- Cố ý trực tiếp là lỗi của người khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xS hội, nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xS hội, thấy trước hậu quả của hành vi đó và mong muốn hậu qu
Trang 1Tạp chí luật học - 21
ấn đề lỗi cố ý gián tiếp ở các tội có CTTP
hình thức đến nay vẫn chưa được làm
sáng tỏ về mặt khoa học Đây cũng là vấn đề có
nhiều sinh viên băn khoăn, thắc mắc khi học tập,
nghiên cứu luật hình sự Trong bài viết này,
chúng tôi muốn góp phần làm sáng tỏ vấn đề lỗi
cố ý gián tiếp có xảy ra ở các tội có cấu thành
hình thức hay không?
Để hiểu rõ vấn đề, trước tiên cần điểm qua
một số khái niệm:
* Về lỗi cố ý: Khoa học luật hình sự cũng
như thực tiễn xét xử từ trước đến nay vẫn thừa
nhận có hai hình thức là lỗi cố ý trực tiếp và
lỗi cố ý gián tiếp Hơn nữa, tại Điều 9 BLHS
năm 1985 và Điều 9 BLHS năm 1999 đều đS
quy định cụ thể vấn đề này
- Cố ý trực tiếp là lỗi của người khi thực
hiện hành vi nguy hiểm cho xS hội, nhận thức
rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xS hội,
thấy trước hậu quả của hành vi đó và mong
muốn hậu quả xảy ra
- Cố ý gián tiếp là lỗi của người khi thực
hiện hành vi nguy hiểm cho xS hội, nhận thức rõ
hành vi của mình là nguy hiểm cho xS hội, thấy
trước hậu quả của hành vi đó có thể xảy ra, tuy
không mong muốn nhưng có ý thức để mặc cho
hậu quả xảy ra
* Về cấu thành tội phạm: CTTP là tổng hợp
những dấu hiệu chung có tính đặc trưng cho
loại tội phạm cụ thể được quy định trong luật
hình sự.(1)
CTTP là tổng hợp những dấu hiệu được quy
định trong luật hình sự đặc trưng cho một loại
tội phạm cụ thể.(2)
Căn cứ vào đặc điểm cấu trúc của các dấu hiệu thuộc mặt khách quan được mô tả trong CTTP, khoa học luật hình sự phân chia CTTP thành các loại khác nhau: Cấu thành tội phạm vật chất và CTTP hình thức
- Cấu thành tội phạm vật chất là CTTP có các dấu hiệu của mặt khách quan gồm hành vi, hậu quả, mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả.(3)
- Cấu thành tội phạm hình thức là CTTP có một dấu hiệu của mặt khách quan là hành vi nguy hiểm cho xS hội.(4)
Xuất phát từ các khái niệm trên đây, việc xem xét biểu hiện của các hình thức lỗi cố ý trực tiếp và lỗi cố ý gián tiếp đối với CTTP vật chất không có gì phức tạp
Đối với CTTP vật chất:
Trường hợp người phạm tội thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp thì về lí trí họ nhận thức rõ tính chất nguy hiểm cho xS hội của hành vi của mình Nói cách khác là nhận thức được ý nghĩa
xS hội hành vi của mình là nguy hiểm, gây thiệt hại cho xS hội, đi ngược lại yêu cầu của Nhà nước, của xS hội Người phạm tội thấy trước hậu quả nguy hại cho xS hội mà hành vi của mình chắc chắn gây ra hoặc có thể gây ra Còn về ý chí, người phạm tội mong muốn hành vi nguy hiểm cho xS hội của mình được thực hiện; mong muốn hậu quả nguy hại cho
xS hội xảy ra
V
* Giảng viên Khoa tư pháp Trường đại học luật Hà Nội
Nguyễn văn hương *
Trang 222 - Tạp chí luật học
Chính vì những lẽ đó, khi hậu quả nguy hại
cho xS hội xảy ra thì hậu quả đó phù hợp với
mục đích phạm tội của người phạm tội
Trường hợp người phạm tội có lỗi cố ý gián
tiếp, về lí trí họ cũng nhận thức rõ tính chất
nguy hiểm cho hội của hành vi của mình
(tương tự như trường hợp phạm tội với lỗi cố ý
trực tiếp) Người phạm tội cũng thấy trước hậu
quả nguy hiểm cho xS hội mà hành vi của họ
có thể gây ra
Còn về ý chí, người phạm tội không mong
muốn hậu quả đó mà họ có thái độ để mặc cho
hậu quả xảy ra (hậu quả xảy ra cũng được,
không xảy ra cũng được) Tuy nhiên, họ đS
mong muốn hành vi nguy hiểm được thực hiện
để đạt mục đích khác của họ Và cũng vì lẽ đó,
họ chấp nhận hậu quả xảy ra khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xS hội
ở trường hợp phạm tội với lỗi cố ý gián tiếp, sự thấy trước hậu quả chỉ là thấy trước hậu quả có thể xảy ra, không thể có trường hợp người phạm tội đS thấy trước hậu quả tất nhiên xảy ra mà họ có thái độ để mặc, không mong muốn hậu quả đó khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xS hội.(5) Mặt khác, hậu quả nguy hiểm đS xảy ra không phù hợp với mục đích của người phạm tội mà chỉ phần nào đáp ứng mục
đích của người phạm tội
Chúng ta có thể nhận thức rõ vấn đề này
thông qua mô hình trên đây: (Mô hình 1)
Điều cần chú ý là:
- Hành vi phạm tội (nói ở đây) luôn phải là
hành vi được thực hiện Bởi chỉ khi hành vi
nguy hiểm được thực hiện chúng ta mới xem xét
lỗi của người thực hiện hành vi
- Nói nhận thức là nhận thức của chủ thể về
tính chất nguy hiểm cho xS hội của hành vi, còn
thấy trước là thấy trước hậu quả nguy hiểm cho
xS hội mà hành vi nguy hiểm sẽ gây ra hoặc có
thể gây ra Việc thấy trước hậu quả là kết quả của việc nhận thức được hành vi trên cơ sở nhận thức biểu hiện khách quan của hành vi cũng như những tình tiết có liên quan đến hành vi đS thực hiện như công cụ, phương tiện, phương pháp, thủ đoạn, hoàn cảnh, địa điểm thực hiện tội phạm, đặc điểm của đối tượng tác động của tội phạm Hậu quả của tội phạm là sự thực hiện hoá của hành vi nguy hiểm cho xS hội Hậu quả
là cái có sau hành vi, là cái dự kiến, cái kéo theo của hành vi nguy hiểm cho nên chỉ có thể là
Lỗi cố ý
trực tiếp
Lí trí
ý chí
Hậu quả
(xảy ra)
Hành vi
trí
Nhận thức được
ý chí
Mong muốn
Nhận thức được
Để mặc (chấp nhận )
Đáp ứng mục đích của người phạm tội
Phù hợp mục đích của người phạm tội
Lỗi cố ý gián tiếp CTTP vật chất
Trang 3Tạp chí luật học - 23
thấy trước (thực chất là sự dự kiến, hình dung
hay mường tượng, liên tưởng) của chủ thể về
hậu quả khi thực hiện hành vi nguy hiểm, cho
xS hội Nói đến nhận thức bao giờ cũng là nhận
thức về thực tại khách quan, còn thấy trước là sự
suy đoán có căn cứ về diễn biến tương lai của sự
việc Và ngược lại để đoán định, biết được, thấy
được cái tương lai thì phải nhận thức được cái
hiện tại, hiện thời
- Trong quy định tại Điều 9 BLHS đS không
nói đến việc chủ thể mong muốn thực hiện hành
vi nguy hiểm cho xS hội mà chỉ nói mong muốn
hậu quả nguy hiểm Hậu quả nguy hiểm là hệ
quả, là kết quả trực tiếp của hành vi nguy hiểm;
để hậu quả phát sinh, hậu quả hiện diện trong
thực tế thì không còn cách nào khác là chủ thể
phải thực hiện hành vi Do vậy, khi chủ thể mong
muốn hậu quả thì tất nhiên họ phải mong muốn
thực hiện hành vi Chính vì vậy, Điều 9 BLHS đS không nói đến vấn đề này
Với cơ sở lí luận khoa học đS trình bày trên
đây, chúng ta hSy sử dụng nó để xem xét hai hình thức lỗi cố ý trực tiếp và cố ý gián tiếp ở tội phạm
có cấu thành hình thức
CTTP hình thức là CTTP chỉ có một dấu hiệu của mặt khách quan được mô tả trong CTTP là dấu hiệu hành vi nguy hiểm cho xS hội Trong CTTP hình thức không có dấu hiệu hậu quả cũng như quan hệ nhân quả giữa hành
vi nguy hiểm và hậu quả nguy hiểm cho xS hội
Do đặc điểm của CTTP hình thức như vậy mà quan hệ tâm lí của người phạm tội với các dấu hiệu của tội phạm có CTTP hình thức có điểm khác căn bản so với tội phạm có CTTP vật chất
Chúng ta có thể xem xét mô hình dưới đây: (Mô hình 2)
Đối với trường hợp cố ý trực tiếp:
Về lí trí, người phạm tội cũng nhận thức rõ
tính chất nguy hiểm cho xS hội của hành vi của
mình Nhận thức nguy hiểm cho xS hội của
hành vi là nhận thức tính chất gây thiệt hại cho
xS hội của hành vi trên cơ sở nhận thức những
tình tiết khách quan của hành vi hoặc có liên
quan đến hành vi (tương tự như trường hợp tội
phạm có CTTP vật chất)
Tuy nhiên, ở tội phạm có CTTP hình thức, hậu quả của tội phạm không phải dấu hiệu bắt buộc, do vậy, vấn đề thấy trước hay không thấy trước hậu quả không được đặt ra khi xem xét dấu hiệu lí trí của người phạm tội.(6) Đối với trường hợp này, chỉ cần người phạm tội nhận thức rõ tính chất nguy hiểm cho xS hội của
CTTP hình thức
Lỗi cố ý
trực tiếp
Lỗi cố ý gián tiếp
Lí trí
ý chí
Hành vi (thực hiện)
Lí trí
ý chí
Nhận thức được Nhận thức được
Trang 424- Tạp chí luật học
hành vi của mình
Còn về ý chí, ở các tội phạm có CTTP hình
thức, hậu quả nguy hiểm cho xS hội không phải
là dấu hiệu bắt buộc cho nên việc xác định dấu
hiệu ý chí đối với hậu quả nguy hiểm cho xS
hội không được đặt ra Muốn xác địmh người
phạm tội có lỗi cố ý trực tiếp chỉ cần xác định
người đó đS nhận thức được tính chất nguy
hiểm của hành vi mà vẫn thực hiện hành vi đó.(7)
Như vậy về ý chí, chỉ cần người phạm tội (trên
cơ sở nhận thức của lí trí) mong muốn thực hiện
hành vi nguy hiểm cho xS hội mà không cần
phải mong muốn hậu quả xảy ra
CTTP hình thức là CTTP mà dấu hiệu hậu
quả không được phản ánh trong CTTP Việc
xác định lỗi đối với tội phạm có CTTP hình
thức chỉ xem xét quan hệ tâm lí của chủ thể đối
dấu hiệu khách quan được phản ánh trong
CTTP là hành vi nguy hiểm cho xS hội
Về lí trí của chủ thể được xem xét, xác định
tương tự lỗi cố ý trực tiếp Chủ thể nhận thức
được tính chất nguy hiểm cho xS hội của hành
vi thông qua các tình tiết khách quan của hành
vi như tính chất, phương pháp thủ đoạn, công
cụ phương tiện mà hành vi sử dụng
Về ý chí, vì CTTP hình thức không phản
ánh dấu hiệu hậu quả do vậy việc còn lại là
xem xét chủ thể có mong muốn thực hiện hành
vi hay không?
Khi đS nhận thức được hành vi mà mong
muốn thực hiện hành vi thì trường hợp đó đS
thuộc lỗi cố ý trực tiếp
Mặt khác, khi đS nhận thức được hành vi
mà vẫn thực hiện thì không thể nói chủ thể
không mong muốn Trường hợp nhận thức được
hành vi, thực hiện hành vi để đạt một mục đích
nào đó; chỉ có thực hiện hành vi mới đạt được
mục đích thì việc thực hiện hành vi này thực
chất là chủ thể đS mong muốn Nếu hành vi
được thực hiện thì lỗi của chủ thể đối với việc
thực hiện hành vi nguy hiểm cho xS hội trong
trường hợp này vẫn là lỗi cố ý trực tiếp
Còn khi nhận thức được hành vi là nguy hiểm cho xS hội nếu không mong muốn hành
vi đó thì nó sẽ không bao giờ được thực hiện Bởi lẽ tự nhiên là một người bình thường không bao giờ lại thực hiện việc làm vô nghĩa, thậm chí việc đó không đem lại lợi ích gì mà còn làm hại chính bản thân họ Do vậy, hành vi nguy hiểm cho xS hội trong trường hợp này sẽ không
được thực hiện Khi đS không có hành vi thì việc xem xét lỗi sẽ không đặt ra
Về hình thức lỗi cố ý gián tiếp ở Điều 9 BLHS còn quy định chủ thể “tuy không mong muốn nhưng có ý thức để mặc ”
Khi đS để mặc hay chỉ là chấp nhận hành vi thì bao giờ cũng có hai khả năng, hành vi sẽ xảy ra hoặc không xảy ra - tức là hành vi sẽ
được thực hiện hoặc không được thực hiện Trường hợp hành vi không được thực hiện chúng ta không cần xem xét Trường hợp hành
vi được thực hiện thì điều đó đS thể hiện sự chủ
động lựa chọn của chủ thể Khi đS chủ động lựa chọn thực hiện hành vi thì không thể nói là không mong muốn và trường hợp này lại thuộc hình thức lỗi cố ý trực tiếp
Với những phân tích trên đây cho phép chúng ta khẳng định lỗi cố ý gián tiếp không thể xảy ra ở những tội phạm có CTTP hình thức Nói cách khác là hầu hết các tội phạm có CTTP hình thức đều được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp Tội phạm có CTTP hình thức mà được thực hiện với các hình thức lỗi khác (không phải
là cố ý trực tiếp) chỉ là trường hợp cá biệt (chúng tôi sẽ trình bày ở một bài viết khác)./
(1).Xem: Giáo trình luật hình sự Việt Nam, Trường đại học luật Hà Nội 2001, tr 53
(2).Xem: Giáo trình luật hình sự Việt Nam, phần chung, Khoa Luật, Đại học quốc gia Hà Nội 2001, tr.124 (3),(4).Xem: Giáo trình luật hình sự Việt Nam, Trường
đại học luật Hà Nội 2001, tr 58
(5).Xem: Giáo trình luật hình sự Việt Nam, Trường đại học luật Hà Nội 2001, tr 106
(6), (7).Xem: Giáo trình luật hình sự Việt Nam, Trường đại học luật Hà Nội 2001, tr 105
