Về TNHS của người có hành vi phạm tội chưa hoàn thành, BLHS năm 1985 đ quy định: Người chuẩn bị phạm tội tội nghiêm trọng tội có mức cao nhất của khung hình phạt là trên 5 năm tù và ngườ
Trang 1TS Lê Thị Sơn *
1 Chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt
và tội phạm hoàn thành của tội phạm cố ý là
ba mức độ thực hiện tội phạm khác nhau có
ba mức độ nguy hiểm cho x( hội khác nhau
theo hướng từ thấp đến cao Chuẩn bị phạm
tội bao gồm các hành vi tìm kiếm công cụ,
phương tiện hoặc hành vi khác tạo điều kiện
cần thiết cho việc thực hiện tội phạm Tuy
nhiên, những hành vi đó chưa xâm hại trực
tiếp đến quan hệ x( hội là khách thể trực tiếp
của tội định phạm nên so với phạm tội chưa
đạt và tội phạm hoàn thành thì chuẩn bị
phạm tội có mức độ nguy hiểm cho x( hội
thấp nhất Trường hợp có mức độ nguy hiểm
cho x( hội cao hơn chuẩn bị phạm tội nhưng
lại thấp hơn tội phạm hoàn thành là phạm tội
chưa đạt Đó là hành vi bắt đầu thực hiện tội
phạm, tuy chưa phải là hành vi thực hiện tội
phạm hoàn thành nhưng đ( xâm hại trực tiếp
đến khách thể hoặc trực tiếp đe doạ gây ra
hậu quả nguy hiểm cho x( hội Đối với các
hành vi thực hiện tội phạm ở các mức độ
khác nhau có các mức độ nguy hiểm cho x(
hội khác nhau thì cũng cần phải xác định cho
các hành vi đó các mức độ TNHS khác nhau
Đó là cơ sở căn bản để quy định cũng như
phân hoá TNHS trong luật hình sự đối với
chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt và tội
phạm hoàn thành của một tội phạm cố ý
Ngoài ra, các hành vi chuẩn bị phạm tội
hoặc phạm tội chưa đạt của các loại tội cố ý
khác nhau về tính chất và mức độ nguy hiểm cho x( hội cũng có tính chất và mức độ nguy hiểm cho x( hội khác nhau Đây cũng là cơ
sở để phân hoá TNHS đối với chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt không chỉ của một loại tội cố ý mà của các loại tội cố ý khác nhau Luật hình sự Việt Nam qua các thời kì và luật hình sự của các nước đ( có những quy
định khác nhau về TNHS của chuẩn bị phạm tội và về phân hoá TNHS đối với chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt và tội phạm hoàn thành của các tội phạm cố ý
2 Về TNHS của người có hành vi phạm tội chưa hoàn thành, BLHS năm 1985 đ( quy
định: Người chuẩn bị phạm tội tội nghiêm trọng (tội có mức cao nhất của khung hình phạt là trên 5 năm tù) và người có hành vi phạm tội chưa đạt trong mọi trường hợp phải chịu TNHS Quy định này đ( thể hiện sự phân hoá trong việc quy định có TNHS hay không có TNHS đối với chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt của các tội phạm cố ý Chỉ những người có những hành vi chuẩn bị phạm tội tội gây nguy hại lớn cho x( hội mà
được luật hình sự quy định là tội nghiêm trọng mới phải chịu TNHS Quy định trên cũng chính thức thừa nhận rằng so với phạm tội chưa đạt và tội phạm hoàn thành thì
* Trường đại học luật Hà Nội
Trang 2chuẩn bị phạm tội có mức độ nguy hiểm cho
x( hội thấp nhất và chuẩn bị phạm tội tội ít
nghiêm trọng ít nguy hiểm hơn chuẩn bị
phạm tội tội nghiêm trọng
Tuy thừa nhận mức độ TNHS đặt ra cho
chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt và tội
phạm hoàn thành của một loại tội cố ý không
ngang bằng nhau mà phải khác nhau song
BLHS năm 1985 đ( không thể hiện rõ tinh
thần này Theo Điều 15 BLHS năm 1985 thì
người chuẩn bị phạm tội và người phạm tội
chưa đạt chịu TNHS về cùng một tội danh,
theo cùng một điều luật và trong cùng một
phạm vi chế tài như trường hợp tội phạm
hoàn thành Điều đó cũng có nghĩa mức tối
đa và mức tối thiểu của khung hình phạt và
loại hình phạt có thể áp dụng cho các hành vi
đó (các hành vi thực hiện tội phạm ở các mức
độ khác nhau và có mức độ nguy hiểm cho
x( hội khác nhau) là giống nhau Nếu áp
dụng một cách máy móc quy định trên thì
vẫn có thể quyết định hình phạt cho chuẩn bị
phạm tội một tội nghiêm trọng hoặc phạm tội
chưa đạt ở mức cao nhất hoặc ở mức thấp
nhất của khung hình phạt quy định cho tội
phạm đó ở giai đoạn hoàn thành
Quy định nêu trên về TNHS cho người có
hành vi phạm tội chưa hoàn thành của BLHS
năm 1985 là chưa hợp lí, chưa tạo cơ sở pháp
lí đầy đủ để phân hoá TNHS đối với các
hành vi thực hiện tội phạm ở các mức độ
khác nhau cho tương xứng với tính chất và
mức độ nguy hiểm cho x( hội của các hành
vi đó.(1) Sự phân hoá TNHS đối với chuẩn bị
phạm tội, phạm tội chưa đạt và tội phạm
hoàn thành của một loại tội cố ý chỉ có thể
thực hiện được một cách triệt để nếu đảm
bảo được nguyên tắc về sự tương xứng giữa
mức độ TNHS cần xác định với mức độ nguy
hiểm của các hành vi đó Như vậy, để tương xứng với mức độ nguy hiểm của các hành vi thực hiện một phạm cố ý ở các mức độ khác nhau thì rõ ràng thông qua các quy định của mình luật hình sự phải thể hiện được nguyên tắc xử lí là chuẩn bị phạm tội bị xử nhẹ hơn phạm tội chưa đạt và phạm tội chưa đạt phải
bị xử nhẹ hơn tội phạm hoàn thành (nếu có các tình tiết khác tương đương).(2)
Từ những phân tích trên có thể khẳng
định rằng đối với chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt của các tội phạm cố ý, BLHS năm 1985, tuy đ( thể hiện được sự phân hoá hợp lí trong quy định về xác lập TNHS nhưng vẫn chưa thể hiện được sự phân hoá hợp lí trong quy định về xác định TNHS
3 Với mục đích khắc phục những hạn chế của BLHS năm 1985 và phân hoá cao hơn TNHS đối với các hành vi thực hiện tội phạm cố ý ở các mức độ khác nhau, BLHS năm 1999 đ( có hàng loạt các quy định mới liên quan đến TNHS của hành vi chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt
Theo quy định của BLHS năm 1999 thì TNHS đối với chuẩn bị phạm tội chỉ đặt ra khi đó là hành vi chuẩn bị phạm tội tội rất nghiêm trọng (tội có mức cao nhất của khung hình phạt là từ trên 7 năm đến 15 năm tù) và tội đặc biệt nghiêm trọng (tội có mức cao nhất của khung hình phạt là trên 15 năm tù) Với quy định này, BLHS năm 1999
đ( thu hẹp hơn so với BLHS năm 1985 diện các hành vi chuẩn bị phạm tội phát sinh TNHS Đó là các hành vi chuẩn bị phạm các tội có mức cao nhất của khung hình phạt từ trên 5 năm đến 7 năm tù Cũng theo quy định của BLHS năm 1999 người chuẩn bị phạm tội, người phạm tội chưa đạt chịu TNHS về cùng một tội danh, theo cùng một điều luật
Trang 3như trường hợp phạm tội hoàn thành nhưng
không trong cùng một phạm vi chế tài quy
định cho tội phạm hoàn thành như đ( được
quy định trong BLHS năm 1985 Chế tài
được áp dụng để xác định TNHS cho chuẩn
bị phạm tội và phạm tội chưa đạt tuy vẫn là
chế tài quy định cho tội phạm cố ý (ở giai
đoạn hoàn thành) nhưng bị giới hạn thấp hơn
về hình phạt nặng nhất hoặc về mức cao nhất
của khung hình phạt nặng nhất(3)
(mà vẫn giữ
nguyên mức thấp nhất của khung hình phạt)
Quy định trên đ( xuất phát từ cơ sở lí
luận là chế tài quy định trong các điều luật
trong phần các tội phạm của BLHS là chế tài
dành cho các tội phạm hoàn thành Vì vậy,
loại hình phạt nghiêm khắc nhất như tù
chung thân hoặc tử hình trong trường hợp
được quy định trong điều luật về tội phạm cụ
thể không thể áp dụng cho chuẩn bị phạm tội
tội phạm đó và chỉ có thể áp dụng cho phạm
tội chưa đạt tội phạm đó trong trường hợp
đặc biệt nghiêm trọng; mức cao nhất của
khung hình phạt tù quy định trong điều luật
cũng không thể áp dụng cho chuẩn bị phạm
tội và phạm tội chưa đạt của tội phạm được
quy định trong điều luật.(4)
Tuy nhiên, quy định trên cũng chưa giải
quyết được triệt để vấn đề phân hoá giữa
TNHS của chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa
đạt và tội phạm hoàn thành của một loại tội
hoặc của các tội phạm cố ý khác nhau.(5)
Dựa vào quy định của Điều 52 BLHS
năm 1999 thì có thể hình thành ba khung
hình phạt khác nhau cho ba mức độ thực hiện
tội phạm khác nhau của một loại tội Ba
khung hình phạt đó giống nhau về mức thấp
nhất và chỉ khác nhau về mức cao nhất Cụ
thể, mức cao nhất của khung hình phạt tù quy
định cho chuẩn bị phạm tội không quá 1/2
mức cao nhất của khung hình phạt quy định cho tội phạm hoàn thành, còn mức cao nhất của khung hình phạt tù quy định cho phạm tội chưa đạt là không quá 3/4 mức cao nhất quy
định cho tội phạm hoàn thành.(6)
Liên hệ với các quy định của BLHS năm
1999 cho thấy có nhiều bất hợp lí từ các khung hình phạt được hình thành cho chuẩn
bị phạm tội và phạm tội chưa đạt do áp dụng quy định của Điều 52 nêu trên Sau đây xin nêu một số ví dụ điển hình
Khoản 1 Điều 93 BLHS quy định chế tài
áp dụng cho hành vi giết người theo khoản 1
là hình phạt tù từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình; và theo quy định của khoản 2 Điều 53 BLHS thì khung hình phạt được hình thành để áp dụng cho chuẩn
bị giết người theo khoản 1 Điều 93 BLHS là hình phạt tù từ 12 năm đến 20 năm Đây cũng là khung hình phạt thường được áp dụng để quyết định hình phạt cho các trường hợp giết người hoàn thành được quy định tại khoản 1 Điều 93 BLHS Đối với chuẩn bị phạm tội tội phạm này áp dụng cùng khung hình phạt trên với mức thấp nhất 12 năm tù
là quá nghiêm khắc vì so với hành vi phạm tội hoàn thành tội phạm này thì chuẩn bị phạm tội tội phạm này có mức độ nguy hiểm cho x( hội thấp hơn rất nhiều (nếu có các tình tiết khác tương đương)
Một bất hợp lí khác liên quan đến quy
định về TNHS đối với chuẩn bị phạm tội rất nghiêm trọng trong mối liên hệ với quy định
về các khung hình phạt kế tiếp nhau được thể hiện phổ biến trong BLHS năm 1999 Tội phạm rất nghiêm trọng theo quy định của BLHS năm 1999 là tội phạm có mức cao nhất của khung hình phạt tù là từ trên 7 năm
đến 15 năm Do BLHS năm 1999 quy định
Trang 4trong phần chế tài của các điều luật về tội
phạm cụ thể thường là các khung hình phạt
kế nhau về mức hình phạt nên mức khởi
điểm của các khung hình phạt tù đối với tội
rất nghiêm trọng (có mức cao nhất của
khung hình phạt từ trên 7 năm đến 15 năm)
thường là 7 năm tù hoặc 5 năm tù hoặc trong
một số ít trường hợp là 3 năm tù Như vậy,
theo quy định của BLHS năm 1999 thì các
hành vi chuẩn bị phạm tội những tội phạm cố
ý sẽ rơi vào các tình trạng bị xử lí quá khác
nhau, như hoặc không có TNHS hoặc có
TNHS và bị xử lí quá nghiêm khắc (thường
là với mức thấp nhất của khung hình phạt tù
là 5 năm tù hoặc 7 năm tù) Hơn nữa, các
khung hình phạt tù được quy định có mức
thấp nhất là 7 năm thì thường có mức cao
nhất là 15 năm tù mà theo quy định của
khoản 3 Điều 52 BLHS thì khung hình phạt
được hình thành áp dụng cho chuẩn bị phạm
tội là từ 7 năm đến 7 năm 6 tháng tù Ví dụ,
khung hình phạt tù áp dụng cho chuẩn bị
phạm tội giết người theo khoản 2 Điều 93 và
tội hiếp dâm trẻ em theo khoản 1 Điều 112 là
từ 7 năm tù đến 7 năm 6 tháng tù Đó không
thể được gọi là một khung hình phạt và quy
định này đ( buộc toà án phải xử các trường
hợp chuẩn bị phạm tội của các tội phạm này
gần như giống nhau về mức độ TNHS cũng
như không thể thực hiện được việc cá thể hoá
hình phạt
4 Từ các phân tích trên cho thấy, để tạo
cơ sở pháp lí đầy đủ và triệt để cho sự phân
hoá TNHS đối với chuẩn bị phạm tội, phạm
tội chưa đạt và tội phạm hoàn thành của loại
tội cố ý thì luật hình sự phải quy định cho
các loại hành vi này các khung hình phạt
khác nhau tương ứng với sự khác nhau về
mức độ nguy hiểm của các hành vi đó Cụ
thể, đối với một loại tội cố ý thì khung hình phạt áp dụng cho phạm tội chưa đạt phải nhẹ hơn khung hình phạt áp dụng cho tội phạm hoàn thành, khung hình phạt áp dụng cho chuẩn bị phạm tội phải nhẹ hơn khung hình phạt áp dụng cho phạm tội chưa đạt Các khung hình phạt giảm nhẹ theo đúng nghĩa phải được quy định áp dụng cho các trường hợp phạm tội chưa hoàn thành Khung hình phạt giảm nhẹ phải là khung hình phạt được giảm cả ở mức thấp nhất và ở mức cao nhất của khung hình phạt chứ không phải chỉ giảm ở mức cao nhất như quy định hiện nay của Điều 52 BLHS năm 1999 Điều 52 BLHS năm 1999 cần phải được sửa đổi theo hướng quy định bổ sung giảm mức thấp nhất của khung hình phạt tù tương ứng với tỉ lệ giảm mức cao nhất của khung hình phạt tù đ( được quy định Hơn nữa, Điều 52 cũng không nên chỉ quy định giảm nhẹ khung hình phạt đối với các hình phạt nặng nhất mà phải quy
định giảm nhẹ tất cả các khung hình phạt của các loại hình phạt được quy định trong điều luật về tội phạm cụ thể (cho trường hợp hoàn thành) để hình thành chế tài giảm nhẹ đối với các trường hợp phạm tội chưa hoàn thành Tất nhiên, nếu quy định theo hướng này thì mức thấp nhất của các khung hình phạt được giảm không thể xuống dưới mức thấp nhất
mà luật quy định cho loại hình phạt có khung.(7)
5 Kinh nghiệm quy định theo hướng này
có thể tìm thấy trong quy định của BLHS một
số nước trên thế giới mà điển hình là BLHS của CHLB Đức và của CHND Trung Hoa Theo quy định của Điều 23 BLHS của CHLB Đức, trong các trường hợp phạm tội chưa hoàn thành thì chỉ phạm tội chưa đạt của các trường hợp sau mới phải chịu TNHS:
Trang 5Phạm tội chưa đạt tội nghiêm trọng phải chịu
TNHS trong mọi trường hợp, phạm tội chưa
đạt tội ít nghiêm trọng phải chịu TNHS nếu
điều này được quy định tại điều luật về tội
phạm cụ thể.(8) Do phạm tội chưa đạt được
coi như tình tiết giảm nhẹ đặc biệt nên mức
độ TNHS của phạm tội chưa đạt được quy
định thấp hơn so với tội phạm hoàn thành
Điều 49 BLHS quy định cụ thể mức độ giảm
nhẹ (cả mức cao nhất và mức thấp nhất) của
của khung hình phạt áp dụng cho phạm tội
chưa đạt so với tội phạm hoàn thành Theo
Điều 49 thì hình phạt được giảm nhẹ cho
phạm tội chưa đạt cũng như các trường hợp
khác có tình tiết giảm nhẹ đặc biệt như sau:
Hình phạt tù chung thân được thay thế bằng
hình phạt tù có thời hạn không dưới 3 năm;
Đối với hình phạt tù có thời hạn thì mức cao
nhất chỉ bằng 3/4 mức cao nhất của của
khung hình phạt quy định Số ngày lương tối
đa ở hình phạt tiền cũng được tính tương tự
như vậy; Mức thấp nhất của khung hình phạt
tù là 10 năm hoặc 5 năm được giảm xuống còn
2 năm; Mức thấp nhất của khung hình phạt tù
là 1 năm được giảm xuống còn 3 tháng
Khác với BLHS của CHLB Đức, BLHS
của CHND Trung Hoa không quy định cụ
thể về mức độ giảm nhẹ của hình phạt áp
dụng cho các trường hợp phạm tội chưa hoàn
thành nhưng cũng đ( có quy định thể hiện
chuẩn bị phạm tội bị xử lí nhẹ hơn phạm tội
chưa đạt và phạm tội chưa đạt bị xử lí nhẹ
hơn tội phạm hoàn thành, như đ( quy định
mức xử lí thấp nhất cho chuẩn bị phạm tội là
nhẹ nhất có thể tới miễn hình phạt và có thể
quyết định hình phạt cho chuẩn bị phạm tội
và phạm tội chưa đạt dưới mức thấp nhất của
khung hình phạt quy định cho tội phạm hoàn
thành Cụ thể Điều 22 và Điều 23 BLHS quy
định: Đối với chuẩn bị phạm tội có thể quyết
định hình phạt nhẹ hơn so với tội phạm hoàn thành hoặc quyết định một hình phạt nhẹ hoặc miễn hình phạt; Đối với phạm tội chưa
đạt có thể quyết định hình phạt nhẹ hơn so với tội phạm hoàn thành hoặc quyết định một hình phạt nhẹ Quyết định một hình phạt nhẹ theo quy định của Điều 63 BLHS là quyết
định hình phạt nhẹ hơn mức tối thiểu của khung hình phạt
Như vậy, BLHS của CHND Trung Hoa cũng coi chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa
đạt cũng là các trường hợp phạm tội có tình tiết giảm nhẹ nên cũng được xử lí giảm nhẹ mức độ TNHS ý nghĩa đích thực của mức
độ giảm nhẹ TNHS đối với chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt thể hiện ở quy định
có thể xử nhẹ cho các trường hợp này dưới mức thấp nhất của khung hình phạt quy định cho tội phạm hoàn thành và riêng đối với chuẩn bị phạm tội có thể được miễn hình phạt./
(1), (2).Xem thêm: Luật hình sự Việt Nam – “Những vấn đề lí luận và thực tiễn”, Nxb CAND, Hà Nội
1997, tr 47, 48
(3), (4).Xem quy định của Điều 52 BLHS năm 1999 (5).Xem thêm ý kiến bình luận về vấn đề này trong:
“Trách nhiệm hình sự và hình phạt”, Nxb CAND, Hà Nội 2001, tr 97, 98
(6) Cách quy định tương tự cũng được thể hiện trong một số quy định cụ thể về TNHS của người chưa thành niên phạm tội, như trong Điều 72, 73 và 74 BLHS năm 1999
(7) Hướng sửa đổi này, theo chúng tôi, cũng nên đặt
ra đối với các quy định về TNHS của người chưa thành niên phạm tội tại các Điều từ 72 đến 74 BLHS năm 1999
(8).Xem: “Trách nhiệm hình sự và hình phạt”, Nxb CAND, Hà Nội 2001, tr 160
Luật hình sự của CHLB Đức phân tội phạm thành
2 loại: Tội nghiêm trọng và tội ít nghiêm trọng Tội nghiêm trọng là tội có mức thấp nhất của khung hình phạt là từ 1 năm tù trở lên, tội ít nghiêm trọng là tội có mức thấp nhất của khung hình phạt là dưới 1 năm tù hoặc bị đe doạ phạt tiền