Tài liệu Báo cáo " Đạo đức nghề nghiệp và hiệu quả của hoạt động tư pháp " doc

Dựa vào chủ thể thực hiện hoạt động tư pháp có thể chia hoạt động tư pháp thành hoạt động điều tra của cơ quan điều tra, hoạt động của viện kiểm sát, hoạt động xét xử của toà án và hoạt

PGS.TS Phạm Hồng Hải *

oạt động tư pháp là dạng hoạt động

của Nhà nước do các cơ quan tư pháp

thực hiện Nội dung của hoạt động tư pháp

bao gồm các hoạt động khác nhau nhằm

giải quyết các loại tranh chấp, vi phạm pháp

luật và tội phạm Dựa vào đặc điểm, lĩnh

vực của các loại tranh chấp, vi phạm pháp

luật có thể chia hoạt động tư pháp thành

hoạt động hoà giải, hoạt động giải quyết vi

phạm hành chính, dân sự, kinh tế, lao động

và hoạt động giải quyết vụ án hình sự Dựa

vào chủ thể thực hiện hoạt động tư pháp có

thể chia hoạt động tư pháp thành hoạt động

điều tra của cơ quan điều tra, hoạt động của

viện kiểm sát, hoạt động xét xử của toà án

và hoạt động của cơ quan thi hành án trong

việc thi hành các quyết định và bản án có

hiệu lực pháp luật của toà án Hoạt động tư

pháp là loại hoạt động mang tính quyền lực

của Nhà nước có mục đích giải quyết đúng

đắn các tranh chấp, các vụ vi phạm pháp

luật và tội phạm, bảo vệ pháp chế, bảo vệ

quyền lợi của Nhà nước, các tổ chức và

công dân, góp phần ổn định xA hội, tạo điều

kiện thuận lợi cho việc thực hiện các nhiệm

vụ phát triển kinh tế - xA hội, văn hoá, giáo

dục, đối nội, đối ngoại của Nhà nước

ở nước ta những năm qua, hoạt động

của cảnh sát, viện kiểm sát, toà án đA được

dư luận xA hội đặc biệt quan tâm Do vậy

mà chất lượng, hiệu quả của hoạt động tư

hội, đặc biệt trong số những người, những cơ quan là chủ thể của hoạt động tư pháp và những người làm công tác nghiên cứu khoa học pháp lí Nâng cao chất lượng, hiệu quả

của hoạt động tư pháp đang là đòi hỏi cấp bách hiện nay

Khi đánh giá hiệu quả của hoạt động tư

pháp cần xuất phát từ nguyên tắc khách quan, toàn diện Đánh giá và tìm ra các biện pháp nâng cao hiệu quả của hoạt động tư

pháp là những công việc không thể tách rời nhau Hoạt động tư pháp là loại hoạt động phức tạp, nó đồng thời do nhiều cơ quan, nhiều người tiến hành Chính vì tính phức tạp nên hiệu quả hoạt động tư pháp phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác nhau như

pháp luật, cơ sở vật chất - kĩ thuật của cơ

quan tư pháp, công tác tổ chức cán bộ và

đạo đức nghề nghiệp của cán bộ tư pháp

Cho đến nay, đA có không ít công trình nghiên cứu về hiệu quả của hoạt động tư

pháp và đề ra các giải pháp nâng cao hiệu quả của loại hoạt động này Tuy nhiên, việc

đề cập đạo đức tư pháp như là một trong những yếu tố quyết định chất lượng, hiệu quả của hoạt động tư pháp hầu như chưa

được quan tâm đúng mức

Cũng như các loại hoạt động khác, hoạt

động tư pháp là hoạt động của những con

H

người cụ thể Hoạt động này cho dù được

dựa trên nền tảng pháp lí vững chắc và cơ

chế phù hợp, được thực hiện bởi những cán

bộ tư pháp có năng lực, trình độ nhưng kém

về phẩm chất đạo đức thì hiệu quả của nó

cũng không thể cao Khi bản thân con

người - chủ thể của hoạt động tư pháp

không tự rèn luyện mình, không tu dưỡng

đạo đức, không có tinh thần, thái độ làm

việc theo đúng các quy định của pháp luật,

không phù hợp với nguyên tắc được xA hội

thừa nhận thì hoạt động tư pháp không thể

đạt được hiệu quả cao Chính vì vậy, có thể

nói đạo đức tư pháp và chất lượng, hiệu quả

của hoạt động tư pháp có mối quan hệ

khăng khít với nhau Đạo đức tư pháp như

tiền đề, điều kiện bảo đảm cho hiệu quả của

hoạt động tư pháp

Theo Từ điển tiếng Việt thì “đạo đức” là

“những tiêu chuẩn, nguyên tắc được dư luận

x hội thừa nhận, quy định hành vi, quan hệ

của con người đối với nhau và đối với x

hội”.(1) Đạo đức luôn mang tính lịch sử và

tính giai cấp ở mỗi thời kì phát triển của

xA hội, đạo đức có những nội dung và giá trị

riêng Mỗi giai cấp lại quan niệm về đạo

đức khác nhau Nhà nước ta là nhà nước

dân chủ nhân dân, chúng ta lại đang thực

hiện những tư tưởng chỉ đạo của Đảng cộng

sản Việt Nam là xây dựng nhà nước pháp

quyền xA hội chủ nghĩa của nhân dân, do

nhân dân và vì nhân dân Vì vậy, đạo đức

trong xA hội ta hiện nay là sự quan niệm,

cách đối xử và ứng xử của những cá nhân

với nhau, với xA hội, hướng tới lợi ích của

con người, của tập thể và của toàn xA hội

Đạo đức tư pháp là bộ phận hợp thành của

đạo đức xA hội Nó không thể tách rời và biệt lập với xu thế chung của thời đại; chịu

sự ảnh hưởng của đạo đức xA hội, chi phối

và tác động ngược trở lại đối với đạo đức xA hội

Hoạt động tư pháp là hoạt động của Nhà nước, được thực hiện bởi cơ quan tư pháp và các nhân viên tư pháp Vì thế, đạo đức tư pháp chính là quan niệm, nhận thức, cách ứng xử, đối xử của những người nói trên với nhau, với những người tham gia trong hoạt

động tư pháp và với toàn xA hội Việc giải quyết các vụ tranh chấp, các vụ án cho dù là hình sự hay kinh tế, dân sự, lao động, hành chính luôn là công việc khó khăn, phức tạp

mà không cơ quan hay cá nhân nào có thể

tự mình thực hiện được Sự phối kết hợp trong quá trình hoạt động giữa các cơ quan tư pháp và cán bộ, nhân viên tư pháp là việc làm cần thiết Pháp luật tố tụng bao gồm bộ luật, pháp lệnh, thông tư, thông tư liên ngành đA có những quy định về mối quan

hệ giữa các cơ quan tư pháp và nhân viên tư pháp nhưng thực tế những quy định của pháp luật tố tụng đA và sẽ không bao giờ có thể điều chỉnh hết các quan hệ xA hội phát sinh trong hoạt động tư pháp Vì thế, trong rất nhiều trường hợp, đạo đức tư pháp sẽ có tác dụng lấp vào chỗ trống của pháp luật tố tụng, bảo đảm cho hoạt động tư pháp được tiến hành một cách bình thường Đạo đức và pháp luật luôn có mối kết gắn với nhau Các quy phạm pháp luật phải căn cứ vào đạo

đức đồng thời pháp luật cũng là phương tiện củng cố những truyền thống đạo đức

Khi thực hiện công việc cụ thể nào đó

thuộc lĩnh vực của hoạt động tư pháp, nhân

viên tư pháp có thể độc lập và cũng có thể

phải phối hợp với đồng nghiệp Mối quan

hệ phối hợp giữa những nhân viên tư pháp

trước hết thể hiện trong quan hệ giữa những

người cùng cơ quan Khi công việc điều tra

vụ án hình sự được giao cho nhiều điều tra

viên thì nó chỉ có thể được tiến hành nhanh

chóng và có chất lượng khi các điều tra viên

có tinh thần hợp tác với nhau, "dàn hàng

ngang" để tiến Công việc của người này

phải thực sự là yếu tố bảo đảm chất lượng

hiệu quả công việc của người kia Kiểm sát

viên làm công tác kiểm sát xét xử sẽ không

thể thực hiện được công việc của mình có

hiệu quả nếu kiểm sát viên làm công tác

kiểm sát điều tra lơ là, thiếu trách nhiệm

trong việc củng cố chứng cứ buộc tội và

hoàn tất hồ sơ trong thời hạn luật định Các

điều tra viên trong các chuyên án không thể

nhanh chóng kết thúc điều tra khi các trinh

sát không tích cực truy tìm tội phạm và các

chứng cứ về tội phạm Trong công việc, các

nhân viên tư pháp còn có mối quan hệ với

người lAnh đạo, quản lí Mối quan hệ này có

khi chỉ là mối quan hệ hành chính (mối

quan hệ giữa thẩm phán và chánh án) và

cũng có khi vừa là quan hệ hành chính vừa

là quan hệ tố tụng (thí dụ, mối quan hệ giữa

điều tra viên và thủ trưởng, phó thủ trưởng

cơ quan điều tra; mối quan hệ giữa kiểm sát

viên và viện trưởng hoặc phó viện trưởng

viện kiểm sát) Mối quan hệ tố tụng đA được

điều chỉnh bằng pháp luật tố tụng còn mối

quan hệ hành chính thì không phải tất cả

đều được điều chỉnh bằng các văn bản pháp luật hành chính hoặc các quy định nội bộ cơ quan trong khi chúng có ảnh hưởng rất lớn tới chất lượng, hiệu quả của công việc Cơ quan tư pháp không giống như các cơ quan nhà nước khác trong đó nhân viên làm việc theo một kế hoạch định sẵn Người đứng

đầu cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án, cơ quan thi hành án không thể giao cho nhân viên dưới quyền một tháng, một năm phải thụ lí giải quyết bao nhiêu vụ án bởi số lượng công việc của những người này phụ thuộc vào số lượng các vụ tranh chấp, các

vụ án xảy ra ngoài xA hội Hơn nữa, một số

vụ việc chỉ có thể được hoàn thành khi giao cho những người cụ thể nào đó Vì vậy, trong các cơ quan tư pháp, khối lượng công việc mà mỗi người phải thực hiện không giống nhau Nếu cán bộ tư pháp không có thái độ tuyệt đối tuân thủ sự phân công, phân nhiệm của cán bộ lAnh đạo, quản lí tất yếu dẫn tới tình trạng vụ việc ách tắc, không được giải quyết đúng hạn luật định Cũng là cơ quan nhà nước nhưng một số cơ quan tư pháp như cơ quan điều tra, viện kiểm sát không thể làm việc theo giờ hành chính, theo những ngày lao động như quy

định của Bộ luật lao động Vì thế, khi nhân viên tư pháp ở các cơ quan này không nêu cao tinh thần trách nhiệm nghề nghiệp thì hoạt động tư pháp không được thực hiện Chúng ta thử tưởng tượng điều gì sẽ xảy ra khi điều tra viên từ chối việc khám nhà, bắt người vào ban đêm khi những việc làm nói trên không thể trì hoAn; kiểm sát viên từ chối có mặt để tiến hành khám nghiệm hiện

trường, khai quật tử thi vào thời gian

ngoài giờ hành chính

Mối quan hệ và cách ứng xử giữa các

nhân viên tư pháp không cùng cơ quan cũng

là yếu tố ảnh hưởng tới chất lượng, hiệu quả

của hoạt động tư pháp Trong quá trình giải

quyết các tranh chấp, vụ án khác nhau, các

quan hệ giữa những người nói trên vừa

mang tính phối hợp vừa mang tính chế ước

Dù chưa đạt tới mức tối ưu nhưng pháp luật

tố tụng của nước ta cũng đA có những quy

định để thể chế hoá các mối quan hệ giữa

các cơ quan tư pháp và giữa các nhân viên

tư pháp thuộc các cơ quan khác nhau Tuy

nhiên, việc có thực hiện được hay không

các quy định của pháp luật tố tụng lại phụ

thuộc vào đạo đức nghề nghiệp của chính

các nhân viên tư pháp Xét từ khía cạnh

hiệu quả của công việc, mỗi cơ quan tư

pháp, nhân viên tư pháp có vị trí, vai trò

khác nhau Không thể nói cơ quan tư pháp

này, nhân viên tư pháp này quan trọng hơn

cơ quan tư pháp và nhân viên tư pháp khác

Nếu mỗi cơ quan tư pháp, mỗi nhân viên tư

pháp ý thức được trách nhiệm, nghĩa vụ của

mình, của cơ quan mình, của công việc do

mình đang thực hiện thì guồng máy tư pháp

sẽ chuyển động nhịp nhàng và hoạt động tư

pháp có khả năng đạt hiệu quả cao Tuy

nhiên, thực tế hoạt động của các cơ quan tư

pháp không phải lúc nào cũng diễn ra như

xA hội mong muốn Có những điều tra viên,

do những nguyên nhân chủ quan đA không

thể hoàn tất được hồ sơ trong thời gian luật

định nhưng họ đA lách luật, đẩy khó khăn

cho viện kiểm sát bằng cách chuyển hồ sơ

sang viện kiểm sát với các tài liệu, chứng cứ chưa đầy đủ Lẽ đương nhiên, trong trường hợp này viện kiểm sát phải hoàn trả hồ sơ, yêu cầu điều tra bổ sung và lúc này điều tra viên lại có thời gian là hai tháng để điều tra

bổ sung Cho rằng sau này hồ sơ có được hoàn tất trong thời gian luật định nhưng rõ ràng tố tụng hình sự đA kéo dài thêm hai tháng và nếu người bị tạm giam không có căn cứ thì họ đA bị thêm hai tháng hạn chế quyền tự do trong trại tạm giam Để hoạt

động tư pháp có hiệu quả, sự phối kết hợp giữa các cơ quan và nhân viên tư pháp trong phạm vi quy định của pháp luật là rất cần thiết Quan niệm "việc tôi tôi làm, việc anh anh làm" phủ nhận hoặc hạn chế sự phối hợp giữa các cơ quan và nhân viên tư pháp

sẽ làm phức tạp và kéo dài quá trình giải quyết các tranh chấp, vụ án, không kịp thời khắc phục hậu quả đA xảy ra, không kịp thời khôi phục lại những quan hệ xA hội đA

bị xâm hại, góp phần làm lành mạnh hoá các quan hệ xA hội, thúc đẩy quá trình thực hiện các nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xA hội của Nhà nước

Cũng như quan hệ phối hợp, quan hệ chế ước giữa các cơ quan và nhân viên tư pháp do pháp luật tố tụng quy định Việc pháp luật quy định cơ quan, nhân viên tư pháp được quyền kiểm tra, giám sát, phủ nhận quyết định của cơ quan, nhân viên tư pháp khác hoặc yêu cầu cơ quan và nhân viên tư pháp này thực hiện công việc nào đó

là để tạo ra trong hoạt động tư pháp cơ chế

đối trọng, cơ chế kiểm tra, giám sát lẫn nhau với mục đích hạn chế hoặc khắc phục

sai lầm có thể đA xảy ra hoặc sẽ xảy ra

Thực hiện sự kiểm tra, giám sát và chịu sự

kiểm tra, giám sát trong hoạt động tư pháp

là sự tuân thủ pháp luật chứ không phải xuất

phát từ ý chí chủ quan của ai Trong thực tế,

có người có quyền nhưng lại không thực

hiện vì có sự nể nang, ngược lại có người có

nghĩa vụ chấp hành nhưng cũng không thực

hiện vì thiếu trách nhiệm hoặc nghĩ rằng

mình có trình độ chuyên môn hơn người

nên không ai có quyền kiểm tra, giám sát và

chỉ đạo Nhiều vụ án khi viện kiểm sát hay

toà án trả hồ sơ điều tra bổ sung, điều tra

viên không làm gì thêm hay toà án cấp trên

xử huỷ án yêu cầu toà cấp dưới xử lại theo

hướng chỉ đạo nhưng toà án cấp dưới vẫn lại

xử như cũ Việc làm trên đây cũng sẽ kéo

dài quá trình giải quyết vụ án hoặc dẫn tới

các quyết định, bản án của toà án thiếu căn

cứ pháp luật, có khi bỏ lọt tội phạm, làm

oan người vô tội

Trong quá trình giải quyết các tranh

chấp và các vụ án khác nhau, nhân viên tư

pháp còn có quan hệ với những người thuộc

các cơ quan bổ trợ tư pháp như luật sư;

giám định viên; những người tham gia tố

tụng khác như bị can, bị cáo, nguyên đơn

dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền và

nghĩa vụ liên quan, người làm chứng, người

bị hại Trong thực tế hiện nay, người ta gọi

cơ quan giám định, tổ chức luật sư, cơ quan

công chứng là các cơ quan bổ trợ tư pháp

Tuy nhiên, phải thấy sự thiếu vắng của các

cơ quan nói trên đôi khi làm cho hoạt động

tư pháp không đạt hiệu quả hoặc thậm chí

không thực hiện được Hiện nay, cơ quan

giám định và cơ quan công chứng vẫn là các cơ quan nhà nước nên trong chừng mực nào đó, sự đối xử với họ từ phía các cơ quan tư pháp có phần tốt hơn và gần gũi hơn so với các luật sư và tổ chức luật sư Bên cạnh một số cán bộ tư pháp hiểu đúng vai trò, vị trí của luật sư trong xA hội nói chung và trong hoạt động tư pháp nói riêng còn một

bộ phận đáng kể cán bộ tư pháp xem thường vai trò của luật sư Những người này

có những hành vi tỏ ra thiếu tôn trọng sự có mặt của luật sư trong quá trình giải quyết

vụ việc, thậm chí không ít người xem thường, không tôn trọng chính bản thân các luật sư Cách ứng xử trên đây đA hạ thấp vai trò và uy tín của luật sư, làm cho các đương

sự hoang mang, dao động và cuối cùng thì một số người đA phải tìm cách “tiếp cận” các nhân viên tư pháp Rõ ràng, quan niệm, nhận thức và cách ứng xử trên đây là trái với đạo đức tư pháp trong xA hội ta, là vật cản không nhỏ đối với chất lượng và hiệu quả của hoạt động tư pháp

Trong hoạt động tư pháp, những người

bị buộc tội như người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là những người chịu nhiều thiệt thòi nhất khi các nhân viên tư pháp có những hành vi và cách ứng xử không đúng với đạo

đức tư pháp Người bị buộc tội với một trong những tư cách nêu trên vẫn chưa được coi là có tội Điều này đA được pháp luật tố tụng hình sự khẳng định là nguyên tắc Thế nhưng trong thời gian qua, nguyên tắc này

đA hầu như không được tôn trọng và thực hiện ĐA có người bỏ trốn trong quá trình

điều tra, đA chống lại nhân viên tư pháp (kể

cả tại phiên toà xét xử) do không chịu được

sức ép tâm lí bởi các cán bộ quản giáo, điều

tra viên, thẩm phán, kiểm sát viên lăng mạ,

ép cung Người đang bị truy tố với tư cách

là bị can, bị cáo, người dù đA bị kết án

nhưng họ vẫn là con người Nếu thực sự họ

phạm tội thì họ phải chịu các hình thức

cưỡng chế của Nhà nước, chịu trách nhiệm

trước Nhà nước, trước xA hội Trong quá

trình thực thi công vụ, nhân viên tư pháp

phải đối xử với họ với hai tư cách: Người

tiến hành tố tụng với bị can, bị cáo, người bị

kết án và giữa người với người Mọi hành vi

hạ thấp nhân phẩm, danh dự, xâm phạm tới

sức khoẻ, tính mạng của người phạm tội

cho dù là từ phía cơ quan tư pháp, nhân viên

tư pháp cũng đều bị coi là vi phạm và xa lạ

với đạo đức xA hội chủ nghĩa nói chung và

đạo đức tư pháp xA hội chủ nghĩa nói riêng

Các hành vi trên đây là vi phạm đạo đức và

một số hành vi trong số đó bị coi là tội

phạm xâm phạm hoạt động tư pháp - thứ

rào cản của chất lượng, hiệu quả của hoạt

động tư pháp hiện nay

Nghề nghiệp của các nhân viên tư pháp

là một nghề đặc thù Đây là một nghề vinh

quang nhưng cũng đầy chông gai, thử

thách Nhân viên tư pháp là những chiến sĩ

trên mặt trận đánh giặc nội xâm Trong hoạt

động, họ có thể phải hi sinh cả tính mạng

của mình Khi gia nhập hàng ngũ những

người thực hiện hoạt động tư pháp, mỗi

người đều phải xác định vị trí quan trọng

của mình trong quần chúng, trong xA hội

Nhiệm vụ của nhân viên tư pháp chỉ có thể

thực hiện tốt, có hiệu quả khi họ là người

"vừa hồng vừa chuyên" Kiến thức chuyên

môn nghiệp vụ chỉ có thể được phát huy khi mỗi nhân viên tư pháp có đạo đức nghề nghiệp; tinh thần trách nhiệm cao; tính kiên quyết trong đấu tranh với vi phạm và tội phạm; đức hi sinh cao cả và luôn đặt lợi ích của Nhà nước, của xA hội lên trên lợi ích cá

nhân; lòng nhân ái, độ lượng, bao dung;

tình đoàn kết và tính cách cương trực, trung thực là những nội dung của đạo đức tư

pháp cách mạng Nó cần có trong mỗi điều tra viên, kiểm sát viên, chấp hành viên, thẩm phán, hội thẩm nhân dân Nó vừa là yếu tố để mỗi nhân viên tư pháp đứng vững trên trận tuyến của mình, khẳng định chính mình để không bị gục ngA trước những viên

đạn bọc đường của kẻ thù, vừa là yếu tố bảo

đảm cho chất lượng, hiệu quả của hoạt động tư pháp

Đạo đức tư pháp không phải là cái có sẵn và đầy đủ trong mỗi nhân viên tư pháp

Nó dần dần được hình thành trong mỗi con người qua con đường đào tạo ở trường lớp

và tự rèn luyện của mỗi cá nhân từ hoạt

động thực tiễn Một số nội dung của đạo

đức tư pháp đA được thể chế hoá trong chính các quy phạm pháp luật nhưng nó còn ít

được truyền tải trong quá trình giảng dạy ở nhà trường cho các cán bộ, nhân viên tư

pháp tương lai Chính vì lẽ đó, chúng tôi cho rằng cần phải có môn học mới - môn

đạo đức tư pháp trong các trường đào tạo cán bộ tư pháp nhằm trang bị những vấn đề nêu trên cho học viên - những người bảo vệ

sự bình yên cho xA hội khỏi sự xâm hại của các vi phạm pháp luật và tội phạm./

(1) Xem: Từ điển Tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng - Trung tâm từ điển học, Hà Nội - Đà Nẵng 2000, tr 290