 Thứ ba thi pháp của thơ trung đại Việt Nam có ảnh hưởng rất sâu đậm từ văn

học cổ Trung Quốc vì vậy học sinh cảm thấy xa lạ với các tác phẩm thơ trung

đại Việt Nam

Biết rằng, dạy học các văn bản văn học trung đại là hết sức khó khăn nhưng

thiết nghĩ cần có một số biện pháp dạy học để cả người dạy và người học đều có

niềm vui khi dạy và học từ đó tạo hiệu quả cho giờ đọc- hiểu thơ trung đại

2.3 Một số biện pháp cụ thể.

2.3.1 Hướng học sinh tiếp cận tác phẩm từ góc độ thi pháp.

Bản chất của quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học là người đọc phải là người

đồng sáng tạo Nếu đứng ở góc độ thi pháp thơ trữ tình trung đại giáo viên biết

gợi mở cho học sinh để các em phát hiện ra những điểm mới mẻ thì bài học sẽ

trở nên hấp dẫn lôi cuốn

Tuy nhiên dù có tiếp cận thơ trung đại ở góc độ nào đi nữa thì cũng phải chú ý

đến mạch cảm xúc của nó Bản chất của thơ là trữ tình Đặc trưng của thơ cổ

phương Đông là trọng về gợi, “tả cảnh ngụ tình” Điều đó xuất phát từ tư duy

“cầu tính tổng hợp” “thâm mặc huyền ảo” nghiêng về cảm xúc, cảm giác của

người phương Đông[6] Thưởng thức thơ trữ tình trung đại Việt Nam, để đến

được với “hồn thơ”, người đọc phải mở rộng hồn mình phối hòa với tất cả các

giác quan, phải trải lòng ra cho mạch thơ tuôn chảy, cho chất thơ lan tỏa Điều

đó tạo cho người học sự hứng thú khi học thơ trữ tình trung đại Học sinh không

những nắm bắt được ý thơ mà thông qua đó cảm được tiếng nói của thi nhân,

tiếng nói của cảm xúc, của con tim, của những tấm lòng tha thiết yêu đời, yêu

người Và tiếng lòng của thi nhân thì ở thời đại nào cũng là những rung cảm

thầm kín nhất Nó sẽ là mạch nối giữa quá khứ và hiện đại, nó giúp cho người

đọc vượt qua mọi giới hạn của thời gian để đồng cảm cùng tác giả

Từ thi pháp thơ trung đại với những đặc điểm riêng của nó đặc biệt là tính quy

phạm, giáo viên chỉ ra cho học sinh thấy tài năng và sự sáng tạo của các nhà thơ

trong từng tác phẩm cụ thể khi vượt ra khỏi tính quy phạm ấy[6] Đó là việc các

nhà thơ vừa đảm bảo theo đúng đặc trưng thi pháp thơ trung đại vừa thổi được

hồn của tương lai qua sự sáng tạo của mình Đó những nhà thơ đi trước thời đại

mình sống Chẳng hạn khi hướng dẫn học sinh đọc bài thơ Độc Tiểu Thanh ký

( Đọc Tiểu Thanh ký) của Nguyễn Du, giáo viên chỉ ra cho học sinh thấy tác giả

đã tuân thủ đặc trưng của thi pháp trung đại từ thể loại, tứ thơ, ngôn từ, hình ảnh

mang tính quy phạm như thế nào nhưng đồng thời cho học sinh thấy cái khát

vọng đồng cảm của Nguyễn Du là khát vọng muôn đời không bao giờ cũ của

người nghệ sỹ khi nhà thơ hướng tới tìm sự đồng cảm ở tương lai :

Bất tri tam bách dư niên hậu

Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như ?

Hay khi dạy bài thơ “Bài ca ngất ngưởng” của Nguyễn Công Trứ (chương

trình Ngữ văn lớp 11) có thể cho học sinh thấy trên cơ sở đặc trưng của thi pháp

trung đại mang tính phi ngã, vô ngã nhưng nhà thơ đã đưa vào đó cái tôi của

mình khi tự xưng: “Ông Hy Văn, tài bộ đã vào lồng”, hoặc phá tan cái tôn

nghiêm mang tính giáo huấn của văn chương khi lên chùa mà vẫn “ Gót tiên

theo đủng đỉnh một đôi dì” Đó chính là tinh thần hiện đại làm nên giá trị nhân

văn mới mẻ của thơ Nguyễn Công Trứ Đó chính là hiện đại hóa giá trị nội dung

tư tưởng của bài thơ

2 3.2 Dùng phương pháp đối chiếu so sánh.

Đây là một phương pháp lập luận học sinh được học trong chương trình Ngữ

văn lớp 10 Vận dụng phương pháp này giáo viên không những giúp học sinh

phát hiện và cảm nhận một cách sâu sắc các giá trị hiện đại của văn học trung

đại mà còn tích hợp được các kiến thức và khơi dạy tính tích cực chủ động của

học sinh trong học tập Dùng phương pháp đối chiếu so sánh là đã tạo ra tình

huống có vấn đề trong học tập giúp học sinh phát huy tối đa khả năng sáng tạo,

liên tưởng của bản thân Và học sinh sẽ cảm thấy hứng thú khi tìm thấy những

điều mới mẻ

Giáo viên cần dùng phương pháp đối chiếu, so sánh theo kiểu liên tác phẩm

Trên cơ sở đối chiếu so sánh giáo viên giúp học sinh nhận thấy chất hiện đại,

hơi thở của cuộc sống trong từng ý thơ, tứ thơ, trong ngôn từ, hình ảnh của thơ

trữ tình trung đại Có như vậy học sinh mới thực sự cảm nhận được giá trị đích

thực của tác phẩm, cảm thấy hào hứng khi học thơ trung đại

Chẳng hạn khi cho học sinh đọc bài thơ Thuật hoài của Phạm Ngũ Lão có thể

so sánh với những bài thơ thời chống Mỹ như Dáng đứng Việt Nam của Lê Anh

Xuân, Bài ca Xuân 1968 của Tố Hữu để học sinh cảm nhận về tư thế của người

tráng sĩ trong thơ Phạm Ngũ Lão với tư thế của anh Giải phóng quân trong thơ

Lê Anh Xuân, thơ Tố Hữu từ đó thấy rằng hào khí Đông A vẫn tồn tại trong hào

khí của dân Việt Nam thời chống Mỹ Đó chính là hiện đại hóa cảm hứng của

bài thơ.

Hay khi hướng dẫn học sinh đọc hiểu Độc Tiểu Thanh ký của Nguyễn Du cần

so sánh, liên hệ với bài thơ Kính gửi cụ Nguyễn Du của Tố Hữu để thấy mạch

nối giữa xưa và nay giữa truyền thống và hiện đại từ đó tạo nên sự hấp dẫn đối

với học sinh

Khi dạy bài thơ Câu cá mùa thu( Thu điếu) của Nguyễn Khuyến giáo viên có

thể cho học sinh thấy giá trị của bài thơ chính là lưu giữ trong tâm hồn của

người đọc những gì đẹp nhất, yên ình nhất về mùa thu của làng cảnh Việt Nam

như một bảo tàng vô hình trước sự mai một dần những vẻ đẹp của truyền thống

Khi tìm chất hiện đại trong thơ trữ tình trung đại cần tìm hiểu trên nhiều khía

cạnh Có thể là tứ thơ, có thể là ý thơ cũng có thể chỉ là chất liệu hoặc một hình

ảnh, một cách dùng từ nào đó Đây chính là sự cách tân, sự sáng tạo của những

người nghệ sỹ lớn khi họ đủ bản lĩnh vượt ra khỏi chỗ đứng của thời đại mình để

vươn tới tương lai

2.3.3 Kết hợp nhiều biện pháp khác nhau trong cùng một tiết dạy.

Việc tách các biện pháp trên đây chỉ là cách nói cho rõ ràng, còn trên thực tế

thì người dạy phải biết kết hợp tất cả các biện pháp trên trong một tiết dạy thì

mới có hiệu quả Giáo viên phải xuất phát từ đặc trưng thể loại, sử dụng hệ

thống câu hỏi hợp lý, dẫn dắt học sinh đối chiếu so sánh thì mới đạt được mục

đích của mình Bên cạnh đó có thể sử dụng các phương tiện công nghệ thông tin

hỗ trợ cùng việc hiểu các yếu tố ngoài văn bản để học sinh cảm nhận được hơi

thở của thời đại mình sống trong các tác phẩm thơ trữ tình trung đại Việt Nam

Tuy nhiên cũng cần thấy rằng trong một tiết dạy chúng ta không thể áp dụng tất

cả các biện pháp trên đây mà tuỳ theo mục đích và điều kiện, tình huống cụ thể

để áp dụng linh hoạt các biện pháp nhằm tạo được hiệu quả tối đa

2.3.4.Vận dụng thực tiễn:

Thiết kế bài : Đọc văn ( tiết 36):

Cảnh ngày hè (Bảo kính cảnh giới số 43)- Nguyễn Trãi.[1]

Ở đây chúng tôi chỉ lược ra một số điểm lưu ý có vận dụng các phương pháp

nêu trên chứ không trình bày toàn bộ bài giảng

-Phần I Tìm hiểu chung

Có thể cho học sinh tìm chất hiện đại qua việc tìm hiểu xuất xứ của bài thơ

Đặt câu hỏi cho học sinh : Bài thơ thuộc phần Bảo kính cảnh giới (Răn dạy

mọi người) trong “ Quốc âm thi tập” nhưng nội dung bài thơ lại là Cảnh ngày

hè, em có suy nghĩ gì về điều đó?

Giáo viên phải chỉ ra cho học sinh thấy được sự khác biệt trong cách cảm nhận,

cách tư duy của Nguyễn Trãi so với thời đại ông sống và sự gần gũi với chính

thế hệ các em trong đề tài của bài thơ

-Phần II Đọc- hiểu văn bản.

1 Từ đặc trưng thể loại giúp học sinh hiện đại hóa một số giá trị trong bài

thơ qua các câu hỏi sau:

- Nhận xét về câu đầu và câu cuối của bài thơ so với quy định của thể thơ thất

ngôn bát cú Đường luật thường thấy trong thơ trung đại Việt Nam? Từ đó chỉ ra

sự sáng tạo về thể loại của Nguyễn Trãi trong việc sử dụng câu thơ sáu chữ để

thể hiện tâm trạng và khát vọng của nhà thơ? Đó chính là tinh thần đân tộc hóa

và hiện đại hóa trong nghệ thuật của bài thơ

- Em có nhận xét gì về hình ảnh “ Lao xao chợ cá làng ngư phủ” được sử dụng

trong bài thơ? Hình ảnh này so với đặc trưng của thơ trung đại là sử dụng những

thi liệu có sẵn trong sử sách thì nó có gì đặc biệt?

GV có thể giúp học sinh liên tưởng tới những âm thanh cuộc sống trong văn

chương hiện đại như bài thơ Tràng Giang của Huy Cận hay trong một số tác

phẩm khác Từ đó giúp học sinh thấy được chất hiện đại trong hồn thơ Nguyễn

Trãi Chất hiện đại ấy xuất phát từ tình yêu cuộc sống, tình yêu con người thiết

tha của thi sỹ Nó là sự hòa quyện giữa giá trị nội dung và giá trị hình thức

2 Dùng phương pháp đối chiếu so sánh kết hợp với những câu hỏi gợi mở,

liên tưởng.

Từ nghệ thuật sử dụng từ ngữ, hình ảnh của Nguyễn Trãi khi miêu tả bức tranh

ngày hè giúp học sinh so sánh với thơ Xuân Diệu sau này để thấy chất hiện đại

trong tâm hồn nhạy cảm của Nguyễn Trãi

Từ các từ: “đùn đùn”; “giương”: “phun”; “lao xao” hay các hình ảnh “hòe lục”;

“thức đỏ”; “tiễn mùi hương” cho học sinh thấy Nguyễn Trãi đã cảm nhận cuộc

sống bằng tất cả các giác quan của mình và điều đó có gần với quan niệm của

Xuân Diệu là: “ Sống toàn tâm, toàn trí, sống toàn hồn; Sống toàn thân và thức

nhọn giác quan” hay không?

Hay từ câu kết của bài thơ: “ Dân giàu đủ khắp đòi phương” giúp học sinh liên

hệ so sánh với quan niệm của Hồ Chí Minh để thấy sự gặp gỡ của những tâm

hồn lớn Và từ đó thấy khát vọng của Nguyễn Trãi vẫn đồng hành cùng thời đại

chúng ta

Bằng cách này là giáo viên đã giúp học sinh hiện đại hóa cách cảm, cách nghĩ

của Nguyễn Trãi

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục với bản

thân, đồng nghiệp, nhà trường thông qua kết quả điều tra khảo sát.

2.4.1 Bằng phiếu điều tra

Lớp Năm học HS với tiết họchứng thú HS với tiết họcchưa hứng thú

2.4.2 Bằng quan sát trực tiếp:

Không khí lớp học rất sôi nổi

Học sinh hứng thú với tiết học, tham gia thảo luận nhiệt tình và có hiệu quả

2.4.3 Kiểm tra theo hình thức tự luận.

Cho học sinh lớp 10A 2 năm học 2017 viết bài kiểm tra với yêu cầu sau :

Cảm nhận của em về những nét mới mẻ trong bài thơ Cảnh ngày hè (Bảo kính

cảnh giới số 43) của Nguyễn Trãi ?