SKKN Một số kinh nghiệm trong việc xây dựng hệ thống bài tập hóa học thực tiễn ở trường THCS Xuân Bình 1 MỤC LỤC TT Nội dung Trang 1 MỞ ĐẦU 2 2 Lí do chọn đề tài 2 3 Mục đích nghiên cứu 2 4 Đối tượng nghiên cứu 3 5 Phương pháp nghiên cứu 3 6 NỘI DUNG 3 7 Cơ sở lí luận 3 8 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN 3 9 Giải pháp giải quyết thực trạng 4 10 Kết quả đạt được 18 11 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 18 12 Kết luận 18 13 Kiến nghị 19 SangKienKinhNghiem net 2 A MỞ ĐẦU I Lí do chọn đề tài Hoá học là môn[.]
Trang 1MỤC LỤC
8 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN 3
Trang 2A MỞ ĐẦU
I Lí do chọn đề tài.
Hoá học là môn khoa học nghiên cứu các chất, sự biến đổi và ứng dụng của chúng, đó là môn khoa học thực nghiệm Hoá học có vai trò quan trọng trong cuộc sống chúng ta, giúp chúng ta giải thích các hiện tượng thực tế Tuy nhiên hiện nay các bài tập hóa học thực tiễn đang còn ít mà manh mún, chưa có một hệ thống bài tập giúp học sinh dễ dàng tiếp cận kiến thức đồng thời cũng gắn việc học tập lý thuyết với thực tiễn được thuận lợi hơn
Hơn nữa, để thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW với nội dung Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa – hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, Nhà nước đã ban hành các văn bản nhằm cụ thế hóa Nghị quyết 29-NQ/TW, gắn việc học tập theo định hướng phát triển năng lực thực tiễn của người học, một trong các định hướng của việc đổi mới phương pháp dạy học hóa học hiện nay là tăng cường gắn lí thuyết với thực tiễn, học đi đôi với hành
Các bài tập hóa học là nhằm rèn luyện khả năng vận dụng kiến thức, đào sâu mở rộng kiến thức một cách sinh động, phong phú, ôn tập, củng cố kiến thức một cách có hệ thống; rèn luyện kỹ năng suy luận lôgíc, thí nghiệm, tính toán… Tất cả các tác dụng đó đều được đáp ứng trong bài tập hoá học thực tiễn, đặc biệt là rèn luyện khả năng suy luận, tư duy lôgíc và vận dụng những kiến thức được học vào việc giải quyết các vấn đề do thực tiễn đặt ra
Vì vậy, việc xây dựng các bài tập hoá học thực tiễn trong dạy học hoá học
là rất quan trọng, làm cho bài học trở nên sinh động, gây hứng thú và sức thu hút đối với học sinh hơn Có như thế chất lượng dạy học mới được nâng lên và đạt hiệu quả cao, phù hợp với xu hướng đổi mới trong giáo dục hiện nay
Là một giáo viên dạy môn hoá học, tôi đã áp dụng một số bài tập liên quan đến thực tiễn vào lớp tôi trực tiếp giảng dạy và đã gây được nhiều hứng thú học tập cho học sinh
Trong phạm vi đề tài này, tôi xin trình bày một số kinh nghiệm trong việc xây dựng hệ thống bài tập hóa học thực tiễn ở trường THCS Xuân Bình Mong các đồng nghiệp tham khảo và bổ sung để lần sau tôi hoàn thiện tốt hơn
II Mục đích nghiên cứu
- Giúp cho bài học sinh động hơn, gây hứng thú và sức thu hút đối với học sinh
- Giúp học sinh vận dụng tốt các kiến thức lí thuyết vào giải thích các hiện tượng thức tế
- Kích thích trí tò mò và lòng ham mê môn hoá học đối với học sinh
- Giúp gắn kết các hiện tượng trên lí thuyết với thực tế thông qua các bài tập hoá học mang tính thực tiễn
Trang 3III Đối tượng nghiên cứu
- Chương trình hoá học 8, 9 (khối lớp 8, 9 tôi trực tiếp giảng dạy) ở trường THCS Xuân Bình, huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa
IV Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu và quan sát các hiện tượng thực tiễn
- Phương pháp thực nghiệm qua giảng dạy, bồi dưỡng học sinh giỏi
- Phương pháp thống kê, tổng hợp
B NỘI DUNG
I Cơ sở lí luận
Cơ sở lí luận quan trọng của vấn đề này là các kiến thức lý thuyết và thực nghiệm hóa học bậc THCS cơ bản và nâng cao
Có thể nói, hoá học là môn khoa học lý thuyết gắn liền với thực nghiệm Thực nghiệm củng cố những tiên đoán của lý thuyết và ngược lại lý thuyết lại dẫn đường cho thực nghiệm Vì vậy để xây dựng và giải thích các vấn đề của các bài tập đặt ra, trong quá trình thực hiện tôi phải vận dụng linh hoạt các kiến thức lí thuyết và thực nghiệm một cách có hiệu quả thông qua nghiên cứu các tài liệu liên quan đến môn hóa học THCS như sách giáo khoa, sách giáo viên, các tài liệu khác của nhà xuất bản giáo dục Việt Nam (theo mục các tài liệu tham khảo) và đối tượng đặc điểm của học sinh trong trường
Trên thực tế sau thời gian áp dụng lồng ghép các bài tập hoá học thực tiễn vào những lớp giảng dạy, tôi nhận thấy học sinh hứng thú hơn, say mê hơn và nhớ kiến thức nhanh hơn Từ nhận thức trên, trong bài viết này tôi đã xây dựng một số bài tập liên quan đến thực tiễn nhằm nâng cao chất lượng học tập cho học sinh Giúp cho học sinh có vốn kiến thức cơ bản vững vàng hơn để các em
tự tin và chủ động lĩnh hội những tri thức ngày càng khó của thế giới
II Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN
Qua thực tế giảng dạy, tôi thấy trước khi áp dụng SKKN, học sinh tiếp thu kiến thức lý thuyết rất khó khăn Do một số phần kiến thức lí thuyết trong chương trình đổi mới còn trừu tượng nên ít gây hứng thú cho học sinh cũng như gây khó khăn cho người dạy Bên cạnh đó những hiện tượng hóa học thực tế học sinh khó có thể giải thích được bằng những kiến thức lý thuyết trừu tượng nếu như không được tiếp cận nhiều các bài tập hóa học thực tiễn Vì vậy để học sinh
dễ hiểu bài đòi hỏi cần thực tế hoá những kiến thức trừu tượng để tạo hứng thú
và không khí học tập sôi nổi cho học sinh
Chất lượng cụ thể của học sinh khối 8, 9 môn hóa học ở trường THCS Xuân Bình trước khi áp dụng SKKN được thống kê ở bảng sau:
Trang 4Giỏi Khá TB Yếu Kém lớp số HS
Tất cả những lí do trên cần thiết phải có hệ thống những bài tập hoá học thực tiễn để giúp cho việc dạy và học môn hoá có hiệu quả hơn, đồng thời giúp phát trển năng lực tư duy hóa học của học sinh được tốt hơn
III Giải pháp giải quyết thực trạng
Xây dựng một số bài tập liên quan đến thực tiễn nhằm nâng cao chất lượng học tập và phát triển năng lực thực tiễn cho học sinh
Câu 1: Tại sao khi đánh rơi nhiệt kế thuỷ ngân (Hg) bị vỡ không được
dùng chổi quét mà lại rắc bột lưu huỳnh (S) lên?
(Hình ảnh nhiệt kế thủy ngân bị vỡ - Nguồn mạng Internet)
Đáp án: Hg là một chất lỏng linh động, hơi Hg rất độc Vì vây, khi đánh
rơi nhiệt kế thủy ngân (Hg) bị vỡ ta không thể dùng chổi để quét Hg được vì làm như vậy Hg bị phân tán nhỏ và khả năng bay hơi càng lớn, càng gây khó khăn cho quá trình thu gom Ta phải dùng bột S rắc lên chỗ có Hg rơi, S có thể kết hợp với Hg dễ dàng tạo thành HgS rắn hấu như không bay hơi Việc thu gom HgS trở nên thuận tiện hơn
Hg + S → HgS
Trang 5Câu 2: Trước đây người ta bơm hidro vào khinh khí cầu Tại sao ngày nay người ta lại thêm He vào để thay thế một phần hidro?
(Hình ảnh cuộc thi khinh khí cầu – Nguồn internet)
Đáp án: Vì hidro dễ cháy và có thể tạo thành hỗn hợp nổ với oxi ở tỉ lệ
VH2 : VO2 = 2 : 1, vì vậy nên đã có những vụ tai nạn xảy ra trong quá trình sử dụng khinh khí cầu Ta có thể khắc phục tình trạng này bằng cách thay một phần hidro bằng He, là một khí trơ Tuy nhiên người ta không thay toàn bộ hidro bằng
He vì He rất đắt, người ta chỉ thay một phần hidro bằng He thôi He có tác dụng làm giảm khả năng tạo hỗn hợp nổ vì giảm khả năng va chạm của hidro với oxi
Câu 3: Vì sao dung dịch nước muối có tính khử trùng?
(Hình ảnh lọ đựng dung dịch Natriclorit 0,9% – Nguồn internet)
Trang 6Đáp án: Dung dịch muối có nồng độ muối lớn hơn nồng độ muối trong
các tế bào của vi khuẩn, do hiện tượng thẩm thấu, muối đi vào các tế bào, làm cho nồng độ muối trong vi khuẩn tăng cao và có quá trình chuyển ngược lại từ tế bào vi khuẩn ra ngoài Vi khuẩn mất nước nên bị tiêu diệt
Câu 4: Tại sao các đồ vật cổ bằng đồng thường có màu xanh?
(Hình ảnh đồ vật bằng đồng cổ - Nguồn internet)
Đáp án: Cu(OH)2 có màu xanh lam Phản ứng do H2O và O2 hoặc O3
trong không khí oxi hoá Cu Thường thì phản ứng này xảy ra khó hơn phản ứng oxi hoá Cu thành CuO (màu đen) hoặc từ CuO sau mới trở thành Cu(OH)2 cho nên ban đầu đồ đồng thường bị đen đi, chỉ có đồ đồng cổ có màu xanh
Câu 5: Khi nhóm bếp than ta có thể nhúng than vào nước vôi trong rồi phơi trước khi đun, làm như vậy được lợi gì khi nhóm bếp?
Đáp án: Một kinh nghiệm nhóm bếp là hãy nhúng than vào nước vôi
trong rồi phơi khô trước khi đun, làm như vậy Ca(OH)2 sẽ hấp thụ CO2 sinh ra, khi nhóm sẽ bớt khói hơn
Câu 6: Vì sao có sự tạo thành thạch nhũ trong các hang động của những
núi đá vôi?
Trang 7(Hình ảnh thạch nhũ trong các hang động – Nguồn internet)
Đáp án: Đá vôi (CaCO3), thành phần cơ bản tạo nên núi đá vôi, có thể kết hợp với khí cacbonic (CO2) của khí quyển và nước để tạo thành những phản ứng thuận nghịch sau đây: CaCO3 + CO2 + H2O ↔ Ca(HCO3)2
Canxi hidrocacbonat (Ca(HCO3)2) là muối có tính axit, tan được trong nước Dòng nước suối (có phản ứng trên) khi chảy âm thầm trong các hang thì không sao, khi đến gần cửa hang thì gặp ánh sáng mặt trời, độ tan của khí trong nước giảm, do đó khí CO2 thoát ra ngoài không khí, nghĩa là phản ứng (từ phải sang trái) xảy ra Canxi cacbonat tụ lại, lâu ngày thành thạch nhũ dưới vòm hang Những giọt nước (có chứa đá vôi và khí CO2) ở vách nứt phía trên đang chuẩn bị rơi thì thiếu khí CO2 không rơi được, đọng lại, lâu ngày thành thạch nhũ trên Cảnh thiên nhiên đã đẹp, cộng thêm với trí tưởng tượng phong phú của con người, hang động đá vôi sẽ mãi mãi là nguồn cảm hứng thi ca của đời này sang đời khác
Câu 7: Giải thích hiện tượng “ma trơi”?
(Hình ảnh ma trơi – Nguồn internet)
Trang 8Đáp án: Ở các đầm lầy, nghĩa địa có sự thối rữa những chất hữu cơ giàu
photpho mà lại không có không khí Photphin (PH3) theo đất thoát ra bản thân
nó không có khả năng tự bốc cháy nhưng do có lẫn điphotphin (P2H4) là một chất có khả năng tự bốc cháy khi tiếp xúc với không khí trên mặt đất nên photphin cũng cháy theo tạo thành những ngọn lửa là là mặt đất gọi là “ma trơi”
Do đó “ma trơi” là một hiện tượng tự nhiên có nguồn gốc hoá học do photphin không nguyên chất gây ra
Câu 8: Giải thích câu ca dao:
“Lúa chiêm lấp ló đầu bờ
Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên”
Đáp án: Do khi có sấm sét thì:
N2 + O2 → 2NO
2NO + O2 → 2NO2
4NO2 + 2H2O + O2→ 4HNO3
Vì HNO3 tan trong nước mưa có nồng độ rất loãng lại bị trung hoà bởi một số muối có trong đất trở thành phân đạm làm cho cây xanh tươi sau cơn mưa
Câu 9: Giải thích vì sao nước Javel và clorua vôi có tính tẩy màu?
(Hình ảnh lọ đựng nước tẩy Javen – Nguồn internet)
Đáp án: Nước Javel và clorua vôi có tính tẩy màu vì trong không khí có
CO2, do đó xảy ra phản ứng:
NaClO + CO2 + H2O → NaHCO3 + HClO2
Trang 9CaClO3 + CO2 + H2O → CaCO3 + CaCl2 + 2HClO
Do HClO có tính tẩy màu, do đó nước Javel và clorua vôi có tính tẩy màu
Câu 10: Axit clohidric (HCl) có vai trò như thế nào đối với cơ thể?
Đáp án: HCl có vai trò rất quan trọng đối với quá trình trao đổi chất của
cơ thể Trong dich vị dạ dày của người có HCl với nồng độ khoảng từ 0,0001 đến 0,001ml/l Ngoài việc hoà tan các muối khó tan, HCl còn là chất xúc tác cho các phản ứng thuỷ phân các gluxit (đường, tinh bột) và chất protein (chất đạm) thành các chất đơn giản hơn để cơ thể có thể hấp thụ được Lượng HCl trong dịch vị dạ dày nhỏ hơn hoặc lớn hơn mức bình thường đều mắc bệnh Khi trong dich vị dạ dày HCl có nồng độ nhỏ hơn 0.00001 ml/l ta mắc bệnh khó tiêu, ngược lại nồng độ lơn hơn 0.001ml/l ta mắc bênh ợ chua Một số thuốc chứa muối natri hidrocacbonat NaHCO3 (còn gọi là thuốc muối) có tác dụng trung hoà bớt axit trong dạ dày
NaHCO3 + HCl → NaCl + CO2 + H2O
Câu 11: Tại sao nước đá khô có tác dụng bảo quản thực phẩm khi vận chuyển đi xa?
(Hình ảnh nước đá khô – Nguồn internet)
Đáp án: Nước đá khô chính là cacbon đioxit ở dạng rắn, khi bay hơi thu
nhiệt rất lớn, làm hạ nhiệt độ của môi trường xung quanh Do đó người ta dùng nước đá khô để bảo quản thực phẩm khi cần vận chuyển đi xa
Câu 12: Mưa axit là gì? Hãy giải thích nguyên nhân của hiện tượng này? Nêu hậu quả do mưa axit gây ra?
Trang 10(Một cánh rừng thông ở Czech bị "thiêu trụi" bởi mưa axit – Nguồn internet)
Đáp án: Mưa axit là hiện tượng nước mưa có pH thấp hơn 7 Có nhiều
nguyên nhân gây nên hiện tượng này, nhưng chủ yếu là do các khí thải của ngành công nghiệp, đó là SO2, H2S, NO, NO2, HCl,… Ngoài ra, các khí này còn sinh ra do các quá trình tự nhiên, ví dụ như SO2, H2S sinh ra do quá trình hoạt động của núi lửa, do quá trình phân huỷ xác động thực vật… Một lượng lớn CO2
cũng gây nên mưa axit nhưng CO2 gây ra ảnh hưởng không lớn lắm
Mưa axit có tác hại rất lớn cho con người cũng như môi trường sống, chúng phá huỷ các công trình xây dựng, cũng như di tích lịch sử,… Mưa axit lại thay đổi đột ngột độ pH của môi trường làm ảnh hưởng đến sự sống của nhiều sinh vật trong nước cũng như trong đất Cây trồng không thích nghi được đối với sự thay đổi PH cũng có thể cho sản lượng thấp hoặc có thể chết Mưa axit cần làm hoà tan các trầm tích trong đất, làm hoà tan các kim loại nặng (Asen, sắt, ) gây ô nhiễm nguồn nước
Câu 13: Các nguyên tắc vận tải axit sunfuric đậm đặc đựng trong các toa
thùng yêu cầu một cách nghiêm ngặt phải đóng kín ngay tức khắc vòi thoát sau khi tháo axit ra khỏi toa thùng Tại sao sau khi tháo axit rồi mà khoá chặt ngay vòi lại thì toa thùng không bị hư hỏng, còn nếu cứ để mở thì thùng không dùng được tiếp nữa?
Trang 11(Hình ảnh xe vận chuyển axit sunfuric bằng thùng thép – Nguồn internet)
Đáp án: H2SO4 đặc được vận chuyển bằng các toa thùng bằng thép, do Fe bị thụ động hoá trong H2SO4 đặc nguội nên không có phản ứng Khi tháo H2SO4 đặc ra
sẽ có một lượng nhất định sunfuric còn lại trong toa thùng Nếu không đóng kín lại thới tiết ẩm sẽ xâm nhập làm loãng dung dịch axit Khi đó H2SO4 loãng sẽ phản ứng với toa xe làm hỏng toa
Câu 14: Tại sao Cl2 là một khí rất độc nhưng người ta vẫn sục một lượng thich hợp vào nước sinh hoạt?
Đáp án: Tuy rất độc nhưng Cl2 lại là một chất có khả năng diệt trùng rất mạnh (do tính oxi hoá của HClO tạo ra từ cân bằng: Cl2 + H2O ↔ HCl + HClO)
Vì vậy người ta vẫn sục một lượng thích hợp khí clo vào nước sinh hoạt
để diệt khuẩn, tất nhiên hàm lượng Cl2 trong nước phải được kiểm soát nghiêm ngặt
Câu 15: Ở các cây xăng ta thường nhìn thấy ghi các con số 83, 90, 92 Các con số ấy có nghĩa gì? Tại sao ở các cây xăng người ta cấm sử dụng lửa và cấm cả sử dụng điện thoại di động?
Trang 12(Hình ảnh cây xăng dầu – Nguồn internet)
Đáp án: Các con số ghi đây chính là chỉ số octan của các loại xăng bán
Xăng có thành phần chính là các ankan lỏng, do ankan lỏng dễ bay hơi nên các điểm bán xăng luôn có hơi xăng, khi sử dụng điện thoại di động thì khi điện thoại reo sẽ phát ra tia lửa điện có thể kích thích hơi xăng trong không khí cháy, cũng như vậy đối với việc sử dụng bật lửa Vì vậy những điều này đều bị cấm
Câu 16: Giải thích tại sao vào mùa hè, vào những hôm trời nắng nóng, mặt hồ ao thường sủi bọt?
Đáp án: Vào mùa hè, những đêm trời nắng nóng nhiệt độ của hồ ao cao
hơn bình thường Vì vậy độ tan của các khí trong nước hồ ao sẽ giảm xuống và thấp hơn nồng độ của chúng trong nước, một số khí thoát ra (ngoài CH4 còn có oxi, nitơ,…) do mặt hồ ao thường lắm chất bẩn nên các khí không thoát được ra ngoài không khí mà bị các “vấy bẩn” này chặn lại tạo thành các bọt khí
Câu 17: Trước đây axetilen sản xuất từ đất đèn Đất đèn lại được điều chế
từ than đá (C) và đá vôi (CaCO3) Phương pháp sản xuất này có đặc điểm gì? Tại sao không nên xây dựng các lò sản xuất đất đèn các khu vực đông dân cư?
Đáp án: Muốn điều chế đất đèn từ C và CaO, người ta phải tốn rất nhiều
năng lượng điện, vì phản ứng xảy ra ở nhiệt độ rất cao trong lò điện với các điện cực bằng than chì:
CaO + 3C → CaC2 + CO
Chính vì hiện nay trên quy mô công nghiệp người ta ít sản xuất axetilen từ đất đèn nữa, mà từ khí metan, còn trong thực tế vẫn còn sản xuất CaC2 vì mục đích khác
Không nên xây dựng các lò sản xuất các lò sản xuất đất đền ở khu vực đông dân cư vì quá trình sinh ra khí CO là một khí rất độc