Tài liệu Báo cáo " Một số vấn đề lí luận về xây dựng mô hình luật sư Việt Nam theo định hướng xã hội chủ nghĩa" docx

Đội ngũ luật sư được tăng cường về số lượng và chất lượng, phạm vi hoạt động của luật sư được mở rộng hơn, dư luận x7 hội ngày càng quan tâm nhiều hơn tới hoạt động của luật sư, coi hoạt

Ths Phan Trung Hoài* uật sư là nghề có lịch sử hình thành,

phát triển từ lâu với những cách thức

tổ chức và hoạt động rất phong phú, đa

dạng Tuy nhiên, có thể nói cho đến nay,

xung quanh vấn đề nghề luật sư cũng còn

có những quan niệm rất khác nhau, thậm

chí đối lập nhau ở nước ta, trong những

năm đổi mới vừa qua, nghề luật sư đ7 có

những bước phát triển quan trọng và quan

niệm về nghề luật sư cũng có sự đổi mới

đáng kể Đội ngũ luật sư được tăng cường

về số lượng và chất lượng, phạm vi hoạt

động của luật sư được mở rộng hơn, dư luận

x7 hội ngày càng quan tâm nhiều hơn tới hoạt

động của luật sư, coi hoạt động của luật sư là

lĩnh vực hoạt động không thể thiếu trong quá

trình xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN

của dân, do dân, vì dân

Mặc dù vậy, nghề luật sư ở nước ta vẫn

chưa có bước phát triển tương xứng để đáp

ứng các yêu cầu Còn nhiều vấn đề lí luận

và thực tiễn đang đặt ra đòi hỏi phải có sự

nghiên cứu một cách toàn diện để xây dựng

luận cứ cho việc xây dựng mô hình luật sư

phù hợp với điều kiện của nước ta hiện nay

Chẳng hạn, nghề luật sư nói chung và

nghề luật sư ở nước ta nói riêng có tính chất

và đặc điểm gì? Luật sư có vị trí và vai trò

như thế nào trong đời sống x7 hội? Phạm

vi hoạt động của luật sư gồm những vấn đề gì? Mô hình tổ chức và hoạt động của luật sư? Tính định hướng XHCN trong tổ chức

và hoạt động của luật sư cần được hiểu như thế nào?

Nghị quyết Hội nghị lần thứ 3 Ban chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt Nam khoá VIII chỉ rõ: “Đào tạo, phát triển đội ngũ luật sư có phẩm chất đạo đức, có trình

độ chuyên môn, nghiệp vụ, phát huy vai trò của họ trong tư vấn pháp luật và trong tố tụng” Đây là định hướng quan trọng cho việc tiếp tục nghiên cứu xây dựng cơ sở khoa học và thực tiễn của mô hình luật sư Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Có quan niệm cho rằng luật sư là người phụ tá tư pháp, với tư cách ấy luật sư tham gia vào việc điều hành bộ máy tư pháp

đồng thời và bình đẳng với các thành phần khác của tòa án và viện kiểm sát nhân dân.(1) Quan niệm này chưa xác định đúng

vị trí của luật sư khi quan niệm tính chất

“phụ tá” của luật sư nhưng đồng thời lại đi quá xa khi nhấn mạnh vai trò “tham gia

điều hành bộ máy tư pháp” Quan niệm khác lại cho rằng luật sư là người trợ lí pháp luật cho khách hàng, người đồng hành

L

* Đoàn luật sư thành phố Hồ Chí Minh

pháp lí với tòa án, người trợ thủ pháp luật

với x7 hội nên bản thân người luật sư cũng

vừa là bản thân nghề nghiệp, bản thân x7

hội, tương tự như bản thân của vị thẩm

phán hay của công tố viên.(2) Có tác giả lại

quan niệm sứ mạng cao cả và thiêng liêng

của luật sư là bênh vực và bảo vệ kẻ yếu ở

đây, kẻ yếu được hiểu là “người dân trong

quan hệ với cơ quan công quyền, người

kém hiểu biết hơn và nghèo hơn trong quan

hệ với người hiểu biết hơn và giàu hơn Kẻ

yếu, để làm tăng sức mạnh của mình thì có

một cách tốt là sử dụng luật sư”.(3) Quan

niệm như trên không phải là quan niệm

đúng cả về phương diện lịch sử và bản chất

nghề nghiệp luật sư Với bản chất XHCN,

dân chủ và nhân đạo, Nhà nước ta luôn coi

trọng quyền của con người và quyền công

dân Những quyền này được Hiến pháp quy

định (Điều 70), được nêu thành nguyên tắc

cơ bản đầu tiên trong Bộ luật tố tụng hình

sự và nhiều văn bản pháp luật quan trọng

khác Sự gắn bó của nghề nghiệp luật sư với

số phận của con người, bất luận trong

trường hợp nào, cũng được coi là sự kết nối

tự nhiên, mang tính bản chất Đối tượng

của nghề nghiệp, vì thế không đơn thuần

mang tính dịch vụ và chỉ nghĩ đến việc

kiếm lời từ dịch vụ đó mà trước hết chính là

nhu cầu chính đáng của người dân cần được

sự trợ giúp về mặt pháp lí

Đáng chú ý, khi đề cập chức năng của

luật sư không chỉ là nghề nghiệp mà còn là

sứ mệnh, có tác giả đ7 cho rằng: “Người

luật sư XHCN muốn làm tròn trách nhiệm

của mình trong tố tụng hình sự và dân sự

thì phải luôn hướng tới mục tiêu cao quý

góp phần bảo vệ công lí, công bằng x; hội,

bảo vệ pháp chế XHCN, với tinh thần chí công vô tư của người tham gia cầm cán cân công lí và tinh thần dũng cảm của người chiến sĩ phục vụ lí tưởng trên”.(4)

Theo quan điểm của chúng tôi, nền tảng hoạt động của luật sư không chỉ xuất phát từ quyền hiến định mà ở phạm vi rộng hơn, luật sư đóng vai trò vô cùng quan trọng trong các thiết chế của nền dân chủ, trở thành người đồng hành đắc lực thực hiện quyền tự do và dân chủ - “của quý báu nhất của nhân dân” như cách nói của Bác

Hồ, mang lại các giá trị là đại lượng bảo

đảm sự công bằng trong x7 hội Tuy nhiên, việc xem xét vị trí và vai trò của luật sư không thể tách rời các điều kiện phát triển kinh tế - x7 hội của đất nước và cần đặt nó trong tổng thể các mối quan hệ với các thiết chế khác của thượng tầng kiến trúc, có sự tác động trở lại đối với hạ tầng cơ sở Bởi vì, xét một cách tổng thể: “Sự phát triển về mặt chính trị, triết học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật là dựa vào sự phát triển kinh

tế Nhưng tất cả những sự phát triển đó đều tác động lẫn nhau và cũng tác động đến cơ

sở kinh tế”(5) Theo đó, pháp luật luôn phản

ánh trình độ phát triển của kinh tế - x7 hội,

nó “không bao giờ có thể cao hơn chế độ kinh tế và cao hơn trình độ văn minh của x; hội do chế độ kinh tế ấy quy định”(6) nhưng pháp luật có sự tác động mạnh mẽ tới sự phát triển của kinh tế - x7 hội

Như vậy, cơ sở của nền kinh tế phát triển theo định hướng XHCN là sự bảo đảm cho các quyền tự do và dân chủ của công dân (trong đó có quyền bào chữa và nhờ người bào chữa) và đến lượt mình, các quyền tự do và dân chủ ấy tác động tích cực

đến tâm trạng của x7 hội, đến nhận thức và

niềm tin của người dân đối với các thiết chế

dân chủ Khi đặt vấn đề vai trò của luật sư

như là tiêu chí của sự phát triển nền dân

chủ, cũng không nên đánh đồng hoặc tuyệt

đối hóa tiêu chí này như là tiền đề tạo lập

bình đẳng x7 hội Giữa khái niệm “bình

đẳng x7 hội” và “công bằng x7 hội” có nội

hàm khác nhau, trong đó “công bằng x7 hội

là một dạng, một biểu hiện của bình đẳng

x7 hội và thực hiện công bằng x7 hội chính

là thực hiện một phần của bình đẳng x7 hội,

một bước tiến trên con đường lâu dài nhằm

dần đạt tới bình đẳng x7 hội hoàn toàn”.(7)

Mặt khác, cũng không thể có khái niệm dân

chủ, quyền và tự do cá nhân chung chung,

thoát li khỏi các điều kiện kinh tế - chính trị

và x7 hội của quốc gia, cùng với nó là truyền

thống văn hoá, phong tục tập quán và cả thói

quen ứng xử các hành vi thông qua các

chuẩn mực, khuôn mẫu về mặt pháp lí

Về phương diện lí luận, Đảng ta đ7

khẳng định: “Đảng và nhân dân ta quyết tâm

xây dựng đất nước Việt Nam theo con

đường x; hội chủ nghĩa trên nền tảng của

chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí

Minh Xây dựng chủ nghĩa x; hội bỏ qua

chế độ tư bản chủ nghĩa, tạo sự biến đổi về

chất của x; hội trên tất cả các lĩnh vực là

sự nghiệp rất khó khăn, phức tạp, cho nên

phải trải qua một thời kì quá độ lâu dài với

nhiều chặng đường, nhiều hình thức tổ chức

kinh tế, x; hội có tính chất quá độ”.(8) Sự

lựa chọn con đường chủ nghĩa x7 hội là sự

lựa chọn đúng đắn, khoa học và hợp quy

luật Mặc dù việc xác định nội hàm của

khái niệm “định hướng x7 hội chủ nghĩa”

còn đang được các nhà lí luận tiếp tục

nghiên cứu để làm sâu sắc hơn nhưng những nội dung cơ bản của nó đ7 được làm

rõ trong Nghị quyết Đại hội đảng IX Vấn

đề đang đặt ra là phải cụ thể hóa những nội dung đó vào các lĩnh vực khác nhau, trong

đó có lĩnh vực hoạt động luật sư

Có thể nói, khi xem xét tính định hướng XHCN trong hoạt động của luật sư bao gồm không chỉ gắn liền với điều kiện cụ thể của đất nước và nhận thức về thực trạng hoạt động luật sư thời gian qua mà còn phải phân biệt cho được những đặc điểm then chốt giữa hoạt động luật sư trong x7 hội XHCN và x7 hội TBCN, xác định được những mục tiêu phải đạt tới cho sự phát triển của dân chủ và bảo đảm công bằng x7 hội Xét trên bình diện này, hoạt động luật sư trong điều kiện đất nước ta hiện nay không chỉ coi việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức là nhiệm vụ hàng đầu mà còn phải thực hiện nhiệm vụ

đó trên cơ sở pháp luật, bảo đảm sự thật khách quan và công lí Điều này cũng có nghĩa là không nên quan niệm nghề luật sư

là hoạt động dịch vụ pháp lí đơn thuần, không thấy hết các giá trị và ý nghĩa mà hoạt động luật sư mang lại cho x7 hội nói chung, cho cá nhân, tổ chức cần sự trợ giúp

về mặt pháp lí nói riêng Luật sư hành nghề không chỉ quan tâm đến thù lao của khách hàng và những lợi ích vật chất khác mà còn phải quan tâm đến yếu tố phi vật chất, phi dịch vụ trong hoạt động trợ giúp pháp lí cho người nghèo, bào chữa theo chỉ định của tòa án hoặc tham gia với tư cách là luật sư công của Nhà nước Hoạt động luật sư vì thế không chỉ diễn ra trong lĩnh vực tranh tụng và tư vấn pháp luật mà còn mở rộng ra

các hoạt động, lĩnh vực của x7 hội, góp

phần tuyên truyền, giáo dục pháp luật, xây

dựng nếp sống và ý thức tuân thủ pháp luật

trong cộng đồng dân cư

Theo quan điểm của chúng tôi, muốn

xác định tính “định hướng XHCN” trong

hoạt động nghề nghiệp của luật sư, phải dựa

trên các căn cứ: Thứ nhất, phải dựa trên

quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư

tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng

ta trong việc xây dựng nhà nước pháp

quyền của dân, do dân và vì dân; xây dựng

x7 hội công bằng, dân chủ, văn minh, trong

đó có quan điểm coi quyền bào chữa và nhờ

người khác bào chữa là thành trì cần thiết

cho các quyền tự do khác; thứ hai, phải căn

cứ vào những đặc điểm và con người Việt

Nam trong lịch sử, ở thời điểm hiện nay và

xu thế phát triển trong tương lai làm nền

tảng xây dựng hình mẫu luật sư Đó là “xây

dựng con người Việt Nam phát triển toàn

diện về chính trị, tư tưởng, trí tuệ, đạo đức,

thể chất, năng lực sáng tạo, có ý thức cộng

đồng, lòng nhân ái, khoan dung, tôn trọng

nghĩa tình, lối sống có văn hóa, quan hệ

hài hòa trong gia đình, cộng đồng và x;

hội phát huy dân chủ, giữ vững kỉ luật, kỉ

cương, tăng cường pháp chế Thực hiện tốt

quy chế dân chủ, mở rộng dân chủ trực tiếp

ở cơ sở Chăm lo cho con người, bảo vệ

quyền và lợi ích hợp pháp của mọi

người”;(9) thứ ba, phải từng bước tiếp cận

và hoà nhập với trình độ của luật sư trên

thế giới, tiếp thu những mặt, những thiết

chế và quan niệm tích cực, phù hợp với

điều kiện phát triển của Việt Nam, phục

vụ đắc lực cho sự hoà nhập của đất nước

trong tiến trình toàn cầu hóa

Hiện nay, việc xác định hoạt động luật sư là nghề không thể thiếu trong x7 hội và cơ chế pháp lí điều chỉnh hoạt động nghề nghiệp này như thế nào vẫn đang là những vấn đề lí luận và thực tiễn pháp lí cần nghiên cứu thấu đáo nhằm đưa ra các giải pháp cho sự hoàn thiện pháp luật về luật sư

ở nước ta hiện nay Trước hết, về phương diện định danh, có quan niệm khá phổ biến

là coi hoạt động luật sư chỉ là hoạt động

“bổ trợ tư pháp” Quan niệm này xuất phát

từ thực tiễn là hành nghề của luật sư thường gắn rất chặt với hoạt động tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử của tòa án Vì thế,

tổ chức nghề nghiệp của luật sư (đoàn luật sư, hội luật sư) thường được thành lập trong phạm vi thẩm quyền tài phán của tòa án địa phương theo công thức: Toà án địa phương/

đoàn luật sư địa phương/ luật sư địa phương Cũng vì lí do đó mà nhiều nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam đ7 coi luật sư là hoạt động “bổ trợ tư pháp”.(10)

Trong hệ thống các quy định pháp luật về

tố tụng, luật sư được xác định là “người tham gia tố tụng”, có địa vị pháp lí hoàn toàn khác so với những người tiến hành tố tụng Trong khi đó, xét về bản chất thì chức năng bào chữa tồn tại độc lập với chức năng công tố như là tất yếu khách quan tự thân của tố tụng hình sự Xét ở bình diện khác, quan điểm rất đáng chú ý là trong luật tố tụng hình sự hiện hành, chức năng bào chữa không chỉ thuộc về bên bào chữa mà còn thuộc về cả bên buộc tội và cơ quan xét xử nữa.(11) Thực tế cho thấy khi giải quyết tranh chấp giữa cá nhân và cá nhân hay giữa cá nhân với cơ quan nhà nước, hầu hết các nước trên thế giới đều có thành lập 3

định chế: Một là, công tố nghiêng về buộc

tội; hai là, cơ quan xét xử và ba là định chế

luật sư, độc lập với cơ quan buộc tội và cơ

quan xét xử, tạo thành ba chiếc cánh nâng

đỡ nền tư pháp Tính chất độc lập này

không chỉ giới hạn trong phạm vi tranh

tụng tại phiên tòa mà còn mở rộng đến các

lĩnh vực của đời sống x7 hội

Trong điều kiện phát triển của x7 hội

nước ta hiện nay và yêu cầu của chiến lược

cải cách tư pháp, điều dễ nhận thấy là luật

sư đ7 được nhìn nhận như là chủ thể độc lập

và quan trọng trong quá trình tranh tụng, là

những người hành nghề chuyên nghiệp về

pháp luật Theo các quy định của Pháp lệnh

luật sư năm 2001, họ còn được đào tạo

nghề nghiệp và phải qua kì thi và thời gian

tập sự mới được cấp chứng chỉ hành nghề

luật sư Luật sư còn có sứ mạng bảo vệ

Hiến pháp và pháp luật, bảo đảm việc thực

thi pháp luật được đúng đắn, bảo vệ công

bằng và chính nghĩa Có thể khẳng định

rằng giá trị của hoạt động nghề nghiệp luật

sư không khác gì với những người làm công

tác giám sát và thực thi pháp luật khác Nếu

như chúng ta đưa ra các tiêu chí như luật sư

không được coi là công chức hay họ không

phải là người được Nhà nước trả lương và

các khoản bảo hiểm x7 hội khác, hoặc bản

chất nghề nghiệp không tạo ra cho họ

“quyền lực” mà các điều tra viên, kiểm

sát viên hay thẩm phán đ7 có để làm căn

cứ phân biệt tính chất nghề nghiệp luật sư

thì chưa đúng về phương diện lí luận và

thực tiễn

Theo chúng tôi, không nên giới hạn

hoạt động luật sư trong khuôn khổ của các

hoạt động “bổ trợ tư pháp” vì như vậy chưa phản ánh đúng ý nghĩa sâu xa của hoạt

động luật sư và các giá trị x7 hội mà hoạt

động này mang lại cho sự phát triển của nền dân chủ nói chung và hoạt động tư pháp nói riêng Việc xác định đúng vị trí

độc lập của hoạt động luật sư trong tranh tụng có ý nghĩa rất quan trọng đối với việc phát huy vai trò của luật sư trong hoạt động nghề nghiệp của mình, góp phần thực hiện chiến lược cải cách tư pháp mà Đảng ta đ7 nêu tại Nghị quyết 08-NQ/TƯ ngày 2/1/2002 của Bộ chính trị

Xây dựng mô hình luật sư Việt Nam theo định hướng x7 hội chủ nghĩa là vấn đề

lí luận mới mẻ và có ý nghĩa chính trị - pháp lí sâu sắc Để có thể xây dựng được mô hình trên, cần phải dựa vào đướng lối của Đảng và khung pháp luật của Nhà nước, trong đó phương hướng quan trọng là phải thay đổi các quy định trong hệ thống pháp luật nội dung và tố tụng (hình sự, dân

sự, kinh tế, lao động, hành chính ) nhằm xây dựng vị trí, vai trò của luật sư trở thành chủ thể độc lập trong hoạt động tư pháp Cùng với việc hoàn thiện pháp luật về luật sư và cách thức tổ chức quản lí hoạt động luật sư, cần sớm ban hành Quy chế trách nhiệm nghề nghiệp, bao gồm các nguyên tắc chung, các tiêu chuẩn đạo đức và tiêu chuẩn kỉ luật làm khuôn mẫu ứng xử trong hoạt động nghề nghiệp và trong cuộc sống của luật sư Người dân hiện nay trông chờ vào sự trợ giúp về mặt pháp lí của luật sư vì

họ tin tưởng không chỉ vào kiến thức pháp

lí, kĩ năng hành nghề mà cả về tính liêm chính, chuẩn mực trong hành vi của cá

nhân luật sư nói riêng, của tổ chức luật sư

như là một tầng lớp trí thức ưu tú, có văn

hóa và hoài b7o, có ảnh hưởng nhất định

đến quá trình phát triển của x7 hội Vì thế,

vị thế của người luật sư trong x7 hội chứa

đựng hàm lượng các giá trị tiêu biểu, được

soi xét trong nhiều chiều chuyển động của

các mối quan hệ x7 hội, không thể chỉ là

quan hệ giữa luật sư và khách hàng mà còn

phải hưng suy cùng với dân tộc, gắn với

mạch đập của thời đại, mưu cầu chính

nghĩa và góp phần nhiều hơn nữa cho sự

phát triển của đất nước Hàm lượng các giá

trị tiêu biểu ấy không phải có được từ tiền

bạc hay sự quen biết “rộng” mà là sự kết

tinh của cả quá trình phấn đấu gian nan,

thậm chí thất bại, mới có được

Xét trên quan niệm chung như vậy, mới

thấy phẩm chất của người luật sư XHCN

được đánh giá không chỉ là người tuân thủ

pháp luật, có kiến thức, kĩ năng và kỉ luật,

tận tâm với khách hàng mà còn phải là

người có tấm lòng yêu thương đối với x7

hội, có lối sống lành mạnh, lòng đầy tự tin

vào chính nghĩa, tin vào công bằng x7 hội

Không thể xây dựng hình ảnh người luật sư

trong chế độ XHCN chỉ là người làm

“chính trị” đơn thuần hoặc chỉ tính toán thu

nhập cá nhân, mưu cầu lợi ích cho riêng

mình Hình mẫu luật sư phù hợp với điều

kiện phát triển hiện nay của Việt Nam phải

là người có văn hóa và nhận thức ngang

tầm với sự phát triển của x7 hội, dựa trên

một nền tảng lí luận và tinh thông nghề

nghiệp pháp lí sâu sắc, có kinh nghiệm thực

tiễn phong phú và phương pháp làm việc

linh hoạt; vừa giữ được giới hạn các chuẩn

mực của pháp luật và trách nhiệm nghề nghiệp, vừa biết vận dụng sáng tạo tinh thần thượng tôn pháp luật vào việc xử lí các

sự kiện trong đời sống thực tiễn./

(1).Xem: Luật sư Nguyễn Mạnh Bách - “Quyền và nghĩa vụ của luật sư”, Nội san Đoàn luật sư thành phố Hồ Chí Minh, số xuân Kỉ M7o 1999, tr.16 (2).Xem: Luật sư Võ Hưng Thanh - “Đạo đức nghề nghiệp của luật sư” , Nội san Đoàn luật sư thành phố

Hồ Chí Minh, Sđd, tr.20

(3).Xem: Nguyễn Tiến Lập - “Tham luận tại Hội thảo Đạo đức nghề nghiệp luật sư”, Bộ tư pháp thành phố Hồ Chí Minh 3/2001

(4).Xem: Luật sư Nguyễn Thành Vĩnh - “Luật sư với việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân”, Nxb Pháp lí, Hà Nội 1990, tr.133

(5).Xem: C.Mác-Ph.Ăngghen - “Một số thư về chủ nghĩa duy vật lịch sử (in lần thứ hai), Nxb Sự thật,

Hà Nội 1976, tr.128

(6).Xem: V.I Lênin - “Nhà nước và cách mạng” (Học thuyết của chủ nghĩa Mác về nhà nước và những nhiệm vụ của giai cấp vô sản trong cuộc cách mạng), Nxb Tiến bộ - Matxcơva 1974 - Bản tiếng Việt, in theo bản dịch của Nxb Sự thật, Hà Nội, tr.151

(7).Xem: GS.TS Lê Hữu Tầng - “Về công bằng x7 hội trong CNXH ở nước ta hiện nay - về định hướng XHCN và con đường đi lên CNXH ở Việt Nam, Sđd, tr 217-218

(8).Xem: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ

IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 2001, tr.21-22 (9).Xem: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Sđd tr.38 và 49

(10).Xem: TS Hà Hùng Cường - “Pháp lệnh luật sư năm 2001với việc đáp ứng yêu cầu hội nhập khu vực

và thế giới”, số chuyên đề về Pháp lệnh luật sư năm

2001, Bộ tư pháp và Tạp chí dân chủ và pháp luật,

Hà Nội 12/2001, tr 23

(11).Xem: TS Phạm Hồng Hải - “Về chức năng bào chữa trong tố tụng hình sự”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 2/1994, tr 27