TIỂU LUẬN cơ sở văn hóa VIỆ t NAM đề ế tài ng c ảnh hưở ủa tri t lý âm – dương đến tính cách c i vi t

MỞ ĐẦUNăm 2002, UNESCO đã đưa ra định nghĩa về văn hóa như sau: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt độn

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN KHOA NGOẠI NGỮ

TIỂU LUẬN

CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM

Đề tài: Ảnh hưởng của triết lý Âm –

Dương đến tính cách của người Việt

Sinh viên thực hiện: Dương Mỹ Hằng

Lớp: DAN1191

MSSV: 3119380083

Ngày thực hiện: 05/09/2021

NHÂN XÉT CHẤM ĐIỂM CUA GIANG VIÊN HƯƠNG DÂN

Tp Hô Chi Minh, ngay …… thang …… năm ……

Ky tên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 2

NỘI DUNG 2

Chương 1: NGUỒN GỐC CỦA TRIẾT LÝ ÂM - DƯƠNG 2

1 Khái niệm và bản chất của triết lý Âm - Dương 2

2 Nguồn gốc của triết lý Âm - Dương 3

Chương 2: HAI NGUYÊN LÝ CỦA TRIẾT LÝ ÂM - DƯƠNG 4

1 Quy luật về Thành Tố 4

2 Quy luật về Quan Hệ 5

Chương 3: TÍNH CÁCH CỦA NGƯỜI VIỆT 6

1 Tư duy lượng phân lưỡng hợp 6

2 Thế thường và quy luật của triết lý Âm – Dương trong tính cách người Việt6 KẾT LUẬN 8

TÀI LIỆU THAM KHẢO 8

MỞ ĐẦU

Năm 2002, UNESCO đã đưa ra định nghĩa về văn hóa như sau: “Văn hóa là một hệ

thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác với môi trường tự nhiên

và xã hội” Về văn hóa Việt Nam là những gì thuộc về đời sống tinh thần, kể cả đời sống tâm linh, là thể hiện tư duy sáng tạo, là ý thức về những lĩnh vực trong đời sống của người Việt Nam cùng với những phương thức tiếp cận giá trị đời sống tinh thần qua quan hệ giao lưu với các dân tộc khác Môn học Cơ sở văn hóa Việt Nam giúp người học hiểu những khái niệm cơ bản cần thiết cho việc hiểu về một nền văn hóa, giúp học nắm được các đặc trưng cơ bản cùng tiến trình hình thành và phát triển của văn hóa Việt Nam

Trong số những kiến thức mà tôi đã học được trong học phần này, điều mà tôi tâm đắc nhất đó chính là về Triết lý âm dương cũng như tính cách của người Việt có ảnh hưởng ít nhiều về triết lý này trong suốt chiều dài lịch sử, triết lý âm dương luôn gắn

bó mật thiết và sâu sắc đối với văn hóa Việt Nam Nó góp phần tạo nên bản sắc văn hóa dân tộc, tạo nên sức sống dẻo dai, bền bỉ cùng những tính cách độc đáo Những

điều này tạo nên bản sắc riêng chỉ có người Việt mới có Chính vì lý do đó tôi quyết

định lựa chọn đề tài cho bài tiểu luận của mình là “Ảnh hưởng của triết lý Âm - dương đến tính cách của người Việt”

CHƯƠNG 1: NGUỒN GỐC CỦA TRIẾT LÝ ÂM - DƯƠNG

1 KHÁI NIỆM VÀ BẢN CHẤT CỦA TRIẾT LÝ ÂM - DƯƠNG

Âm - Dương có thể nói nôm na là một khái niệm trừu tượng đã có từ lâu đời

Nó phản ánh về hai mặt hay hai thế lực tuy luôn đối lập nhưng lại thống nhất với nhau, dựa vào nhau để tồn tại và phát triển Âm – Dương, trong khái niệm sơ

cổ, không phải là một vật chất cụ thể mà là thuộc tính hiện tượng, mọi sự vật, từng tế bào, từng chi tiết tồn tại trên vũ trũ này

Và trong cuộc sống từ thời

những cặp đối lập như: “đực

-kỳ tổ tiên, các dân tộc không thể không va chạm đến cái”, “nóng - lạnh”, “cao - thấp”, Người nông dân thì,

và không những thế họ còn có khao khát đạt được sự bội thu của mủa màng, con đàn cháu đống hay nói đúng hơn chính là sự sinh sôi nảy nở của hoa màu

và con người, theo vĩ mô là cặp đối lập “Mẹ - Cha” và “Đất – Trời”

Cứ thế dần dần, con người đã nhận ra sự liên kết giữa các thể đối lập và cả

sự mật thiết không thể tách rời Theo đó, Đất sẽ tượng trưng cho Mẹ, Trời tượng trưng cho Cha, việc hợp nhất hay hòa trộn Mẹ - Cha cùng Trời – Đất đã tạo dựng nên những cơ sở để tìm ra triết lý Âm – Dương sau này

Từ quan niệm trên, người xưa đã dần tìm ra các quy luật và khám phá ra rất rất nhiều các cặp đối lập khác đang tồn tại và bổ sung cho nhau, từ cơ sở này dẫn đến những cơ sổ khá trong nhiều lĩnh vực, góc cạnh; điển hình là cặp

“Nóng – Lạnh”, cụ thể như sau:

- Xét về thời tiết: mùa đông trời lạnh sẽ thuộc dương, mùa hé trời nóng bức thuộc âm

- Xét về phương hướng: phương Bắc lạnh nên mang tính âm, còn phương Nam ở phía đối lại nóng nên mang tính dương

- Xét về thời gian trong ngày: ban đêm thời tiết thường lạnh, mát mẻ, trời tối đen nên xem là dương, ban ngày trời nắng đỏ, vàng oi bức thì xem là âm

2 NGUỒN GỐC CỦA TRIẾT LÝ ÂM - DƯƠNG

Có giả thuyết cho rằng triết lý Âm – Dương đã được hình thành từ thời nhà Hán, do Phục Hy sáng tạo và ghi chép trong kinh dịch; lại có người cho rằng Âm – Dương là công lao của “âm dương gia” – một giáo phái của Trung Quốc Tuy nhiên, cả hai giả thiết này đều không có cơ sở khoa học bởi vì Phục Hy chỉ là một nhân vật trong truyền thuyết, và giáo phái “âm dương gia” chỉ sử dụng Âm – Dương để giải thích địa lý hay lịch sử

Theo nghiên cứu khoa học liên ngành thuộc Việt Nam và Trung Quốc đã kết luận, khái niệm của Âm – Dương này được bắt nguồn từ phía Nam, tức trải từ sông Dương

Tử đến lãnh thổ Việt Nam Trong qua trình nam tiến và phát triển, người Hán đã học hỏi

và tiếp thu triết lý Âm – Dương của cư dân phương nam, triết lý ngày càng phổ

biến và theo chân những nhà du mục để dần đạt đến cái hoàn thiện nhất và mang những ảnh hưởng của nó tác động trở lại một cách mạnh mẽ với người dân phương nam

Như đã đề cập, trong đời sống, cư dân phương Nam rất chú trọng nông nghiệp nên kim chỉ nam của họ là hướng tới sự sinh sôi nảy nở của hoa màu và con người Sự sinh sôi của con người cụ thể xuất phát từ hai yếu tố: cha và mẹ hay trai và gái; sự nảy

nở của hoa quả lại xuất phát từ trời và đất Các cặp đối lập này đã hình thành và khái quát lên triết lý Âm – Dương và mở rộng tạo nên nhiều cặp đối lập khác, từ các cặp đối lập ấy lại tiếp tục sản sinh ra và cứ thế tiếp nối cho đến tận ngày nay.

CHƯƠNG 2: HAI NGUYÊN LÝ CỦA TRIẾT LÝ ÂM – DƯƠNG

1 QUY LUẬT VỀ THÀNH TỐ:

Không có gì hoàn toàn âm hoặc hoàn toàn dương

Trong âm có dương, trong dương có âm

Trong cái nắng tiềm ẩn cái mưa (hơi nước bốc lên), trong cái mưa tiềm ẩn cái nắng (mây tan đi), trong lòng đất âm chứa cái nóng dương (ở tâm trái đất nhiệt độ lên tới trên 4 ngàn độ) Trong mỗi người đều tiềm ẩn chất khác giới nên giới tính có thể biến đổi bằng cơ chế thức ăn (xưa) hoặc giải phẫu (nay) Quy luật này cho thấy rằng việc xác định một vật là âm hay dương chỉ là tương đối, trong sự so sánh với một vật khác Chính vì vậy mà với các cặp đối lập có sẵn (từ trái nghĩa), tức là có vật so sánh tiềm ẩn, thì việc xác định âm dương có thể thực hiện rất dễ dàng, nhưng đối với các vật đơn lẻ thì khó khăn hơn Từ đây suy ra hai hệ quả phục vụ cho việc xác định bản chất âm/dương của một đối tượng:

Thứ nhất, muốn xác định tính chất âm dương của một vật, trước hết phải

xác định được đối tượng so sánh

Ví dụ: Nam so với nữ thì mạnh mẽ (dương), nhưng so với hùm beo thì lại yếu đuối (âm); màu trắng so với màu đen thì dương, nhưng so với màu đỏ lại là âm… Nhờ sự

so sánh này mà ta có thể xác lập được những thang độ âm dương cho từng lĩnh vực; chẳng hạn, về màu sắc ta có: đen, trắng, xanh, vàng, đỏ (từ đất đen nhú ra lá trắng,

càng hấp thụ ánh nắng lá càng xanh, lâu dần lá chuyển sang vàng, rồ i cuối cùng thành đỏ ) Tuy nhiên, không phải cứ xác định được đối tượng so sánh rồi

là có thể xác định được tính chất âm dương của chúng

Thứ hai, để xác định tính chất âm dương của một vật, sau khi xác định được

đối tượng so sánh, còn phải xác định cơ sở so sánh

Đối với cùng một cặp hai vật, với các cơ sở so sánh khác nhau sẽ cho ta những kết quả khác nhau (Ví dụ: một người nữ so với một người nam xét về giới tính

là âm nhưng xét về tính cách có thể lại là dương; nước so với đất, xét về độ cứng là âm, nhưng nếu xét về tính động thì lại là dương…)

2 QUY LUẬT VỀ QUAN HỆ:

Âm và dương luôn gắn bó mật thiết với nhau, vận động chuyển hóa cho nhau

Âm phát triển đến cùng cực thì chuyển thành dương, dương phát triển đến cùng cực thì chuyển hóa thành âm

Chẳng hạn, ngày và đêm, mưa và nắng, nóng và lạnh… luôn đổi chỗ cho nhau Ở xứ nóng (dương) phát triển nghề trồng trọt (âm); ngược lại, ở xứ lạnh (âm) phát triển nghề chăn nuôi (dương) Cây từ đất đen (âm) mọc lên, lá xanh sang vàng rồi hóa đã (dương) và cuối cùng trở lại đen để về với đất Người càng lành hiền (âm) thì càng hay nóng cục (dương) Từ chất nước (âm) nếu làm lạnh đến cùng chỉ thì hóa thành băng đá (dương)

Biểu tượng âm – dương phản ánh đầy đủ hai quy luật về bản chất hòa quyện và quan hệ chuyển hóa của triết lí âm dương

Trong thực tế ta còn có thể gặp những cặp khái niệm mà ngay cả sau khi đã vận dụng hai quy luật của triết lí âm dương, việc xác định bản chất âm dương của chúng vẫn không dễ dàng gì hơn bởi lẽ chúng còn bị chi phối bởi những quan niệm xã hội Cặp “đúng – sai”, “trái – phải” thuộc loại như thế

CHƯƠNG 3: TÍNH CÁCH NGƯỜI VIỆT

Triết lí âm dương là sản phẩm trừu tượng hóa từ ý niệm và ước mơ của cư dân nông nghiệp về sự sinh sản của hoa mà và con người Từ 2 cặp đối lập gốc mẹ-cha, trời- đất, người xưa đần dần suy ra hàng loạt cặp đối lập như những thuộc tính của âm dương Lối tư duy đã tạo nên quan niệm “lưỡng phân hợp nhị”, tức là nhị nguyên trong người Đông Nam Á thời cổ đại tuy còn thô sơ và chất phát

1 TƯ DUY LƯỢNG PHÂN LƯỠNG HỢP:

Tư duy lưỡng phân lưỡng hợp, trên cơ sở các cặp đối lập rõ nét, người Đông Nam

Á xưa hẳn đã mở rộng dần ra để tìm cách xác lập bản chất âm dương cho những khái niệm, những sự vật biệt lập Quá trình này đã dẫn đến sự cảm nhận tính

2 mặt của âm dương và quan hệ chuyển hóa lẫn nhau giữa chúng Có lẽ ý niệm còn

có phần hồn nhiên và chất phác đó đã là tiền đề giúp cho tổ tiên người Hán phạm trù hóa và hệ thống chúng thành triết lí âm dương

Trong đời sống người Việt, tư duy lưỡng phân lưỡng hợp bộc lộ rất mạnh

mẽ và rõ nét dựa trên khuynh hướng cặp đôi, cụ thể qua cách sống hay sinh hoạt xuyên suốt theo các dấu vết xưa cũ đến thời hiện đại Trên thế giới, vật tổ thường là các động vật cụ thể như: chim ưng, đại bàng, chó sói, bò, Người Việt cũng có một cặp trừu tượng là “tiên - rồng” Ở dân tộc Mường lại có cặp

“chim Ây – cá Mứa”, dân tộc Tày lại có “Bác Luông – Slao Cái”, là những chứng cứ chân thực nhất về tư duy âm – dương thời cổ đại

2 THẾ THƯỜNG VÀ QUY LUẬT CỦA TRIẾT LÝ ÂM – DƯƠNG TRONG

TÍNH CÁCH NGƯỜI VIỆT:

Mọi thế thường về nguyên tắc âm – dương người Việt cũng rất hài hòa và đi thành đôi thành cặp: Ông Đồng-bà Cốt, đồng Cô-đồng Cậu , đồng Đức Ông-đồng Đức Bà, Khi xin âm dương lợp nhà phải viên ngửa, viên sấp; khi ghép gỗ thì phải

1 tấm có gờ lồi ra khớp với tấm kia có rãnh lõm vào… Lối tư duy âm dương khiến người Việt nói đến núi , đất thì liền nghĩ ngay tới nước Nhắc đến cha nghĩ ngay đến mẹ: “Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.”

Ngay cả những khái niệm vay mượn đơn độc, khi nào Việt Nam cũng nhân đôi thành cặp : Ở Trung Hoa có ông Tơ Hồng chuyên mai mối thì sang Việt Nam trở thành cặp đôi ông Tơ - bà Nguyệt Ở Ấn Độ chỉ có Phật ông thì vào Việt Nam lại có thể sự xuất hiện của Phật Bà (người Mường gọi là Bụt Đực, Bụt Cái)

Một trong những biểu tượng âm-dương có truyền thống lâu đời của người Việt Nam ta là biểu tượng vuông-tròn Có vuông có tròn tức là có âm có dương; nói “vuông-tròn” là nói đến sự hoàn thiện Như câu thành ngữ “Mẹ tròn con vuông” hay ca dao tục ngữ có: “ Lạy trời cho đặng vuông tròn, Trăm năm cho đặng lòng son với chàng.”

Biểu tượng vuông-tròn hay tròn-vuông còn xuất hiện trên rìa ngoài của trống đồng Yên Bồng, lồng ghép lên nhau Có thể hiểu trời tròn tượng trưng cho dương, đất vuông tượng trưng cho âm, nên biểu tượng của trời là dương còn đất thì hình vuông; cũng như câu truyện bánh chưng, bánh giày mà người ta luôn kể

Người Việt cũng có những nhận thức rõ về hai quy luật của triết lý Âm – Dương.

Đã tồn tại trong nhân gian những quan niệm kiểu “Trong rủi có may, trong dở có hay, trong họa có phúc”, “Chim sa, cá nhay chớ mừng / Nhện sa, xà đón xin đừng có lo”….là

sự diễn đạt cụ thể của quy luật “trong dương có âm” và “trong âm có

dương” Quy luật “âm dương chuyển hóa” được cụ thể thành những nhận thức dân gian về quan hệ nhân quả kiểu: “ Sướng lắm khổ nhiều” , “Yêu nhau lắm, cắn nhau đau” , “Trèo cao ngã đau”,…

Chính nhờ lối tư duy âm-dương từ trong máu thịt mà người Việt Nam có được triết lí sống quân bình: Trong cuộc sống hàng ngày, gắng không làm mất lòng ai; trong ăn ở, cố gắng giữ gìn sự hài hòa âm dương trong cơ thể và hài hòa với môi trường thiên nhiên xung quanh…Triết lí quân bình âm dương được vận dụng không chỉ cho người sống mà ngay cả người chết: Trong chùa, hộ pháp có ông Thiện – ông Ác( Thiện trước, ác sau) , trong các ngôi mộ cổ ở Lạch Trường TK III TCN được gióng theo Nam Bắc, các đồ vật làm bằng gỗ (dương) được đặt ở phía Bắc (âm), các vật bằng gốm (âm ) lại được đặt ở phía Nam (dương ) – cách sắp xếp âm dương bù trừ nhau để tạo ra sự quân bình

Triết lí quân bình của âm dương này giúp người Việt tăng khả năng thích nghi với bất kỳ hoàn cảnh hay lối sống nào, cho dù có khó khăn, thử thách cũng không chùn bước “Ăn theo thuở, ở theo thì” Người Việt Nam còn là dân tộc sống bằng tương lai với tinh thần lạc quan: thời trai trẻ khổ thì về già sẽ sướng, suốt đời khổ thì tin rằng đời con mình sẽ sướng (không ai giàu ba họ, không ai khó 3 đời….)

KẾT LUẬN

Từ xưa cho đến nay, triết lý âm dương vẫn luôn ảnh hưởng sâu sắc trong đời sống văn hóa của dân tộc Việt Nam Theo thời gian, những biểu hiện sinh động của nó vẫn hằn sâu trong suy nghĩ và nếp sống truyền thống lẫn hiện đại của người Việt Sức ảnh hưởng của triết lý âm dương là vô cùng lớn vì nó tạo

ra tầm ảnh hưởng đến cả chiều sâu lẫn chiều rộng và chính nó đã tạo ra những nét tính cách độc đáo của con người Việt Nam

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] PGS Trần Ngọc Thêm (1999) Giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam (tái bản

lần 2) NXB Giáo dục.

[2] ThS Hoàng Thị Tố Nga Triết lý âm dương và ảnh hưởng của nó trong đời

sống văn hóa dân tộc Việt Nam https://bit.ly/3h6QqKf.