Thẩm định báo cáo ĐTM là hoạt động được thực hiện bởi các cơ quan quản lí nhà nước về môi trường ở cả cấp trung ương và địa phương nhằm thẩm tra lại tính chính xác về mặt khoa học cũng n
Trang 1Ths Vũ Duyên Thuỷ * oạt động của con người có thể gây
những tổn hại khôn lường cho môi
trường, thông qua việc khai thác cạn kiệt
nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá và để
lại khối lượng chất thải khổng lồ Điều đó
đ- được con người nhìn nhận một cách
nghiêm túc và tìm ra các giải pháp cụ thể
để giải quyết những thách thức lớn lao về
môi trường đang đặt ra ngày hôm nay trên
phạm vi toàn thế giới Phát triển bền vững(1)
là giải pháp hữu hiệu và đánh giá tác động
môi trường là cách thức thực hiện có hiệu
quả cao trong phạm vi mỗi quốc gia
Khoản 11 Điều 2 Luật bảo vệ môi trường
Việt Nam năm 1993 quy định: “Đánh giá
tác động môi trường (ĐTM) là quá trình
phân tích, đánh giá, dự báo ảnh hưởng đến
môi trường của các dự án, quy hoạch phát
triển kinh tế - x hội, của các cơ sở sản
xuất kinh doanh, công trình kinh tế, khoa
học kĩ thuật, y tế, văn hoá, x hội, an ninh,
quốc phòng và các công trình khác, đề xuất
các giải pháp thích hợp về bảo vệ môi
trường”.(2)
Để thực hiện tốt cơ chế này,
trước tiên các chủ dự án và giám đốc các
cơ sở phải lập bản báo cáo có tên gọi là báo
cáo ĐTM Đây là hình thức thể hiện ba nội
dung của ĐTM, bao gồm:
1) Đánh giá hiện trạng môi trường tại
2) Dự báo những diễn biến môi trường khi thực hiện dự án;
3) Kiến nghị các giải pháp về bảo vệ môi trường
Báo cáo này được gửi đến cơ quan có thẩm quyền thẩm định
Thẩm định báo cáo ĐTM là hoạt động
được thực hiện bởi các cơ quan quản lí nhà nước về môi trường ở cả cấp trung ương và
địa phương nhằm thẩm tra lại tính chính xác về mặt khoa học cũng như cơ sở pháp
lí của báo cáo ĐTM Đây vừa là hoạt động mang tính quản lí nhà nước lại vừa mang yếu tố khoa học nên nó có ý nghĩa hết sức quan trọng Để đảm bảo thực hiện thống nhất và có hiệu quả hoạt động này, việc xây dựng quy chế chặt chẽ, rõ ràng về thẩm định báo cáo ĐTM nói chung và hội
đồng thẩm định báo cáo ĐTM nói riêng
là hết sức cần thiết Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi chỉ đề cập một số vấn
đề liên quan đến hội đồng thẩm định báo cáo ĐTM của các dự án đầu tư
Hội đồng thẩm định báo cáo ĐTM
được thành lập để xem xét và thẩm định những nội dung được đề cập trong báo cáo
ĐTM của các dự án phát triển ở mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế, x- hội Pháp luật hiện
H
* Giảng viên Khoa pháp luật kinh tế
Trang 2hành đ- có quy định cụ thể về vấn đề này tại
Nghị định số 175/CP ngày 18/10/1994 về
hướng dẫn thi hành Luật bảo vệ môi trường và
Quyết định số 1806 QĐ/MTg ngày 31/12/1994
của bộ trưởng Bộ khoa học công nghệ và
môi trường về việc ban hành Quy chế tổ
chức và hoạt động của hội đồng thẩm định
báo cáo ĐTM và cấp giấy phép môi trường,
trong đó đề cập một số vấn đề chủ yếu sau:
1 Về việc thành lập hội đồng thẩm định
Hội đồng thẩm định báo cáo ĐTM
được thành lập trong một số trường hợp cần
thiết Hội đồng thẩm định cấp trung ương
do Bộ trưởng Bộ khoa học công nghệ và
môi trường (nay là Bộ tài nguyên và môi
trường) ra quyết định thành lập; hội
đồng thẩm định cấp địa phương do chủ
tịch uỷ ban nhân dân cấp tỉnh ra quyết
định thành lập
Như vậy, theo quy định này, mọi báo
cáo ĐTM đều phải được xem xét và thẩm
định nhưng không nhất thiết phải thành lập
hội đồng thẩm định trong mọi trường hợp
Điều đó là hoàn toàn hợp lí, bởi lẽ không
phải bất kì dự án nào cũng tiềm ẩn nguy cơ
gây ra những tác động tiêu cực lớn cho môi
trường Với những dự án mà tác động xấu
cho môi trường là không đáng kể hoặc
những tác động xấu đó chỉ có thể gây ra
cho một thành phần môi trường và trong
phạm vi hẹp với mức độ nhỏ (các dự án
thực hiện ở những khu vực không mang
tính nhạy cảm về môi trường, có quy mô
nhỏ…) thì chỉ cần được các cơ quan quản lí
nhà nước môi trường xem xét báo cáo
ĐTM là đủ mà không nhất thiết phải được
đánh giá thông qua một hội đồng khoa học với nhiều chuyên ngành khác nhau Tuy vậy, theo chúng tôi quy định này cũng cần sớm phải được bổ sung, sửa đổi vì lí do sau:
Quy định nêu trên chỉ xác định trong trường hợp cần thiết thì thành lập hội đồng thẩm định nhưng trường hợp nào thì được coi là trường hợp cần thiết lại không được pháp luật xác định rõ Do đó, quy định này khó có thể đảm bảo cho sự áp dụng thống nhất trên thực tế Các cơ quan thẩm định cả
ở cấp trung ương lẫn địa phương đều không tìm được cơ sở pháp lí chắc chắn nào để có thể khẳng định dự án thuộc thẩm quyền thẩm định của mình có phải thành lập hội
đồng để thẩm định hay không?
Trên thực tế, các cơ quan đó chỉ giải quyết vấn đề này theo thông lệ chung mang tính ước đoán là khi thẩm định báo cáo
ĐTM của những dự án mà cơ quan thẩm
định cho rằng nó có tiềm năng gây ô nhiễm môi trường trên diện rộng, khó khống chế, nguy cơ gây ô nhiễm cao, có tác động tiêu cực đến nhiều thành phần môi trường khác nhau… (thường là các dự án loại I) thì sẽ thành lập hội đồng thẩm định Hậu quả của tình trạng này là có những dự án lẽ ra phải thành lập hội đồng thẩm định nhưng vì các
lí do khác nhau (không triệu tập đủ thành viên cần thiết của hội đồng, để tiết kiệm kinh phí…) mà cơ quan có thẩm quyền không ra quyết định thành lập hội đồng thẩm định Điều đó gây ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng của kết quả thẩm định, nghĩa là những tác động bất lợi cho môi
Trang 3trường chưa chắc đ- được dự báo và giảm
thiểu một cách chính xác và khoa học khi
không đủ ý kiến đánh giá của các nhà khoa
học thuộc nhiều chuyên ngành khác nhau,
liên quan đến nhiều thành phần môi trường
cần được xem xét
Theo chúng tôi, nên quy định cụ thể
một số trường hợp nhất thiết phải thành lập
hội đồng thẩm định:
- Thẩm định báo cáo ĐTM của các dự
án có tiềm năng gây ô nhiễm môi trường
trên diện rộng (chủ yếu là báo cáo ĐTM
chi tiết của nhóm dự án loại I) Đây là
những dự án tiềm ẩn nguy cơ gây tổn hại
cho môi trường trên phạm vi rộng lớn nên
việc xem xét, đánh giá kĩ lưỡng và chính
xác những tác động tiêu cực của nó có thể
gây ra cho môi trường là điều hết sức quan
trọng và cần thiết để giảm thiểu nguy cơ
gây ô nhiễm và suy thoái môi trường
- Thẩm định báo cáo ĐTM của các dự
án mà khi thực hiện nó có liên quan đến lợi
ích của nhiều người Thẩm định chính xác,
khoa học tác động tích cực cũng như tiêu
cực của các dự án này đến lợi ích chung về
môi trường của cộng đồng dân cư xung
quanh địa bàn thực hiện dự án có thể tránh
được các xung động không cần thiết nảy
sinh sau này, khi sự án đi vào hoạt động
- Thẩm định báo cáo ĐTM của những
dự án có nguy cơ gây tác động tiêu cực đến
nhiều thành phần môi trường khác nhau,
nguy cơ gây suy thoái môi trường cao Khi
nhiều thành phần môi trường cùng bị chịu
những tác động tiêu cực thì hậu quả xấu
gây ra cho từng thành phần môi trường đó
nói riêng và cho toàn hệ thống môi trường nói chung là rất lớn, rất khó khắc phục Xem xét, cân nhắc một cách đầy đủ, chi tiết, chính xác những tác động này bởi các chuyên gia thuộc nhiều chuyên ngành khoa học môi trường khác nhau sẽ có thể ngăn ngừa một cách hữu hiệu tình trạng này
2 Về thành viên của hội đồng thẩm định Theo quy định tại Nghị định số 175/CP
và Quyết định số 1806 nêu trên thì vấn đề thành viên của hội đồng thẩm định được quy định tương đối rõ, bao gồm hai nội dung chính:
- Thành viên của hội đồng thẩm định bao gồm các nhà khoa học, các nhà quản lí,
có thể có đại diện của nhân dân địa phương hoặc đại diện của các tổ chức x- hội
- Thành viên của hội đồng không quá 9 người, trong đó uỷ viên thư kí hội đồng phải là thành viên của cơ quan quản lí nhà nước về bảo vệ môi trường Thư kí hội
đồng có trách nhiệm giúp chủ tịch hội
đồng chuẩn bị tài liệu trước, trong và sau khi hội đồng làm việc
Thực tiễn áp dụng các quy định trên cho thấy quy định về các đối tượng là thành viên của hội đồng thẩm định tương
đối hợp lí Bởi lẽ, đây là hoạt động quản lí nhưng cũng đồng thời là hoạt động khoa học Việc yêu cầu các nhà khoa học tham gia vào hội đồng thẩm định bên cạnh các nhà quản lí môi trường là hoàn toàn cần thiết Tuy vậy, các quy định về vấn đề này cũng chỉ rõ những tồn tại cần sớm được khắc phục Đó là:
Thứ nhất, sự tham gia của đại diện
Trang 4nhân dân và đại diện của các tổ chức x- hội
là không bắt buộc trong hội đồng thẩm
định Điều đó có nghĩa là có những hội
đồng thẩm định có sự tham gia của đại diện
nhân dân nhưng cũng có hội đồng thì
không có Theo quan điểm của chúng tôi,
nên sửa đổi quy định này theo hướng xác
định đại diện của nhân dân là thành viên
bắt buộc trong hội đồng thẩm định vì ba lí
do cơ bản sau:
+ Bất kì dự án nào khi thực hiện trên
thực tế cũng sẽ có những ảnh hưởng không
nhỏ đối với cộng đồng dân cư ở địa bàn
thực hiện dự án Khi đại diện của nhân dân
được tham gia trong thành phần của hội
đồng thẩm định, họ sẽ chủ động nắm bắt
được những bất lợi mà họ có thể phải gánh
chịu về phương diện môi trường khi thực
hiện dự án cùng những thuận lợi về kinh tế,
x- hội mà họ có thể được hưởng từ chính
việc thực hiện dự án đó Cũng tại cuộc họp
của hội đồng thẩm định, cơ quan quản lí
nhà nước về môi trường có thể hiểu được
những mong muốn của người dân và của
chủ dự án để có thể điều chỉnh một cách
hợp lí nhất, theo hướng có lợi cho cả hai
phía Như vậy, những bất đồng, mâu thuẫn
có thể nảy sinh sau này khi dự án đi vào
hoạt động là hoàn toàn có khả năng ngăn
ngừa được
+ Nhân dân địa phương là những người
có thể hiểu rất rõ và có rất nhiều kinh
nghiệm về những đặc điểm môi trường nơi
mình sinh sống Sự tham gia của họ trong
hội đồng thẩm định có thể sẽ là cách thức
tốt góp phần đảm bảo tính khách quan cho
các kết luận thẩm định của hội đồng
+ Sự tham gia bắt buộc của đại diện nhân dân địa phương trong hội đồng thẩm
định là hoàn toàn phù hợp với xu hướng chung của thế giới hiện nay - xu hướng x- hội hoá công tác bảo vệ môi trường Nhà nước cần tạo mọi điều kiện cho nhân dân tham gia bảo vệ môi trường, trong đó không loại trừ việc giám sát các hoạt
động quản lí môi trường của các cơ quan chức năng
Thứ hai, pháp luật hiện hành về thành viên của hội đồng thẩm định chỉ quy định
số lượng tối đa mà không quy định số lượng tối thiểu Điều đó rất bất hợp lí, bởi vì, thông thường báo cáo ĐTM của các dự
án cần phải thành lập hội đồng thẩm định
là những dự án có nhiều yếu tố phức tạp, gây ảnh hưởng xấu cho nhiều thành phần môi trường Để đánh giá một cách chính xác, khoa học và toàn diện các tác động này đòi hỏi phải có sự tham gia của các chuyên gia thuộc nhiều chuyên ngành khoa học khác nhau Nếu không quy định số lượng tối thiểu các thành viên hội đồng thẩm định thì khó tránh khỏi tình trạng một
số hội đồng thẩm định chỉ được thành lập mang tính chất chiếu lệ, hình thức với số lượng thành viên rất ít để tiết kiệm thời gian, kinh phí… Trong trường hợp này thì khó có thể bảo đảm cho tính chính chính xác, khoa học và toàn diện của kết quả thẩm định khi còn có những thành phần môi trường không được đánh giá bởi một thành viên nào có trình độ chuyên môn cao về nó
Trang 5Thứ ba, các quy định về thành viên hội
đồng thẩm định không chỉ rõ trong trường
hợp nào một thành viên được huy động
tham gia hội đồng có nghĩa vụ từ chối
quyền tham gia của mình Trên thực tế, để
lập được báo cáo ĐTM, chủ dự án thường
đi thuê các chuyên gia khoa học kĩ thuật
môi trường thực hiện Điều đó cũng không
loại trừ trường hợp ngẫu nhiên, chính các
chuyên gia ấy lại được huy động tham gia
với tư cách thành viên của hội đồng thẩm
định Khi một hoặc một số thành viên hội
đồng thẩm định cũng đồng thời là người đ-
tiến hành lập báo cáo ĐTM thì ý kiến của
thành viên đó tại cuộc họp của hội đồng
thẩm định chắc chắn khó có thể đảm bảo
được tính khách quan, khoa học, khi họ là
người "vừa đá bóng vừa thổi còi"
3 Về quy chế làm việc của hội đồng
Hội đồng thẩm định làm việc với quy
chế của cơ quan tư vấn Cuộc họp hội đồng
chỉ có giá trị khi ít nhất 2/3 tổng số thành
viên có mặt Thành viên vắng mặt có quyền
gửi ý kiến đánh giá và bỏ phiếu trong
phong bì dán kín cho chủ tịch hội đồng
hoặc thư kí hội đồng ý kiến này sẽ được
đọc tại cuộc họp hội đồng và được coi là
một ý kiến chính thức
Theo chúng tôi, các quy định hiện hành
về vấn đề này là hợp lí, mặc dù các quy
định pháp luật hiện hành không xác định
cụ thể trong trường hợp nào thì hội đồng
thẩm định đưa ra kết luận đồng ý hay
không đồng ý về vấn đề môi trường của dự
án Trên thực tế, các hội đồng thẩm định
thường đưa ra kết quả thẩm định theo nguyên tắc thông thường là nguyên tắc quá bán Đây đ- trở thành nguyên tắc chung, phổ biến trong mọi lĩnh vực nên cũng không nhất thiết phải được quy định cụ thể lại Cũng theo các quy định nêu trên thì giá trị pháp lí của kết quả thẩm định của hội đồng thẩm định không được xác định
rõ Bởi lẽ, hội đồng thẩm định là cơ quan tư vấn Kết quả thẩm định của hội đồng
đối với báo cáo ĐTM của dự án chỉ là một trong số rất nhiều yếu tố để quyết
định dự án có được thực hiện trên thực tế hay không
Hội đồng thẩm định báo cáo ĐTM là hội đồng khoa học giữ vai trò hết sức quan trọng trong việc đánh giá độ chính xác và khoa học của các báo cáo ĐTM Kết quả làm việc của hội đồng thẩm định góp phần quyết định không nhỏ đến việc giảm thiểu những tác động tiêu cực mà các dự án phát triển có thể gây ra cho môi trường
Đảm bảo tiến hành một cách nghiêm túc hoạt động của hội đồng thẩm định bởi một quy chế pháp lí rõ ràng, phù hợp là
điều hết sức cần thiết để thực hiện có hiệu quả hơn nữa công tác quản lí nhà nước về bảo vệ môi trường của Nhà nước
ta trong giai đoạn hiện nay./
(1) Theo tinh thần của tuyên bố Rio thì phát triển bền vững là cách phát triển thoả m-n nhu cầu của các thế hệ hiện tại mà không làm ảnh hưởng đến khả năng thoả m-n nhu cầu của các thế hệ mai sau (2) Khoản 11 Điều 2 Luật bảo vệ môi trường Việt