SKKN Giáo dục tình yêu quê hương và ý thức cội nguồn dân tộc qua bài thơ “Nói với con” của Y Phương (Ngữ văn 9) cho học sinh lớp 9 Trường THCS Luận Thành – Thường Xuân 0 MỤC LỤC 1 MỞ ĐẦU 01 1 1 Lí do chọn đề tài 01 1 2 Mục đích nghiên cứu 01 1 3 Đối tượng nghiên cứu 02 1 4 Phương pháp nghiên cứu 02 2 NỘI DUNG 02 2 1 Cơ sở lí luận 02 2 2 Thực trạng 03 2 3 Các giải pháp 04 2 3 1 GV sử dụng câu hỏi gợi mở, phương pháp đàm thoại để học sinh liên hệ thực tế 04 2 3 2 GV tích hợp liên môn trong giờ dạy[.]
Trang 1MỤC LỤC
1 MỞ ĐẦU 01
1.1 Lí do chọn đề tài 01
1.2 Mục đích nghiên cứu 01
1.3 Đối tượng nghiên cứu 02
1.4 Phương pháp nghiên cứu 02
2 NỘI DUNG 02
2.1 Cơ sở lí luận 02
2.2 Thực trạng 03
2.3 Các giải pháp 04
2.3.1 GV sử dụng câu hỏi gợi mở, phương pháp đàm thoại để học sinh liên hệ thực tế: 04
2.3.2 GV tích hợp liên môn trong giờ dạy học: 04
2.3.3 Tiến trình tổ chức các hoạt động dạy – học 06
2.4 Hiệu quả……… 15
3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ……… 16
3.1 Kết luận……… …… 16
3.2 Kiến nghị……… 17
Trang 2
1 MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chọn đề tài
Con người dù sống trong thời đại nào, xã hội có hiện đại và phát triển đến
đâu thì vẫn cần giữ trong tâm hồn mình vẻ đẹp với những tình cảm bền vững
như: tình cảm gia đình, tình yêu quê hương đất nước, ý thức về cội nguồn, tinh
thần tự hào dân tộc, Trong môn Ngữ văn ở bậc THCS, tình yêu quê hương đất
nước và ý thức về cội nguồn dân tộc là nội dung lớn bao trùm các nội dung
khác Là một giáo viên dạy văn, trong quá trình dạy, tôi nhận ra một thực trạng
đó là: đa số các em học sinh có thể tiếp cận với nội dung này nhưng chưa cảm
nhận một cách đầy đủ, sâu sắc Ví dụ khi hỏi một số câu hỏi như: Sự khác nhau
trong cách thể hiện tình yêu quê hương đất nước của các tác giả? Trong thời đại
ngày nay, tình yêu quê hương, đất nước và ý thức cội nguồn dân tộc được thể
hiện như thế nào? Em sẽ làm gì để thể hiện mình là người yêu quê hương đất
nước, thì lại rất ít học sinh trả lời được Điều ấy khiến tôi luôn trăn trở, day dứt
làm sao để bồi đắp cho học sinh lòng yêu gia đình, yêu quê hương, đất nước và
ý thức tự hào dân tộc sâu sắc
Bài thơ “Nói với con” của Y Phương là lời tâm sự của người cha với con về
cội nguồn sinh dưỡng, về vẻ đẹp truyền thống đáng quý của quê hương, là tình
yêu niềm tự hào về sức sống bền bỉ của dân tộc mình, là khát vọng niềm tin về
cuộc sống, Việc đọc- hiểu bài thơ nhằm hình thành và bồi đắp trong các em tình
yêu quê hương đất nước và ý thức về cội nguồn dân tộc mình một cách sâu sắc,
mạnh mẽ
“Tác phẩm tồn tại trong chương trình Ngữ văn lớp 9 khoảng 10 năm nay,
một khoảng thời gian chưa phải là dài nhưng rõ ràng là không quá mới mẻ Thế
nhưng trên thực tế giảng dạy cũng như các nguồn tài liệu hướng dẫn cho giáo
viên, tôi nhận thấy chưa thực sự đáp ứng được những điều đã nói trên.” [1] Tôi đã từng được dự tiết học này trong các đợt thực tập bài khó ở một số
trường, xem trên mạng cũng như đã tham khảo những tài liệu hướng dẫn của
NXB Giáo dục ban hành, Tất cả đều có một điểm chung, đó là họ chưa quan
tâm sâu sắc và triệt để tới mục đích giáo dục học sinh của bài thơ là: tình yêu
quê hương đất nước và ý thức về cội nguồn dân tộc, mà theo tôi đây mới là bức
thông điệp xuyên thế hệ mà nhà văn muốn gửi tới thế hệ trẻ
Xuất phát từ những lí do trên, tôi đi sâu tìm hiểu và thực hiện đề tài Giáo
dục tình yêu quê hương và ý thức cội nguồn dân tộc qua bài thơ “Nói với
con” của Y Phương (Ngữ văn 9) cho học sinh lớp 9- trường THCS Luận
Thành – Thường Xuân
1.2 Mục đích nghiên cứu
- Giáo dục tình yêu nước và ý thức cội nguồn dân tộc qua bài thơ “Nói với
con” thông qua nội dung và phương pháp dạy học tích cực
- Bồi đắp tình yêu quê hương đất nước và ý thức cội nguồn với dân tộc Việt
Nam nói chung và quê hương học sinh nói riêng, từ tình cảm ý thức đó để có
những hành động cụ thể
Trang 3- Góp phần giáo dục ý thức sống cao đẹp cho học sinh để các em luôn tự hào về quê hương đồng thời biết giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc mình nói riêng
và dân tộc Việt Nam nói chung trong thời đại ngày nay
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Đề tài khảo sát, nghiên cứu là bài thơ “Nói với con” của Y Phương
- Phương pháp giảng dạy bài thơ “Nói với con” để bồi đắp, giáo dục tình yêu quê hương và ý thức cội nguồn dân tộc cho học sinh lớp 9- trường THCS Luận Thành
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp phân tích, bình giảng văn học: đây là phương pháp cơ bản của đề tài
- Phương pháp khảo sát, thống kê: khảo sát, thống kê kết quả bài làm của học sinh và những tài liệu tham khảo mà đề tài sử dụng
- Phương pháp sử dụng câu hỏi gợi mở và đàm thoại
- Phương pháp so sánh, đối chiếu: đặt bài thơ trong sự đối chiếu, so sánh với những tác phẩm cùng đề tài,
2 NỘI DUNG
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Tình yêu quê hương đất nước và sự ý thức về cội nguồn dân tộc đã tạo nên dáng đứng Việt Nam, nó là đề tài xuyên suốt trong thơ văn từ cổ chí kim của dân tộc Do đó, khi dạy về nội dung này, giáo viên cần làm cho học sinh hiểu được: Tình yêu quê hương đất nước và sự ý thức về cội nguồn dân tộc không hề trừu tượng mà rất cụ thể Đó là những tình cảm tốt đẹp nhất đối với quê hương xứ sở Một dòng sông, ngọn núi, một cánh đồng, một làng quê, một mái trường, một thành phố từng gắn bó với đời ta để ta yêu ta nhớ Tình yêu quê hương đất nước
là yêu thiên nhiên, ruộng đồng, lòng căm thù giặc, tinh thần quyết chiến quyết thắng kẻ thù, ý thức sâu sắc về vai trò trách nhiệm và sứ mệnh cao cả của người chiến sĩ, là sự cống hiến hi sinh thầm lặng cho quê hương Tổ quốc, là niềm tự hào về chiến công của thời đại, trước những truyền thống lịch sử tốt đẹp của quê hương mình, là lòng biết ơn và ca ngợi, tự hào trước những chiến công của cha anh, những người đã hi sinh vì đất nước, Đồng thời, giáo viên giúp học sinh nhận thức rõ tình yêu quê hương đất nước và sự ý thức về cội nguồn dân tộc là tình cảm cao quý nhất của con người Việt Nam, được phát triển qua hàng ngàn năm lịch sử, nó làm nên sức mạnh nhân nghĩa Việt Nam
Tuy nhiên, đặc trưng giáo dục của văn học hoàn toàn khác với những nguyên tắc áp đặt của pháp luật hay những lời giáo huấn trực tiếp trong những bài giảng về đạo đức, bởi văn học giáo dục con người bằng con đường đi từ cảm xúc đến nhận thức, bằng cái thật, cái đẹp của những hình tượng sinh động, đầy sức thuyết phục Có lẽ vì thế, tác dụng giáo dục của văn học không phải ngay lập tức mà dần dần thấm sâu nhưng rất lâu bền, nó gợi ra những cảm nghĩ sâu xa về cuộc đời và con người, nó gián tiếp đưa ra những bài học, những đề nghị về cuộc sống
Trang 42.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
- Về phía học sinh:
+ Thực tế hiện nay môn Ngữ văn đang dần mất đi vị trí quan trọng của
nó, là một môn học có vai trò quan trọng mà được xếp sau một số môn học được coi là thực tế hơn để định hướng nghề nghiệp trong tương lai Hơn nữa, văn chương lại là một môn học thường phải ghi chép nhiều, khó nhớ Tâm lí các em hiện nay có sự thay đổi: các em thích kiểu “mì ăn liền”, thích nhanh chóng thuận lợi, nhẹ nhàng Vì thế, có nhiều em ham mê đọc truyện tranh, đọc một cách
“ngấu nghiến”, bỏ ăn, ngủ, học vùi đầu vào cuốn truyện tranh nhưng lại quay lưng lại với môn Ngữ văn
+ Cùng với sự giao lưu và hội nhập kinh tế văn hóa thế giới thì một bộ phận không nhỏ thanh thiếu niên đang bị mai một các giá trị đạo đức, truyền thống như: cội nguồn dân tộc, yêu quê hương đất nước Các em bắt chước nhiều văn hóa “ngoại lai” không phù hợp với thuần phong mĩ tục của con người Việt Nam như: cách ăn mặc rất “mới”, ngôn ngữ nói năng nửa tây nửa ta, cách sống, cách nghĩ cũng rất “tây”,
+ Mỗi học sinh đều có ước mơ, hầu hết các em đều mơ sau này có cuộc sống, có công ăn việc làm ổn định ở các thành phố lớn có điều kiện kinh tế phát triển và hầu như chưa có mong muốn trở về cống hiến cho quê hương, nơi mình sinh ra và lớn lên
- Về phía giáo viên:
+ Qua nhiều năm giảng dạy chương trình Ngữ văn lớp 9, tôi nhận thấy đa
số các em học sinh còn rất mơ hồ khi cảm nhận về tình yêu quê hương đất nước
và ý thức cội nguồn dân tộc trong tác phẩm Ví dụ: Khi phân tích bài thơ “Bếp lửa” (Bằng Việt), các em phân tích được khá nhiều chi tiết về tình cảm bà cháu, hình ảnh người bà, những kỉ niệm tuổi thơ, nhưng kết luận cuối cùng các em khái quát lại đó là tình cảm gia đình và nỗi nhớ về người bà thân yêu, tần tảo, suốt đời hi sinh cho gia đình mà không hiểu rằng thông qua đó chính là thể hiện nỗi nhớ quê hương đất nước, cội nguồn dân tộc của một người con xa xứ Tương
tự như vậy đối với bài thơ “Nói với con” (Y Phương), học sinh hiểu được cội nguồn sinh dưỡng trong cuộc đời của mỗi con người, thấy được nhiều nét đẹp truyền thống của quê hương và con người miền núi, ý thức được những điều người cha muốn nói trong bài thơ và những đặc sắc nghệ thuật mang âm hưởng vùng cao, nhưng lại không hiểu được rằng đó là biểu hiện của tình yêu quê hương và ý thức cội nguồn dân tộc của nhà thơ, từ đó em sẽ suy nghĩ gì về quê hương mình và làm gì để xứng đáng với gia đình, quê hương dân tộc Và điều quan trọng hơn là các em chưa biến những tình cảm đó thành hành động cụ thể, thiết thực trong cuộc sống
+ Các đồng chí giáo viên đã được tiếp thu các chuyên đề tích hợp giáo dục trong môn Ngữ văn, một số đồng chí đã tích hợp được các nội dung tập huấn trong quá trình giảng dạy song vẫn còn các giờ dạy mới đảm bảo kiến thức theo yêu cầu chuẩn kiến thức kĩ năng mà chưa giáo dục được nhiều nội dung có liên quan cần thiết vào bài, giờ dạy vẫn thiếu đi điều mà ta vẫn thường gọi là cái
Trang 5“hồn”, cái “thần thái” của bài thơ, cách chuyên chở rất riêng của bài thơ thì vẫn chưa lột tả được một cách thỏa đáng
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
2.3.1 GV sử dụng câu hỏi gợi mở, phương pháp đàm thoại để học sinh liên
hệ thực tế:
Câu hỏi giáo dục tình cảm gia đình: Em thấy gia đình có vai trò như thế nào
đối với cuộc đời mỗi con người, và em phải làm gì để xứng đáng với gia đình của mình?
Cội nguồn sinh dưỡng đầu tiên trong cuộc đời của mỗi con người đó chính
là gia đình (ông bà, cha mẹ, anh chị em ruột) Chính vì lẽ đó, mỗi chúng ta hãy nặng lòng thiết tha với những người thân yêu ruột thịt, hãy vun đắp, xây dựng
và giữ gìn mái ấm gia đình Đó cũng chính là triết lí sống, lẽ sống muôn đời của con người, bởi “Đi khắp thế gian không ai tốt bằng mẹ, gánh nặng cuộc đời không ai khổ bằng cha”.
Câu hỏi giáo dục tình yêu quê hương và ý thức về cội nguồn dân tộc: Quê
hương dân tộc Tày đẹp là vậy, còn quê hương em có những vẻ đẹp gì? Từ đó em thấy quê hương có ý nghĩa như thế nào đối với em?
Mỗi vùng quê trên đất nước cong cong hình chữ S này đều có những đặc trưng, dấu ấn riêng không thể phai mờ Nó là hoài niệm, là nỗi nhớ da diết đối với những người xa quê Em rất tự hào vì mình được sinh ra và lớn lên ở mảnh đất xứ Thanh yêu dấu, mảnh đất “địa linh, nhân kiệt”, ôm trọn trong lòng cả hai nền văn minh nhân loại, nơi “ Núi Đọ gặp xương cốt tổ, ruộng Đông Sơn nghe hùng khí trống đồng”,… Thanh Hóa có núi Ngọc Hàm Rồng đã đi vào huyền thoại, có sông Mã kiêu hùng, có đá vọng phu thủy chung son sắt, có di sản văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ sừng sững hiên ngang, chùa Cửa Đạt thanh tịnh, bình yên…
Câu hỏi giáo dục tình yêu quê hương: Quê hương em vẫn đang còn rất nghèo
khó, vậy em có thái độ như thế nào?
Câu hỏi giáo dục tình yêu quê hương: Nếu được giới thiệu về vẻ đẹp và
truyền thống quê hương mình, em sẽ giới thiệu như thế nào? Em sẽ làm gì để góp phần xây dựng quê hương mình giàu đẹp hơn?
2.3.2.GV tích hợp liên môn trong giờ dạy:
Tích hợp liên môn Lịch sử- Địa lí- Ngữ văn: Qua môn học lịch sử và địa lí,
em hãy giới thiệu một vài nét về tỉnh Cao Bằng- quê hương của tác giả?
- Cao Bằng là tỉnh thuộc đông bắc Việt Nam, phía bắc và đông bắc giáp Trung Quốc, phía tây giáp Tuyên Quang, Hà Giang, phía nam giáp Bắc Cạn và Lạng Sơn Với suối Lê Nin, hang Pác Bó, Bản Dốc, tượng đài kỉ niệm Kim Đồng, thì Cao Bằng chính là địa danh lịch sử nổi tiếng của cả nước, nơi Bác
Hồ đã sống, làm việc nhiều năm