LÝ LUẬN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁCLENIN VỀ ĐỘC QUYỀN và BIỂU HIỆN ĐỘC QUYỀN HIỆN NAY

Thực chất của độc quyền: Tổ chức độc quyền là những xí nghiệp lớn hoặc liên minh giữa các xí nghiệp lớn TBCN nắm trong tay phần lớn việc sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hóa, định

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT TP HỒ CHÍ MINH

KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ



LÝ LUẬN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC – LÊNIN VỀ ĐỘC QUYỀN

VÀ SỰ BIỂU HIỆN ĐỘC QUYỀN CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN TRONG GIAI ĐOẠN

HIỆN NAY

Tiểu luận cuối kỳ

Môn học: Kinh tế Chính trị Mác-Lênin

MÃ SỐ LỚP HP: LLCT 120205E_06CLC GVHD: cô Trần Thị Thảo

NHÓM THỰC HIỆN: Nhóm 1 HỌC KỲ: 2 – NĂM HỌC: 2022-2023

TP HỒ CHÍ MINH – THÁNG 5 /NĂM 2022

DANH SÁCH THÀNH VIÊN

1 Phù Quốc Huy - 19119022

2 Ma Phúc Phan An - 20144155

3 Trần Quốc Hào - 20161117

4 Bùi Quang Minh - 20161126

5 Nguyễn Hà Anh Quân - 21116316

6 Bạch Quốc Khánh - 21142466

7 Mai Thành Phát - 21144019

8 Đặng Quang Trường - 21146420

9 Nguyễn Thanh Thiện - 21147146

10 Lã Huy Lâm - 21149259

ĐIỂM: NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN: ………

………

………

………

GIÁO VIÊN KÝ TÊN

LỜI CẢM ƠN

Chúng em xin gửi lời cảm ơn chân thành và sự tri ân sâu sắc đến TS Trần Thị Thảo, giảng viên trường Đại học Sư phạm Kỹ Thuật TP Hồ Chí Minh, giảng viên môn học “Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác Lênin” Những lời hướng dẫn mà cô đã chia sẻ đã giúp chúng em rất nhiều trong việc hoàn thành bài tiểu luận này và kể cả cho những bài tiểu luận của các khóa học khác trong tương lai

Trong quá trình học tập, cũng như là trong quá trình làm bài tiểu luận, khó tránh khỏi sai sót, rất mong cô bỏ qua Đồng thời do trình độ lý luận cũng như kinh nghiệm còn hạn chế nên bài tiểu luận không thể tránh khỏi những thiếu sót, chúng

em rất mong nhận được ý kiến đóng góp của cô để chúng em học thêm được nhiều kinh nghiệm và sẽ hoàn thành tốt hơn bài tiểu luận sắp tới

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

(1) CNTB: Chủ nghĩa tư bản

(2) CNTBĐQNN: Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

(3) TBĐQNN: Tư bản độc quyền nhà nước

(4) TBCN: Tư bản chủ nghĩa

(5) QHSX TBCN: Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

PHẦN NỘI DUNG 2

CHƯƠNG 1: CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN 2

1.1 Nguyên nhân hình thành và phát triển 2

1.2 Bản chất 2

1.2.1 Tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền 2

1.2.2 Tư bản tài chính và đầu sỏ tài chính 5

1.2.3 Xuất khẩu tư bản 7

1.2.4 Sự phân chia thế giới về kinh tế giữa các liên minh độc quyền 8

1.2.5 Sự phân chia thế giới về lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc 9

1.3 Biểu hiện 11

1.3.1 Quan hệ giữa độc quyền và cạnh tranh trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền 11

1.3.2 Biểu hiện hoạt động của qui luật giá trị và qui luật giá trị thặng dư trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền 11

CHƯƠNG 2: SỰ BIỂU HIỆN ĐỘC QUYỀN TRONG GIAI ĐOẠN 13

HIỆN NAY 13

2.1 Hình thức độc quyền 13

2.1.1 Sự tập trung sản xuất và sự thống trị của các tổ chức độc quyền 13

2.1.2 Tư bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính 14

2.1.3 Xuất khẩu tư bản 14

2.1.4 Sự phân chia thế giới về kinh tế giữa các liên minh độc quyền quốc tế…… .15

2.1.5 Sự phân chia thế giới về mặt lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc… .16

2.2 Phạm vi độc quyền 17

KẾT LUẬN 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

PHẦN MỞ ĐẦU

Nhà nước tư bản ra đời đó là một tất yếu của lịch sử Nhà nước tư bản đã trải qua nhiều hình thái phát triển khác nhau trong đó có Chủ Nghĩa Tư Bản độc quyền Nhà nước Sự ra đời phát triển của Chủ Nghĩa Tư Bản độc quyền Nhà nước là mặt biến đổi quan trọng trong quan hệ quản lý và là đặc điểm nổi bật của chủ nghĩa tư

bản đương đại Đầu thế kỷ XX, V I Lênin đã chỉ rõ: Chủ nghĩa tư bản độc quyền

thành chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là khuynh hướng tất yếu Nhưng chỉ

đến những năm 50 của thế kỷ XX, Chủ Nghĩa Tư Bản độc quyền Nhà nước mới trở thành một thực thể rõ ràng là một đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa tư bản hiện đại

Hay trong tác phẩm chống Đuyrinh, Ph Anghen đã nhận xét: Sự cạnh tranh trong

nội bộ quốc gia nhương chỗ cho sư độc quyền của một công ty duy nhất trong nội

bộ quốc gia đó Đại biểu chính thức của Xã hội Tư Bản Chủ Nghĩa – tức là Nhà nước – cũng buộc phải đảm đương lấy việc lãnh đạo lấy các tư liệu sản

xuất…Nghiên cứu vấn đề trên, tiểu luận Kinh tế Chính trị với đề tài: “Lí luận của

Kinh tế Chính trị Mác-Lênin về độc quyền và sự biểu hiện độc quyền của chủ nghĩa tư bản trong giai đoạn hiện nay”

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

1.1 Nguyên nhân hình thành và phát triển

Theo Lênin: “Cạnh tranh tự do nhất định dẫn đến tích tụ, tập trung sản xuất Tích tụ tập trung sản xuất đến một trình độ nhất định sẽ dẫn đến độc quyền”

Quá trình mang tính quy luật nói trên diễn ra do những nguyên nhân chủ yếu sau Sự phát triển của LLSX dưới tác động của tiến bộ KH- KT xuất hiện nhiều ngành SX mới

Cạnh tranh tự do dẫn đến hai xu hướng:

+ Một là, buộc các nhà TB phải cải tiến kỹ thuật, tăng quy mô

+ Hai là, các nhà tư bản nhỏ bị phá sản, hoặc phải liên kết nhau để đứng vững trong cạnh tranh Các xí nghiệp lớn cạnh tranh khốc liệt khó phân thắng bại nảy sinh

xu hướng thỏa hiệp

Khủng hoảng kinh tế: 1873 và 1898: Làm phá sản hàng loạt các tư bản vừa và nhỏ, các xí nghiệp khác muốn tồn tại phải đổi mới kỹ thuật, thúc đẩy quá trình tập trung TB Các công ty cổ phần trở thành phổ biến

Thực chất của độc quyền:

Tổ chức độc quyền là những xí nghiệp lớn hoặc liên minh giữa các xí nghiệp lớn TBCN nắm trong tay phần lớn việc sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hóa, định ra giá cả độc quyền và thu lợi nhuân độc quyền cao

Các hình thức của độc quyền:

CARTEL

Là một liên minh độc quyền về: giá cả, phân chia thị trường, số lượng hàng hóa sản xuất Các nhà tư bản tham gia Cartel vẫn độc lập về sản xuất và lưu thông Cartel là một liên minh độc quyền không vững chắc Cartel phát triển nhất ở Đức

Là một hình thức độc quyền thống nhất cả việc SX và lưu thông dưới sự quản

lý của hội đồng quản trị Các nhà tư bản tham gia trust trở thành các cổ đông thu lợi nhuận theo cổ phần Tơrơt đánh dấu bước ngoặt về hình thức vận động mới của QHSX TBCN Nước Mỹ là quê hương của trust

CONSORTIUM

Là hình thức độc quyền đa ngành, tồn tại dươi dạng một hiệp nghị ký kết giữa ngân hàng và công nghiệp để cùng nhau tiến hành các nghiệp vụ tài chính lớn:

+ Một là, phát hành chứng khoán có giá,

+ Hai là, phân phối công trái,

+ Ba là, đầu cơ chứng khoán có giá ở sở giao dịch,

+ Bốn là, hợp tác để thực hiện các dự án lớn

Thông thường đứng đầu một consortium là một ngân hàng độc quyền lớn

Cùng với quá trình tích tụ và tập trung sản xuất trong công nghiệp cũng diễn ra quá trình tích tụ, tập trung tư bản trong ngân hàng dẫn đén hình thành các tổ chức độc quyền trong ngân hàng Qui luật tích tụ, tập trung tư bản cũng giống như trong công nghiệp, do quá trình cạnh tranh, các ngân hàng vừa và nhỏ bị thôn tính, dẫn đến hình

thành những ngân hàng lớn Khi sản xuất trong ngành công nghiệp tích tụ ở mức độ cao, thì các ngân hàng nhỏ không đủ tiềm lực và uy tín phục vụ cho công việc kinh doanh của các xí nghiệp công nghiệp lớn Các tổ chức độc quyền này tìm kiếm các ngân hàng lớn hơn thích hợp với các điều kiện tài chính và tín dụng của mình Trong điều kiện đó, các ngân hàng nhỏ phải tự sáp nhập vào các ngân hàng mạnh hơn hoặc phải chấm dứt sự tồn tại của mình trước qui luật khốc liệt của cạnh tranh Quá trình này đã thúc đẩy các tổ chức độc quyền ngân hàng ra đời

Sự xuất hiện, phát triển của các tổ chức độc quyền trong ngân hàng đã làm thay đổi quan hệ giữa tư bản ngân hàng và tư bản công nghiệp, làm cho ngân hàng bắt đầu có vai trò mới Ngân hàng từ chỗ chỉ là kẻ trung gian trong việc thanh toán

và tín dụng, nay đã nắm được hầu hết tư bản tiền tệ của xã hội nên có quyền lực vạn năng, khống chế mọi hoạt động của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa Dựa trên vị trí người chủ cho vay, độc quyền ngân hàng cử đại diện của mình vào các cơ quan quản

lý của độc quyền công nghiệp để theo dõi việc sử dụng tiền vay, hoặc các tổ chức độc quyền ngân hàng còn trực tiếp đầu tư vào công nghiệp Trước sự khống chế và chi phối ngày càng siết chặt của ngân hàng, một quá trình xâm nhập tương ứng trở lại của các độc quyền công nghiệp vào ngân hàng cũng diễn ra Các tổ chức độc quyền công nghiệp cũng tham gia vào công việc của ngân hàng bằng cách mua cổ phần của ngân hàng lớn để chi phối hoạt động của ngân hàng, hoặc lập ngân hàng riêng phục vụ cho mình Quá trình độc quyền hóa trong công nghiệp và trong ngân hàng xoắn xuýt với nhau và thúc đẩy lẫn nhau làm nảy sinh một thứ tư bản mới, gọi

là tư bản tài chính

Tư bản tài chính là sự thâm nhập và dung hợp vào nhau giữa tư bản độc quyền trong ngân hàng và tư bản ĐQ công nghiệp và là kết quả của sự hợp nhất giữa các

tổ chức độc quyền ngân hàng và các tổ chức độc quyền công nghiệp

Sự phát triển của tư bản tài chính dẫn đến sự hình thành một nhóm nhỏ độc quyền chi phối toàn bộ đời sống kinh tế và chính trị của toàn xã hội gọi là đầu sỏ tài chính

Đầu sỏ tài chính thiết lập sự thống trị của mình thông qua chế độ tham dự Thực chất của chế độ tham dự là một nhà tài chính lớn, hoặc một tập đoàn tài chính nhờ có số cỏ phiếu khống chế mà nắm được một công ty lớn nhất với tư cách là công

ty gốc (công ty mẹ); công ty này lại mua được cổ phiếu khống chế, thống trị được công ty khác, gọi là công ty con; công ty con đến lượt nó, lại chi phối các công ty cháu ; cũng bằng cách như thế…Nhờ có chế độ tham dự và phương pháp tổ chức tập đoàn theo kiểu móc xích như vậy, bằng một lượng tư bản đầu tư nhỏ, các nhà tư bản độc quyền tài chính có thể khống chế và điều tiết được một lượng tư bản lớn gấp nhiệu lần Ngoài chế độ tham dự, đầu sỏ tài chính còn sử dụng những thủ đoạn như lập công ty mới, phát hành trái khoán, kinh doanh công trái, đầu cơ chứng khoán ở

sở giao dịch, đầu cơ ruộng đất…để thu lợi nhuận độc quyền cao Thống trị về kinh

tế là cơ sở để đầu sỏ tài chính thống trị về chính trị và các mặt khác Về mặt chính trị, đầu ssr tài chính chi phối mọi hoạt động của các sơ quan nhà nước, biến nhà nước

tư sản thành công cụ phục vụ lợi ích cho chúng Sự thống trị của bọn tài phiệt đã làm nảy sinh chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa quân phiệt và nhiều thứ chủ nghĩa phản động khác, cùng chạy đua vũ trang, gây chiến tranh xâm lược để áp bức, bóc lột các nước đang phát triển và chậm phát triển

1.2.2 Tư bản tài chính và đầu sỏ tài chính

Cùng với quá trình tích tụ và tập trung sản xuất trong công nghiệp cũng diễn

ra quá trình tích tụ, tập trung tư bản trong ngân hàng dẫn đén hình thành các tổ chức độc quyền trong ngân hàng Qui luật tích tụ, tập trung tư bản cũng giống như trong công nghiệp, do quá trình cạnh tranh, các ngân hàng vừa và nhỏ bị thôn tính, dẫn đến hình thành những ngân hàng lớn Khi sản xuất trong ngành công nghiệp tích tụ

ở mức độ cao, thì các ngân hàng nhỏ không đủ tiềm lực và uy tín phục vụ cho công việc kinh doanh của các xí nghiệp công nghiệp lớn Các tổ chức độc quyền này tìm kiếm các ngân hàng lớn hơn thích hợp với các điều kiện tài chính và tín dụng của mình Trong điều kiện đó, các ngân hàng nhỏ phải tự sáp nhập vào các ngân hàng

mạnh hơn hoặc phải chấm dứt sự tồn tại của mình trước qui luật khốc liệt của cạnh tranh Quá trình này đã thúc đẩy các tổ chức độc quyền ngân hàng ra đời

Sự xuất hiện, phát triển của các tổ chức độc quyền trong ngân hàng đã làm thay đổi quan hệ giữa tư bản ngân hàng và tư bản công nghiệp, làm cho ngân hàng bắt đầu có vai trò mới Ngân hàng từ chỗ chỉ là kẻ trung gian trong việc thanh toán

và tín dụng, nay đã nắm được hầu hết tư bản tiền tệ của xã hội nên có quyền lực vạn năng, khống chế mọi hoạt động của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa Dựa trên vị trí người chủ cho vay, độc quyền ngân hàng cử đại diện của mình vào các cơ quan quản

lý của độc quyền công nghiệp để theo dõi việc sử dụng tiền vay, hoặc các tổ chức độc quyền ngân hàng còn trực tiếp đầu tư vào công nghiệp Trước sự khống chế và chi phối ngày càng siết chặt của ngân hàng, một quá trình xâm nhập tương ứng trở lại của các độc quyền công nghiệp vào ngân hàng cũng diễn ra Các tổ chức độc quyền công nghiệp cũng tham gia vào công việc của ngân hàng bằng cách mua cổ phần của ngân hàng lớn để chi phối hoạt động của ngân hàng, hoặc lập ngân hàng riêng phục vụ cho mình Quá trình độc quyền hóa trong công nghiệp và trong ngân hàng xoắn xuýt với nhau và thúc đẩy lẫn nhau làm nảy sinh một thứ tư bản mới, gọi

là tư bản tài chính

Sự phát triển của tư bản tài chính dẫn đến sự hình thành một nhóm nhỏ độc quyền chi phối toàn bộ đời sống kinh tế và chính trị của toàn xã hội tư bản gọi là đầu

sỏ tài chính Đầu sỏ tài chính thiết lập sự thống trị của mình thông qua chế độ tham

dự Thực chất của chế độ tham dự là một nhà tài chính lớn, hoặc một tập đoàn tài chính nhờ có số cỏ phiếu khống chế mà nắm được một công ty lớn nhất với tư cách

là công ty gốc (công ty mẹ); công ty này lại mua được cổ phiếu khống chế, thống trị được công ty khác, gọi là công ty con; công ty con đến lượt nó, lại chi phối các công

ty cháu ; cũng bằng cách như thế…Nhờ có chế độ tham dự và phương pháp tổ chức tập đoàn theo kiểu móc xích như vậy, bằng một lượng tư bản đầu tư nhỏ, các nhà tư bản độc quyền tài chính có thể khống chế và điều tiết được một lượng tư bản lớn gấp

nhiều lần Ngoài chế độ tham dự, đầu sỏ tài chính còn sử dụng những thủ đoạn như lập công ty mới, phát hành trái khoán, kinh doanh công trái, đầu cơ chứng khoán ở

sở giao dịch, đầu cơ ruộng đất…để thu lợi nhuận độc quyền cao

Thống trị về kinh tế là cơ sở để đầu sỏ tài chính thống trị về chính trị và các mặt khác Về mặt chính trị, đầu ssr tài chính chi phối mọi hoạt động của các sơ quan nhà nước, biến nhà nước tư sản thành công cụ phục vụ lợi ích cho chúng Sự thống trị của bọn tài phiệt đã làm nảy sinh chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa quân phiệt và nhiều thứ chủ nghĩa phản động khác, cùng chạy đua vũ trang, gây chiến tranh xâm lược để áp bức, bóc lột các nước đang phát triển và chậm phát triển

1.2.3 Xuất khẩu tư bản

Lênin vạch ra rằng: “xuất khẩu hàng hóa là đặc điểm của giai đoạn chủ nghĩa

tư bản tự do cạnh tranh, còn xuất khẩu tư bản là đặc điểm của chủ nghĩa tư bản độc quyền” Xuất khẩu tư bản là xuất khẩu giá trị ra nước ngoài (đầu tư tư bản ra nước ngoài) nhằm mục đích chiếm đoạt giá trị thặng dư và các nguồn lợi nhuận khác ở các nước nhập khẩu tư bản

Cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, xuất khẩu tư bản trở thành phổ biến do: Trong một số ít nước phát triển đã tích lũy được một lượng TB lớn; Các nước lạc hậu thiếu vốn để phát triển; CNTB phát triển mâu thuẫn kinh tế - xã hội gay gắt Xuất khẩu tư bản trở thành biện pháp làm giảm mức độ gay gắt đó

Các hình thức xuất khẩu tư bản:

*Nếu xét cách thức đầu tư:

+ Một là, đầu tư trực tiếp: xây dựng xí nghiệp mới, mua lại các xí nghiệp đang hoạt động

+ Hai là, đầu tư gián tiếp: cho vay để thu lãi

*Nếu xét theo chủ thể sở hữu:

Xuất khẩu tư bản nhà nước: nhà nước tư sản đầu tư vào nước nhập khẩu tư bản hoặc viện trợ hoàn lại hay không hoàn lại nhằm các mục tiêu:

+ Kinh tế: hướng vào các ngành kết cấu hạ tầng để tạo môi trường thuận lợi cho đầu tư tư nhân

+ Chính trị: cứu vãn chế độ chính trị thân cận, hoặc tạo ra mối quan hệ phụ thuộc lâu dài

+ Quân sự: lôi kéo các nước phụ thuộc vào các khối quân sự

Xuất khẩu tư bản tư nhân: là hình thức xuất khẩu tư bản do tư nhân đảm nhận được vận hành qua các hình thức hoạt động:

+ Chi nhánh của các công ty xuyên quốc gia

+ Hoạt động tài chính tín dụng của các ngân hàng

+ Các trung tâm tín dụng và chuyển giao công nghệ

Việc xuất khẩu tư bản là sự mở rộng quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ra nước ngoài, là công cụ chủ yếu để bành trướng sự thống trị, bóc lột, nô dịch của tư bản tài chính trên phậm vi toàn thế giới

1.2.4 Sự phân chia thế giới về kinh tế giữa các liên minh độc quyền

Quá trình tích tụ và tập trung tư bản phát triển, việc xuất khẩu tư bản tăng lên

cả về qui mô và phạm vi tất yếu dẫn tới sự phân chia thế giới về mặt kinh tế giữa các tập đoàn tư bản độc quyền và hình thành các tổ chức độc quyền quốc tế Lịch sử phát triển của chủ nghĩa tư bản đã chứng tỏ thị truờng trong nước luôn luôn gắn với thị trương ngoài nước Đặc biệt trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền, thị trường ngoài nước còn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với các nước đế quốc Một mặt,

do lực lượng sản xuất phát triển cao đòi hỏi ngày càng phải có nhiều nguồn nguyên liệu và có nơi tiêu thụ; mặt khác, do thèm khát lợi nhuận siêu ngạch thúc đẩy tư bản độc quyền tăng cường bành trướng ra nước ngoài, cần có thị trường ổn định thường xuyên Lênin nhận xét: “bọn tư bản chia nhau thế giới, không phải do tính độc ác đặc biệt của chúng, mà là do sự tập trung đã tới mức buộc chúng phải đi vào con đường ấy để kiếm lợi”