SKKN Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học hóa học theo chủ đề Chủ đề Hợp chất của Lưu huỳnh hóa học lớp 10 cơ bản SKKN Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học hóa học theo chủ đề Chủ đề Hợp chất của Lưu huỳnh hóa học lớp 10 cơ bản 1 A ĐẶT VẤN ĐỀ I PHẦN MỞ ĐẦU I 1 Lí do chọn đề tài Hóa học là một môn học thực nghiệm, mang tính khoa học rất cao Hóa học đòi hỏi ở học sinh rất nhiều về năng lực tư duy, phân tích và khả năng tìm tòi sáng tạo để nắm vững kiến thức, từ đó rèn luyện thành kỹ năng và phát triển[.]
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ.
I PHẦN MỞ ĐẦU.
I.1 Lí do chọn đề tài.
Hóa học là một môn học thực nghiệm, mang tính khoa học rất cao Hóa học đòi hỏi ở học sinh rất nhiều về năng lực tư duy, phân tích và khả năng tìm tòi sáng tạo để nắm vững kiến thức, từ đó rèn luyện thành kỹ năng và phát triển mềm dẻo thành kỹ xảo Vì vậy việc thiết kế và tổ chức dạy học của giáo viên là một nghệ thuật Thực hiện kế hoạch năm học của Bộ GD&ĐT và của Sở GD&ĐT Thanh Hóa về việc tiếp tục đổi mới phương pháp dạy và học nhằm nâng cao hiệu quả, chất lượng dạy học Việc người dạy chọn cho mình một phương pháp truyền thụ kiến thức để học sinh dễ tiếp nhận nhất Mặt khác, một phương pháp mà đòi hỏi học sinh phải có tính tự giác, tự tìm tòi kiến thức, sáng tạo và có khả năng vận dụng để giải thích các hiện tượng thực tiễn trong cuộc sống hàng ngày Chính vì
Trang 2thế, dạy học theo chủ đề là phương pháp mà ngành Giáo dục đã đưa vào nhiệm
vụ của năm học 2014 – 2015 đến nay Với kiến thức trong chương trình sách giáo khoa hiện hành việc dạy học theo bài đã phân định và thời gian của mỗi tiết học không còn là bắt buộc theo thứ tự thay vào đó dạy học theo chủ đề vẫn đảm bảo nội dung kiến thức của chương trình, mặt khác nó còn khơi dạy được tính chủ động, tự giác, tính tự tìm tòi, sáng tạo và vận dụng của người học Việc logic lại nội dung kiến thức đã học hay đưa ra một sơ đồ để tóm tắt hệ thống các kiến thức của bài học là nội dung đã được áp dụng từ nhiều năm nay bằng sơ đồ tư Việc kết hợp sơ đồ tư dạy vào dạy hóa học theo chủ đề lại càng nâng cao kỹ năng cho người học, bắt buộc người học phải vận dụng nhiều kỉ năng như : sưu tầm, tìm tòi, vận dụng, hệ thống lại các kiến thức, từ đó xây dựng thành sơ đồ tư duy để vận dụng vào bài học Để đáp ứng được yêu cầu trên tôi chọn đề tài “ Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học hóa học theo chủ đề Chủ đề : Hợp chất của Lưu huỳnh hóa học lớp 10 cơ bản”.
I.2 Phạm vi của đề tài.
Chương Oxi – Lưu huỳnh: phần hợp chất của Lưu huỳnh hóa học lớp 10 cơ bản
I.3 Lịch sử của đề tài.
Xuất phát từ việc dạy học theo sơ đồ tư duy và theo chủ đề nội dung của môn học và việc đổi mới phương pháp dạy học đang là vấn đề chính của ngành giáo dục Việc sử dụng và kết hợp nhiều phương pháp dạy học để có hiệu quả cao đòi hỏi mỗi người giáo viên cần phải tự tìm ra những phương pháp phù hợp với từng đối tượng học sinh để vận dụng vào giảng dạy
I.4 Mục đích của đề tài.
Đổi mới phương pháp dạy của giáo viên và học của học sinh
I.5 Tính mới mẻ của đề tài.
Việc kết hợp sơ đồ tư dạy vào dạy hóa học theo chủ đề nhằm nâng cao kỹ năng cho người học, bắt buộc người học phải vận dụng nhiều kỉ năng như : sưu tầm,
Trang 3tìm tòi, vận dụng, hệ thống lại các kiến thức, từ đó xây dựng thành sơ đồ tư duy
để vận dụng vào bài học
Việc dạy học theo chủ đề không bắt buộc theo thứ tự bài đã phân định mà theo chủ quan của người dạy, người triên khai bài học nhưng vẫn phải đảm bảo nội dung như trong SKG, vận dụng kiến thức thực tiễn nhiều hơn, học sinh chủ động
tự tìm tòi nghiên cứu
II THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.
II.1 Thực trạng
Trong quá trình giảng dạy môn Hóa học lớp 10 cơ bản ở các lớp đại trà của nhà trường bản thân tôi nhận thấy phần lớn các em ở các lớp này thì kiến thức và khả năng tư duy cũng như tính tự giác học tập của các em kém hơn nhiều so với các lớp mũi nhọn của nhà trường, các em vẫn còn mang tính thụ động, tính ỉ lại và phụ thuộc vào giáo viên nhiều hơn, khả năng tự tìm tòi, tính tự giác chưa cao Mặt khác theo kiến thức sách giáo khoa thì thiên về lí thuyết, tính thực tiễn ngoài cuốc sống chưa đề cập nhiều, chính vì vậy để kích thích sự hứng thú và khả năng
tự vận động tìm tòi, của mỗi học sinh đối với môn học và bài học thì bản thân tôi
thấy chương “ Oxi – Lưu huỳnh ” có nội dung liên quan đến thực tiễn cuộc
sống kiến thức về hợp chất của lưu huỳnh có nhiều tác động tích cực cũng như tiêu cực đến cuộc sống môi trường sống xung quang ta
Giảng dạy theo sơ đồ tư duy tăng cường tính tích cực của học sinh
Năm học 2011-2012 là năm đầu tiên ngành Giáo dục và Đào tạo triển khai giảng dạy theo sơ đồ tư duy ở bậc học THPT Qua thực tế cho thấy việc
giảng dạy này đã tạo hứng thú cho học sinh Mỗi học sinh có thể tự lập sơ đồ tư
duy cho mình dưới sự hướng dẫn của giáo viên để bài học trở nên dễ thuộc, dễ hiểu, dễ nhớ hơn Cùng một nội dung nhưng các em có thể thêm nhánh, thêm chú thích dưới dạng hình vẽ nhiều màu sắc tùy vào cách hiểu, cách lĩnh hội kiến thức trong bài học của mình Nếu không sử dụng phần mềm, giáo viên có thể linh
Trang 4động sử dụng hình vẽ tay với những màu sắc, hình ảnh, từ ngữ diễn đạt khác nhau nhằm giúp học sinh có thể nắm bắt và nhớ được phần cốt lõi của bài giảng ngay
tại lớp học
Sơ đồ tư duy đặc biệt chú trọng về màu sắc, hình ảnh với từ ngữ ngắn gọn
thể hiện qua mạng liên tưởng (các nhánh trong bài giảng) Từ phần nội dung chính, giáo viên vẽ ra từng nhánh nhỏ theo từng tiểu mục chính của bài giảng và chú thích, giảng giải theo một ngôn ngữ dễ hiểu và gần gũi với học sinh
Như vậy, thay vì phải học thuộc lòng các khái niệm, định nghĩa hay cả bài giảng đọc chép như lúc trước, giờ đây học sinh có thể hiểu và nắm được khái
niệm qua hình vẽ Chính sự liên tưởng theo hướng dẫn của giáo viên cũng giúp các em nhớ được phần trọng tâm của bài giảng.
Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ, vẽ, viết gì trên sơ đồ tư duy, hệ thống hóa kiến thức chọn lọc những phần nào trong bài để ghi, thể hiện dưới hình thức kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc, vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống
Để giảng dạy theo sơ đồ tư duy, giáo viên có thể chủ động vẽ hình trên
bảng rồi cho học sinh tiếp tục lên phân nhánh sơ đồ hay để học sinh chia thành
từng nhóm nhỏ rồi tự vẽ sơ đồ theo cách hiểu của mình sau đó giáo viên định
hướng lại từng nội dung cho học sinh
Sơ đồ tư duy thực chất là một sơ đồ mở không theo một khuôn mẫu hay tỷ
lệ nhất định mà là cách hệ thống kiến thức tạo ra một tiết học sinh động, đầy màu
sắc và thực sự hiệu quả Giảng dạy theo sơ đồ tư duy phát huy tính tích cực nhiều
nhất trong các giờ ôn tập Khi học sinh trở thành chủ thể thành nhân vật trung tâm trong mỗi tiết học, các em sẽ trở nên hào hứng và hăng say hơn trong học tập
II.2 Kết quả.
Kết quả nghiên cứu và ứng dụng vào thực tế dạy học cho thấy có sự khác biệt rõ rệt giữa phương pháp dạy học kết hợp sơ đồ tư duy theo chủ đề và phương pháp
Trang 5truyền thống, phương pháp dạy học kết hợp sơ đồ tư duy theo chủ đề làm tăng tính chủ động, sáng tạo,tính tự giác và khả năng hệ thống hóa vấn đề, khả năng hoạt động theo nhóm của học sinh có hiệu quả hơn khi mà các em học sinh có thời gian chuẩn bị thu thập các hình ảnh, thông tin từ thực tiễn để vận dụng vào bài học và từ bài học vào thực tiễn
Giáo viên trở thành người hướng dẫn, hỗ trợ
Tr ước đây, giáo viên vẫn thường sử dụng sơ đồ để hệ thống kiến thức cho h ọc sinh nhưng học sinh vẫn là người tiếp thu một cách thụ động. Với việc
giảng dạy bằng sơ đồ tư duy, nhất là cho học sinh tự phát huy khả năng sáng tạo
của mình bằng cách tự vẽ, tự phân bố và thể hiện nội dung bài học qua sơ đồ sau đó yêu cầu các bạn khác bổ sung những phần còn thiếu Kết thúc bài giảng, thay vì
phải ghi chép theo cách truyền thống, học sinh có thể tự “vẽ” bài học theo cách hiểu
của mình với nhiều màu sắc và hình ảnh khác nhau Đến tiết học sau, chỉ cần nhìn
Trang 6vào sơ đồ, các em có thể nhớ được những phần trọng tâm của bài học Giảng dạy theo sơ đồ tư duy mang tính khả thi cao vì có thể vận dụng được với bất kỳ điều
kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường, có thiết kế trên giấy, bìa, bảng bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn màu hoặc cũng có thể thiết kế trên phần mềm sơ đồ
tư duy đã được triển khai đến từng trường Việc vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học sẽ dần hình thành cho học sinh tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu
sắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học
Sơ đồ tư duy hay bản đồ tư duy (Mind Map) là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt những ý chính của một nội dung, hệ thống hoá một chủ đề. Nó là một công cụ tổ chức tư duy được tác giả Tony Buzan (Anh) nghiên cứu kỹ lưỡng và phổ biến rộng khắp thế giới
Tony Buzan sinh năm 1942, chuyên gia hàng đầu thế giới về nghiên cứu hoạt động của bộ não và là cha đẻ của Mind Map.
Phương pháp tư duy của ông được dạy và sử dụng ở khoảng 500 tập đoàn, công ty hàng đầu thế giới; hơn 250 triệu người sử dụng phương pháp Mind Map của Tony Buzan; khoảng hơn 3 tỷ người đã từng xem và nghe chương trình của ông (ông đã từng sang Việt Nam năm 2007 để nói chuyện về lĩnh vực nghiên cứu của mình)
Trang 7Trong dạy học: Việc sử dụng sơ đồ tư duy huy động tối đa tiềm năng của bộ não, giúp học sinh học tập tích cực, hỗ trợ hiệu quả các phương pháp dạy học.
Vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học, giáo viên giúp học sinh có thói quen tự tay ghi chép hay tổng kết một vấn đề, một chủ đề đã đọc – đã học, theo cách hiểu của học sinh với dạng sơ đồ tư duy
Sau khi cho học sinh làm quen với một số sơ đồ tư duy có sẵn, giáo viên đưa ra một chủ đề chính, đặt chủ đề này ở vị trí trung tâm bảng (hoặc vào trang
vở, tờ giấy/ bìa) rồi đặt câu hỏi gợi ý để học sinh vẽ tiếp các nhánh cấp 1, cấp 2,
Trang 8cấp 3 Mỗi bài học được tự vẽ kiến thức trọng tâm trên một trang giấy, giúp học sinh dễ ôn tập, dễ xem lại kiến thức khi cần.
Đối với học sinh: Học sinh thường xuyên tự lập sơ đồ tư duy sẽ phát
các nhánh sao cho đẹp, sắp xếp các ý tưởng khoa học, súc tích… Và đó chính là
để học sinh “Học cách học”: Học sinh được học để tích lũy kiến thức, nhưng từ
trước đến nay học sinh chưa biêt cách học cách để lĩnh hội những kiến thức bộ môn hóa học một cách hiệu quả
B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I GIẢI PHÁP THỰC HIỆN.
- Nghiên cứu tổng quan về chủ đề hợp chất của Lưu huỳnh trong chương trình hóa học lớp 10 cơ bản
- Các bước thực hiện thiết kế bài dạy kết hợp sơ đồ tư duy và phương pháp dạy học theo Chủ đề
- Vận dụng kiến thức để giải thích các hiện tượng thực tiễn liên quan đến hợp chất của Lưu huỳnh
- Ứng dụng thực tiễn vào dạy học ở nhà trường
II CÁC BIỆN PHÁP TỔ CHỨC THỰC HIỆN.
II.1 Tổng quan.
II.1.1 Xác định vấn đề cần giải quyết trong chuyên đề cần xây dựng
Vấn đề tìm kiếm, xây dựng, hệ thống hóa và ứng dụng kiến thức mới vào việc thiết kế sơ đồ tư duy chủ đề nội dung bài học
II.1.2 Lựa chọn nội dung, xây dựng chuyên đề dạy học.
CHỦ ĐỀ : HỢP CHẤT CỦA LƯU HUỲNH lớp 10 cơ bản
II.1.3 Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng, năng lực.
II.1.3.1 Kiến thức:
HS biết :
Trang 9- Tính chất vật lí của H2S, SO2, SO3 và H2SO4.
- Tính chất hóa học của H2S, SO2, SO3 và H2SO4
- Các phương pháp điều chế và ứng dụng của chúng
HS hiểu :
Nguyên nhân tính chất hóa học của của H2S, SO2, SO3 và H2SO4
II.1.3.2 Kỹ năng:
- Viết pthh của phản ứng oxi hóa - khử trong đó có sự tham gia của các chất trên
- Hình thành thói quen làm việc có kế hoạch, kỹ năng tự tìm kiếm, chắt lọc thông tin qua các nguồn: sách, báo, đặc biệt qua mạng internet…
- Rèn luyện kỹ năng tự lập sơ đồ tư duy theo chủ đề bài học…
II.1.3.3 Năng lực cần phát triển.
- Khả năng tự nghiên cứu SGK, hệ thống được kiến thức và xây dựng được sơ đồ
tư duy áp dụng vào bài học
- Giải thích được nguyên nhân vì sao các chất lại có tính chất hóa học như vậy
- Viết được các pthh thể hiện tính chất hóa học của chúng
- Giải thích một số hiện tượng liên quan đến thực tiễn
II.1.4 Bảng mô tả các năng lực cần phát triển.
Nội dung
Hiđro
sunfua
1 Biết tính chất vật lí và tính chất hóa học của H2S
2 Biết được trạng thái tự nhiên và cách điều chế H2S
1 Hiểu được nguyên nhân tính khử mạnh của H2S
1.Viết pthh phản ứng oxi hóa – khử có sự tham gia của H2S dựa trên cơ sở sự thay đổi số oxi hóa cảu các nguyên tố
2 Viết pthh thể hiện tính axit yếu của H2S
1.Vận dụng kiến thức giải thích các vấn đề liên quan trong thực tiễn của
H2S
2 Giải các bài tập của H2S khi tác dụng với dd Bazơ tạo muối Xét tỉ lệ
để biết tạo muối nào
Lưu huỳnh
đioxit 1 Biết tính chất vật lí và tính chất 1 Hiểu được nguyên nhân vì
1.Viết pthh phản ứng oxi hóa – 1.Vận dụng kiến thức giải thích các
Trang 10hóa học của SO2.
2 Biết được ứng dụng và cách điều chế SO2
sao SO2vừa có tính khử vừa có tính oxi hóa
khử có sự tham gia của SO2dựa trên cơ sở sự thay đổi số oxi hóa cảu các nguyên tố
2 Viết pthh thể hiện tính axit yếu của SO2
vấn đề liên quan trong thực tiễn của
SO2
2 Giải các bài tập của SO2 khi tác dụng với dd Bazơ tạo muối Xét tỉ lệ
để biết tạo muối nào
Lưu huỳnh
Trioxit
1 Biết tính chất vật lí và tính chất hóa học của SO3
2 Biết ứng dụng
và điều chế SO3
1 Hiểu được nguyên nhân vì sao SO3 lại có tính oxi hóa
1.Viết pthh phản ứng oxi hóa – khử có sự tham gia của SO3dựa trên cơ sở sự thay đổi số oxi hóa cảu các nguyên tố
2 Viết pthh thể hiện tính axit yếu của SO3
1 Giải các bài tập của SO3 khi tác dụng với dd Bazơ tạo muối Xét tỉ lệ
để biết tạo muối nào
Axit
sunfuric
1 Biết tính chất vật lí, tính chất hóa học của
H2SO4 loãng và đặc
2 Biết ứng dụng
và điều chế
H2SO4
3 Vai trò của
H2SO4đối với nền kinh tế quốc dân
4 Biết cách nhận biết gốc sunfat
1 H2SO4 loãng
có tính chất của axit mạnh,
H2SO4đặc có tính oxi hóa mạnh
2 Nguyên nhân gây ra tính oxi hóa mạnh của
H2SO4đặc là gốc SO42-
1 Viết pthh thể hiện tính chất của H2SO4 loãng
2 Viết pthh thể hiện tính chất của H2SO4 đặc
Tính oxi hóa mạnh, tính háo nước
3 Viết được các pthh nhận biết gốc sunfat
1 Vận dụng kiến thức đã học để làm các bài tập nhận biết các chất
2 Sử dụng các phương pháp để giải các bài tập liên quan đến
H2SO4 loãng,
H2SO4đặc
Tích hợp
giáo dục
môi trường
- Khi xác động vật chết hay khí SO2thải ra ngoài môi trường thì có ảnh hưởng như thế nào đến môi trường
- Ý thức của chúng ta như thế nào để bảo vệ môi trường
II.1.5 Hệ thống câu hỏi và bài tập.
II.1.5.1 Mức độ biết:
Trang 11- Nêu tính chất vật lí và hóa học của H2S, SO2, SO3 và H2SO4 ?
- Nêu các ứng dụng của H2S, SO2, SO3 và H2SO4 ?
- Nêu phương pháp điều chế H2S, SO2, SO3 và H2SO4 ?
II.1.5.2 Mức độ hiểu:
- Cho biết tại sao Hiđro sunfua lại có tính khử mạnh ?
- Cho biết tại sao Lưu huỳnh đioxit vừa có tính khử vừa có tính oxi hóa ? - Cho biết tại sao Lưu huỳnh Trioxit có tính oxi hóa mạnh ?
- Cho biết tại sao axit sunfuric đặc, nóng lại có tính oxi hóa rất mạnh ?
II.1.5.3 Mức độ vận dụng thấp:
- Lấy ví dụ chứng minh H2S thể hiện tính khử mạnh ?
- Lấy ví dụ chứng minh SO2vừa thể hiện tính khử vừa thể hiện tính oxi hóa ?
- Lấy ví dụ chứng minh SO3thể hiện tính oxi hóa ?
II.1.5.4 Mức độ vận dụng cao:
- Giải thích tại sao khi ta cho H2SO4đặc vào tờ giấy thì tờ giấy hóa than ?
- Làm thế nào ta có thể đọc được chữ viết bằng dung dịch H2SO4 loãng lên tờ giấy trắng ? Hãy giải thích ?
- Tại sao khi xác chết động vật bị phân hủy lại có mùi hôi thối khó chịu ? Cho biết mùi đó chủ yếu là hóa chất nào gây ra ?
- Mưa axit gây thiệt hại mùa màng và phá hỏng những công trình bằng đá, kim loại ? Em hãy giải thích nguyên nhân mưa axit và sự phá hủy đó ?
- Trong quá trình nuôi trồng thủy sản ( tôm, cá ) công nghiệp ta thường thấy hiện tượng cá tôm chết hàng loạt nguyên nhân là do bị nhiễm độc H2S Sau mỗi
vụ nuôi người ta phải vệ sinh ao nuôi sạch sẽ ? Hãy giải thích ?
II.1.6 Tiến trình dạy học.
Giáo viên tổ chức hướng dẫn học sinh theo mẫu giáo án đã chuẩn bị
II.2 Tổ chức thực hiện.
II.2.1 Giáo viên hướng dẫn chuẩn bị bài học.
Các lớp được chia thành 4 nhóm ( mỗi nhóm có nhóm trưởng, nhóm phó )
Giao nhiện vụ cho các nhóm ( Nhóm trưởng giao nhiệm vụ cho các thành viên)
Nhóm 1.
- Nghiên cứu tài liệu, SGK trình bày tính chất vật lí, tính chất hóa học, trạng thái
tụ nhiên và điều chế Hiđro sunfua
- Thu thập các hình ảnh về H2S qua các loại tài liệu
- Hệ thống nội dung kiến thức của bài học bằng sơ đồ tư duy
Nhóm 2
- Nghiên cứu tài liệu, SGK trình bày tính chất vật lí, hóa học, ứng dụng và điều chế lưu huỳnh đioxit
- Thu thập các hình ảnh về SO2 qua các loại tài liệu
- Hệ thống nội dung kiến thức của bài học bằng sơ đồ tư duy
Nhóm 3