Tự bào chữa là quyền năng tố tụng đặc thù của bị can, bị cáo được pháp luật ghi nhận và bảo đảm cho phép bị can, bị cáo tự mình thực hiện các hành vi tố tụng và biện pháp bào chữa theo q
Trang 1
Hoàng Thị Sơn *
1 Thực tiễn thực hiện quyền tự bào
chữa của bị can, bị cáo
Tự bào chữa là một trong những hình thức
để bị can, bị cáo bảo vệ quyền và lợi ích hợp
pháp của mình theo quy định của pháp luật Tự
bào chữa là quyền năng tố tụng đặc thù của bị
can, bị cáo được pháp luật ghi nhận và bảo
đảm cho phép bị can, bị cáo tự mình thực hiện
các hành vi tố tụng và biện pháp bào chữa theo
quy định của pháp luật nhằm minh oan, bác bỏ
sự buộc tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự
cho mình Là người bị buộc tội nhưng trong
thực tế vì những lí do khác nhau mà bị can, bị
cáo thường tự mình thực hiện quyền bào chữa
chứ không nhờ người khác bào chữa cho mình
Theo số liệu thống kê thì trong thời gian vừa
qua số vụ án mà bị can, bị cáo thực hiện quyền
bào chữa của mình bằng hình thức tự bào chữa
chiếm gần 90% so với tổng số vụ án mà các
toà án đB xét xử Số vụ án có người bào chữa
tham gia chiếm tỉ lệ rất thấp Nguyên nhân của
tình trạng bị can, bị cáo không nhờ người khác
bào chữa cho mình rất đa dạng
Thứ nhất, nhân dân ta chưa có thói quen
nhờ người bào chữa và chưa thấy rõ được vai
trò của người bào chữa trong các vụ án hình sự
Thứ hai, nhiều người biết nhưng lại không
có tiền hoặc sợ tốn kém nên không mời người
bào chữa
Thứ ba, trình độ hiểu biết pháp luật của
một số bị can, bị cáo hiện nay là quá thấp nên
mặc dù được cơ quan tiến hành tố tụng giải
thích nhưng họ vẫn không hiểu Ngược lại, có trường hợp bị can, bị cáo không được cơ quan tiến hành tố tụng giải thích một cách rõ ràng
Vụ án Tăng Muộn phạm tội bức tử ở Quảng NgBi là một ví dụ Tăng Muộn là người đàn ông hết mực thương yêu vợ, con Chỉ vì lỡ tay tát vợ một lần khi vợ cBi vB, người vợ giận chồng uống thuốc tự tử Bị cáo Tăng Muộn bị toà án nhân dân huyện Mộ Đức, Quảng NgBi tuyên án phạt tù về tội bức tử Vụ án được đưa ra xét xử theo thủ tục giám đốc thẩm vì có sai lầm trong việc áp dụng BLHS Uỷ ban thẩm phán toà án nhân dân tỉnh Quảng NgBi đB mở phiên toà giám đốc thẩm và tuyên bố Tăng Muộn vô tội Được hỏi sao không kháng cáo ngay sau khi xét xử sơ thẩm, Tăng Muộn
đB trả lời: “Sau khi vợ chết, em thấy mình có lỗi vì quá nóng giận, với lại suốt ngày đi đốn củi đong gạo nuôi con, có biết gì về pháp luật đâu”.(1)
Và còn nhiều trường hợp tương tự như vậy bị can không biết mình có quyền nhờ người bào chữa
và sử dụng nó như là công cụ hữu hiệu để bảo vệ quyền lợi cho mình Bùi Minh Hải người đB hơn một năm tù oan ở Đồng Nai cho biết, anh hoàn toàn không biết mình có quyền đó, cứ nghĩ khi bị khởi tố thì quyền sinh, quyền sát thuộc về cơ quan
điều tra, còn luật sư anh tưởng cứ phải ra toà mới giúp Những người hoàn toàn không biết như Bùi Minh Hải và Tăng Văn Muộn không phải là những trường hợp hiếm trong thực tiễn tố tụng hiện nay
* Giảng viên chính Khoa tư pháp Trường đại học luật Hà Nội
Trang 2Nguyên nhân chủ yếu là do trình độ hiểu biết
pháp luật tố tụng của họ về quyền của bị can,
bị cáo còn hạn chế Không mấy ai biết được
người bào chữa có quyền tham gia tố tụng từ
khi khởi tố bị can, vì vậy tuyệt đại đa số họ
không nhờ người bào chữa từ thời điểm này
Có những bị cáo khi được tuyên vô tội cho
biết: Nếu ngay từ khi khởi tố bị can mà họ
được biết có thể mời luật sư thì số phận pháp lí
của họ không phải long đong như vậy Bởi lẽ,
các biên bản hỏi cung họ không hề được đọc
lại do không rành tiếng Việt nhưng vẫn buộc kí
tên Chính những biên bản hỏi cung mà họ
không rành nội dung ấy đB hại họ những ngày
tháng bị giam khổ sở.(2)
Thường những trường hợp bị can, bị cáo tự
bào chữa thì chất lượng không cao Thậm chí
có trường hợp bị kết tội oan nhưng họ vẫn cam
chịu và không biết phải làm thế nào để có thể
minh oan
Trong những vụ án trên, nếu có sự tham
gia của người bào chữa thì chắc chắn sẽ hạn
chế được việc huỷ và sửa án, số bị cáo bị oan
sai giảm, quyền và lợi ích hợp pháp của họ
được bảo vệ
Những trường hợp bị can, bị cáo tự bào
chữa thường mang lại hiệu quả không cao, họ
thường phó mặc cho cơ quan tiến hành tố tụng,
nhiều khi không phạm tội nhưng họ cứ tưởng
là mình phạm tội và đB nhận tội một cách
không đắn đo suy nghĩ Tại phiên toà, nhiều bị
cáo còn chưa biết trình bày suy nghĩ của mình
cho hội đồng xét xử nghe, nói gì đến chuyện
bào chữa Trong rất nhiều vụ án hình sự vì
những nguyên nhân khác nhau như đB phân
tích mà bị can, bị cáo không nhờ người bào
chữa cho mình Bị can, bị cáo đB không nắm
vững pháp luật, trong tay lại cũng không có tài
liệu thì rất khó tự bào chữa (tranh luận) Nhiều
trường hợp tại phiên toà bị cáo còn bị hội đồng
xét xử cũng như vị đại diện viện kiểm sát trấn áp bằng những câu đại loại như “không phạm tội sao
kí vào biên bản” hoặc “đB kí vào biên bản mà còn chối à”
2 Thực tiễn thực hiện quyền nhờ người khác bào chữa của bị can, bị cáo
Cùng với sự phát triển về số lượng và chất lượng của đội ngũ luật sư trong những năm gần
đây, số vụ án có người bào chữa tham gia mặc dù còn là con số rất khiêm tốn nhưng so với trước đây thì ngày càng tăng Theo số liệu do bà Tạ Thị Minh Lí, cục trưởng Cục trợ giúp pháp lí Bộ tư pháp cung cấp trong Hội nghị toàn quốc về trợ giúp pháp lí tại Nha Trang từ ngày 25-28/12/2001 thì hơn 70% phiên toà không có luật sư tham gia, trong đó bao gồm cả phiên toà hình sự Nguyên nhân là số
vụ án nhiều, trong khi số luật sư hành nghề thì ít,
đối tượng phải ra toà thường nghèo hoặc chưa tin cậy luật sư Theo thống kê thì ít khi luật sư tham gia các phiên toà do tòa án nhân dân cấp huyện
xử.(3) Số vụ án hình sự có người bào chữa tham gia chiếm tỉ lệ hết sức khiêm tốn, chiếm khoảng hơn 10% so với tổng số vụ án mà các toà án đB xử(4) và chủ yếu là bào chữa theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng
Theo quy định của pháp luật thì trường hợp bị can, bị cáo là người chưa thành niên hoặc người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần phải có sự tham gia của người bào chữa Người bào chữa trong trường hợp này do bị can, bị cáo hoặc người
đại diện hợp pháp của họ mời Nếu bị can, bị cáo hoặc người đại diện hợp pháp của họ không mời người bào chữa thì cơ quan điều tra, viện kiểm sát hoặc toà án phải yêu cầu đoàn luật sư cử người bào chữa cho họ Thực trạng đáng buồn đối với những trường hợp trên là các bị cáo và người đại diện hợp pháp của họ không những không mời mà còn từ chối việc luật sư tham gia biện hộ tại phiên toà Nhìn chung, những nơi có nhiều luật sư tham gia tố tụng vẫn tập trung ở các thành phố lớn như
Trang 3năm 1998 các luật sư của Đoàn luật sư thành
phố Hồ Chí Minh đB tham gia 6390 vụ việc;
Đoàn luật sư Hà Nội 2315 vụ việc Trong khi ở
một số địa phương khác thì số luật sư tham gia
không đáng kể, thậm chí rất ít như Hà Giang
12 vụ việc; Tuyên quang 36 vụ việc; Yên Bái
39 vụ việc; Kon Tum 31 vụ việc; Quảng Trị 49
vụ việc (5)
Thực tiễn xét xử các vụ án có sự tham gia
của người bào chữa cho thấy sự tham gia tố
tụng của người bào chữa đB thực sự mang lại
những hiệu quả cho bị can, bị cáo Nó không
hề mang tính hình thức như một số người vẫn
thường nghĩ, kể cả người tiến hành tố tụng
Việc tham gia tố tụng của người bào chữa
đB góp phần vào việc bảo vệ quyền và lợi ích
hợp pháp cuả bị can, bị cáo giúp cơ quan tiến
hành tố tụng giải quyết vụ án một cách khách
quan, toàn diện và đầy đủ Mặc dù còn có
những khó khăn nhất định nhưng sự tham gia
của người bào chữa nói chung đB đáp ứng được
yêu cầu bào chữa và đạt được những kết quả
đáng kể Trong đó có những trường hợp toà án
đB xử nhẹ hơn so với mức đề nghị của viện
kiểm sát hoặc tuyên bố bị cáo không phạm tội;
đổi tội danh nhẹ hơn hoặc yêu cầu điều tra bổ
sung Đặc biệt có một số trường hợp luận
điểm bào chữa của luật sư không được toà án
cấp sơ thẩm chấp nhận nhưng lại được toà án
cấp phúc thẩm chấp nhận
Theo Báo cáo tổng kết hoạt động của các
đoàn luật sư năm 1998 thì tại Đoàn luật sư Đà
Nẵng trong số 400 vụ có luật sư tham gia tố
tụng có hơn 60% số vụ được cơ quan tiến hành
tố tụng chấp nhận yêu cầu và hướng đề xuất
giải quyết vụ án của luật sư, trong đó có 34 vụ
án có sửa đổi đáng kể cụ thể là:
+ 04 vụ án được đình chỉ vì hành vi không
cấu thành tội phạm theo quy định tại điểm 2
Điều 89 Bộ luật tố tụng hình sự;
+ 01 vụ án được trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung theo quy định tại Điều 154 Bộ luật tố tụng hình sự;
+ 01 vụ được toà án cấp phúc thẩm quyết định huỷ án để xét xử lại theo quy định tại Điều 222 Bộ luật tố tụng hình sự;
+ 01 bị cáo được toà án tuyên vô tội;
+ 02 vụ bị cáo được toà án cấp phúc thẩm quyết định sửa án sơ thẩm theo hướng giảm hình phạt cho bị cáo theo quy định tại điểm c khoản 1
Điều 221 Bộ luật tố tụng hình sự;
+ 05 vụ án được toà án cấp phúc thẩm quyết
định áp dụng điều khoản BLHS về tội nhẹ hơn theo quy định tại điểm b khoản 1 Điều 221 Bộ luật
tố tụng hình sự
Tại một số địa phương khác, hoạt động bào chữa cũng mang lại những kết quả nhất định như tỉnh Bình Thuận có 03 vụ được giảm án; 01 vụ
được viện kiểm sát rút quyết định truy tố và một số
vụ được áp dụng điều khoản BLHS về tội nhẹ hơn; giảm mức hình phạt mức bồi thường Tại tỉnh Thái Nguyên trong 95 vụ có người bào chữa tham gia thì có 01 vụ được viện kiểm sát ra quyết định
đình chỉ vụ án; 01 vụ được hội đồng xét xử ra bản
án tuyên bố bị cáo không phạm tội; 01 vụ được hội
đồng xét xử áp dụng điều khoản BLHS về tội nhẹ hơn; 01 vụ bị cáo được miễn hình phạt (6)
Hoạt động của người bào chữa nói chung đB góp phần vào việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị can, bị cáo, thực hiện dân chủ đồng thời bảo vệ và tăng cường pháp chế XHCN Điều này được thể hiện cụ thể như sau:
Thứ nhất, số vụ án có người bào chữa tham gia
do bị can, bị cáo hoặc gia đình của họ mời chưa nhiều nhưng ngày càng tăng so với những năm trước đây Trong 6 tháng đầu năm 2000 (theo số liệu báo cáo của 51 đoàn luật sư) có 5120 vụ án hình sự có luật sư tham gia trong đó có 2623 vụ bào chữa chỉ định do toà án mời chiếm 51,2%
Thứ hai, trong số các vụ án mà luật sư tham
Trang 4gia có hơn 50% các vụ mà đề nghị của luật sư
được cơ quan tiến hành tố tụng chấp nhận như
đề nghị giảm mức hình phạt; đề nghị thay đổi
hoặc huỷ bỏ biện pháp ngăn chặn; đề nghị đổi
tội danh nhẹ hơn; đề nghị tuyên bố vô tội; đề
nghị miễn trách nhiệm hình sự, miễn chấp
hành hình phạt Tuy nhiên, cũng như những
năm trước đây, số vụ việc vẫn chủ yếu tập
trung ở hai thành phố lớn là Hà Nội và thành
phố Hồ Chí Minh Đối với các tỉnh miền núi số
vụ án có người bào chữa tham gia vẫn còn là
con số rất khiêm tốn (hơn 80% số vụ án là bào
chữa do toà án yêu cầu đoàn luật sư chỉ định)
như Hà Giang 16 vụ; Quảng Trị 18 vụ; Sơn La
19 vụ (7)
Tuy nhiên, theo số liệu trên thì số vụ án có
người bào chữa tham gia chủ yếu vẫn là bào
chữa chỉ định Số vụ án có người bào chữa
tham gia do bị can, bị cáo hoặc gia đình họ
mời lại chiếm tỉ lệ rất ít
Thứ ba, mặc dù còn những khó khăn nhất
định nhưng sự tham gia của người bào chữa đB
góp phần không nhỏ vào việc bảo vệ quyền và
lợi ích hợp pháp của bị can, bị cáo, giúp cơ
quan điều tra, viện kiểm sát, toà án giải quyết
vụ án một cách khách quan, toàn diện và đầy
đủ, tránh được việc chỉ chú ý đến chứng cứ
buộc tội mà không xem xét chứng gỡ tội cho bị
can, bị cáo
Thứ tư, việc tham gia tố tụng của người
bào chữa nói chung đB đáp ứng được yêu cầu
bào chữa và đạt được kết quả đáng khích lệ,
khắc phục được những vi phạm tố tụng; làm
rõ sự thật khách quan, đảm bảo cho việc xét
xử của toà án được tiến hành đúng người,
đúng tội, đúng pháp luật; loại trừ dần tình
trạng lạm dụng quyền trong việc áp dụng
pháp luật và củng cố niềm tin của nhân dân
đối với cơ quan tiến hành tố tụng hướng tới
xây dựng nhà nước pháp quyền
Sự tham gia của người bào chữa trong các vụ
án hình sự mặt khác còn giúp cơ quan tiến hành tố tụng sửa chữa những thiếu sót, kịp thời quyết định
đình chỉ điều tra hoặc trả hồ sơ để điều tra bổ sung Trong nhiều vụ án nhờ có sự tham gia tích cực và có chất lượng của người bào chữa mà sự thật của vụ án làm sáng tỏ, không ít bị cáo được toà án tuyên không phạm tội; giảm nhẹ hình phạt;
đổi tội danh nhẹ hơn
Thứ năm, ngoài ra, nhiều vụ án đB có đủ cơ sở pháp lí để kết tội bị can, bị cáo nhưng sự tham gia của người bào chữa tại phiên toà cũng giúp cho hội
đồng xét xử làm sáng tỏ thêm tính chất, hành vi phạm tội của bị cáo, động cơ, mục đích, nguyên nhân phạm tội, giúp hội đồng xét xử xem xét, cân nhắc để ra một bản án công minh, đúng pháp luật, giúp bị cáo nhận thức được hành vi phạm tội của mình, chấp hành bản án một cách tự giác, yên tâm cải tạo thành người tốt
Thực tiễn thực hiện quyền bào chữa của bị can,
bị cáo trong những năm qua cho thấy có nhiều vụ
án được đưa ra xét xử thu hút mạnh mẽ sự quan tâm đánh giá của dư luận như vụ án Tân Trường Sanh với sự tham gia của 47 luật sư bào chữa cho các bị cáo, vụ án Minh Phụng - EPCO với 58 luật sư tham gia với tư cách là người bào chữa cho các
bị cáo Trong số các vụ án có người bào chữa tham gia phần lớn đB đạt được hiệu quả đáng kể Có những vụ án bị cáo đB được toà án xử nhẹ hơn so với mức đề nghị của viện kiểm sát hoặc tuyên bố
bị cáo không phạm tội, đổi tội danh nhẹ hơn đặc biệt có trường hợp luận điểm bào chữa không được toà án cấp sơ thẩm chấp nhận nhưng lại được toà
án cấp phúc thẩm chấp nhận
Ngoài sự tham gia của luật sư với tư cách là người bào chữa cho bị can, bị cáo Bộ luật tố tụng hình sự còn quy định sự tham gia của bào chữa viên nhân dân, người đại diện hợp pháp của bị can,
bị cáo với tư cách là người bào chữa Thực tế, việc tham gia của những người này rất ít vì những lí do
Trang 5khác nhau như đối với bào chữa viên nhân dân
thì chưa có văn bản nào hướng dẫn cụ thể về sự
tham gia của họ; đối với người đại diện hợp
pháp của bị can, bị cáo thì ít khi có khả năng
bào chữa Tuy vậy, thực tiễn cho thấy có
trường hợp sự tham gia của những người này
với tư cách là người bào chữa đB đạt được
những kết quả nhất định như vụ ông Nghiêm
Xuân Tí ở Đồng Nai.(8)
Như vậy, phần lớn các vụ án là do bị can,
bị cáo tự bào chữa (chiếm gần 90%).(9) Số vụ
án có sự tham gia của người bào chữa (bao
gồm luật sư, bào chữa viên nhân dân và người
đại diện hợp pháp của bị can, bị cáo) chỉ có
hơn 10%
Trong số các vụ án có người bào chữa
tham gia thì bào chữa chỉ định đối với bị can,
bị cáo là người chưa thành niên chiếm 5,5%.(10)
Số còn lại (khoảng 5%) là sự tham gia của
người bào chữa đối vời các trường hợp sau:
- Bào chữa chỉ định trong trường hợp bị
can, bị cáo là người có nhược điểm về thể chất
hay tâm thần;
- Bào chữa chỉ định trong trường hợp bị
can, bị cáo về tội theo khung hình phạt có mức
cao nhất là tử hình được quy định tại Bộ luật
hình sự;
- Bào chữa do bị can, bị cáo hoặc gia đình
của họ mời
3 Kết luận
So với những năm trước đây, quyền bào
chữa của bị can bị cáo ngày càng được thực
hiện có hiệu quả hơn Các cơ quan tiến hành tố
tụng đB tôn trọng và tạo điều kiện để người bào
chữa và bị can bị cáo thực hiện quyền và nghĩa
vụ khi tham gia tố tụng Không ít luật sư có
phong cách bào chữa đầy cá tính, những lập
luận, căn cứ bào chữa chặt chẽ và sắc sảo, đưa
ra những chứng cứ bảo vệ bị can bị cáo có tính
thuyết phục, giúp hội đồng xét xử đánh giá và
kết luận chính xác hơn về vụ án đảm bảo công bằng và dân chủ tại phiên toà
Tuy nhiên, đối với những trường hợp bị can, bị cáo tự bào chữa thì chất lượng còn thấp hơn nhiều
so vơí các vụ án có sự tham gia của luật sư Khi tự bào chữa, bị can bị cáo mới chỉ dừng lại ở việc ăn năn, hối cải, thành khẩn khai báo, nhận rõ sai lầm của mình và yêu cầu nhận được sự khoan hồng của pháp luật
Mặc dù đB đạt được nhũng kết quả nhất định trong việc thực hiện quyền bào chữa của bị can bị cáo nhưng nhìn chung số lượng và chất lượng bào chữa vẫn còn nhiều bất cập Những chứng cứ do người bào chữa đưa ra đôi khi không được cơ quan tiến hành tố tụng ghi nhận; người bào chữa chưa
được thực sự tham gia từ giai đoạn điều tra; thời gian dành cho việc tranh luận tại phiên toà còn quá
ít ảnh hưởng không nhỏ đến việc xác định sự thật khách quan và quyền bào chữa của bị cáo./
(1).Xem: Nguyễn Đức Hiển - “Những vụ tù oan, đâu là nguyên nhân”, Báo Pháp luật thành phố Hồ Chí Minh ra ngày 10/2001, tr.4
(2).Xem: Nguyên Vũ: “Khởi tố bị can, luật sư ở đâu?”, Báo Đời sống và pháp luật số 6 ra ngày 11/04/2001 (3).Xem: Báo thanh niên thứ tư ngày 26/12/2001 “Hơn 70% phiên toà không có luật sư tham gia”
(4).Xem: Tài liệu phục vụ triển khai Pháp lệnh luật sư Bộ tư pháp, tr.3
(5).Xem: Báo cáo tổng kết hoạt động của các đoàn luật sư năm 1998
(6).Xem: Báo cáo tổng kết tình hình tổ chức và hoạt động của các đoàn luật sư năm 1998, Vụ quản lí luật su, tư vấn pháp luật Bộ tư pháp
(7) Theo số liệu thống kê của Vụ luật sư, tư vấn pháp luật
Bộ tư pháp
(8).Xem: http://WWW.Vinaseek.com “LBo nông ra tòa bào chữa cho con”
(9) Tài liệu triển khai Pháp lệnh luật sư - Bộ tư pháp năm
2001
(10) Trả lời của chánh án Tòa án nhân dân tối cao đối với các chất vấn của các vị đại biểu Quốc hội tại kì họp thứ X, Quốc hội khoá X, ngày 07/12/2001