BẤT ỔN XÃ HỘI VÀ TÂM TRÍ CON NGƯỜI HIỆN ĐẠI (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP BÀ DALLOWAY CỦA V WOOLF VÀ NGƯỜI ĐÀN BÀ ĐANG YÊU CỦA D H LAWRENCE) ThS NGUYỄN THỊ THU HẰNG Khoa Ngữ Văn, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế Email hangvsphuegmail com Tóm tắt Virginia Woolf và David Herbert Richards Lawrence là hai tiểu thuyết gia nổi tiếng của nền văn học hiện đại Anh đầu thế kỷ XX Sáng tác trong thời kỳ đầy biến động của xã hội phương Tây, Woolf và Lawrence có nhiều đóng góp quan trọng về mặt tư tưởng và nghệ.
Trang 1BẤT ỔN XÃ HỘI VÀ TÂM TRÍ CON NGƯỜI HIỆN ĐẠI (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP BÀ DALLOWAY CỦA V WOOLF VÀ
NGƯỜI ĐÀN BÀ ĐANG YÊU CỦA D.H LAWRENCE)
ThS NGUYỄN THỊ THU HẰNG Khoa Ngữ Văn, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế
Email: hangvsphue@gmail.com
Tóm tắt: Virginia Woolf và David Herbert Richards Lawrence là hai
tiểu thuyết gia nổi tiếng của nền văn học hiện đại Anh đầu thế kỷ XX Sáng tác trong thời kỳ đầy biến động của xã hội phương Tây, Woolf và Lawrence có nhiều đóng góp quan trọng về mặt tư tưởng và nghệ thuật của tiểu thuyết hiện đại Bài viết này, trên diện rộng, khám phá những tác động của xã hội đến đời sống tâm tư, tình cảm, suy tưởng của con người được các nhà văn phản ánh trong tác phẩm văn chương Ở góc độ hẹp hơn, bài viết chỉ ra ảnh hưởng của bất ổn xã hội đến tâm trí của các
nhân vật trong tiểu thuyết Bà Dalloway của V Woolf và Người đàn bà đang yêu của D.H Lawrence Từ đó, người viết phân tích và lý giải
những điểm giống và khác nhau trong cách khắc họa đời sống bên trong của các nhân vật của hai bậc thầy tiểu thuyết hiện đại Anh
Từ khóa: Bất ổn xã hội, tâm trí, dòng ý thức, Bà Dalloway, Người đàn
bà đang yêu.
1 MỞ ĐẦU
Virginia Woolf (1882-1941) và David Herbert Richards Lawrence (1885-1930) là hai tiểu thuyết gia nổi tiếng của nền văn học hiện đại Anh đầu thế kỷ XX, có nhiều đóng góp quan trọng cho quá trình đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết hiện đại và ảnh hưởng sâu sắc đến đội ngũ sáng tác không chỉ ở nước Anh mà còn lan rộng ra cả thế giới Sinh ra và trưởng thành trong một giai đoạn lịch sử đầy bão táp, bất ổn ở
xứ sở sương mù, V Woolf và D.H Lawrence chia sẻ những quan điểm, tư tưởng, cách nhìn đời sống bên cạnh những dấu ấn cá nhân, những khoảng trời nghệ thuật
riêng của mỗi người Sự nghiệp sáng tác của hai tiểu thuyết gia này nổi bật với Bà Dalloway (V Woolf) và Người đàn bà đang yêu (D.H Lawrence) bởi sức nặng về
mặt tư tưởng và sự mới mẻ về phương thức thể hiện Dựa trên bối cảnh xã hội Anh đầu thế kỷ XX, Woolf và Lawrence đã phác họa bức tranh tâm trí ngổn ngang của con người hiện đại Đó là những chấn động, chao đảo của đời sống bên trong, những dòng xoáy suy tư bất tận của các nhân vật trong hai tiểu thuyết trước các biến thiên thăng trầm của thời đại
Trang 22 NỘI DUNG
2.1 “Thượng đế đã chết”, Chiến tranh thế giới thứ nhất và những bất ổn của
xã hội phương Tây vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Dân, giai đoạn đầu thế kỷ XIX được biết đến như là một thời kỳ thống nhất cao độ giữa tinh thần và văn hóa của xã hội phương Tây, nhưng đến giữa thế kỷ này, những dấu hiệu khủng hoảng xã hội và tinh thần của châu Âu đã bắt đầu xuất hiện để đến cuối thế kỷ XIX, cuộc khủng hoảng xã hội và tinh thần của phương Tây diễn ra mạnh mẽ và tác động sâu sắc dẫn đến sự thay đổi hoàn toàn xã hội phương Tây thế kỷ XX, trong đó có nghệ thuật [2] Căn nguyên sâu xa của cuộc khủng hoảng này bắt nguồn từ sự lụi tàn của niềm tin
Cuối thế kỷ XIX, triết gia Nietzsche tuyên bố: “Thượng đế đã chết” mà thực ra phải hiểu là “niềm tin vào Thượng đế đã chết”, một niềm tin thiêng liêng từng tạo
ra nền tảng đạo lý cho xã hội phương Tây trong mấy ngàn năm giờ đã tàn lụi [3] Bởi vì nhân loại quá kiêu căng, tự phụ, tưởng rằng khoa học kỹ thuật và trí tuệ của con người có thể quyết định mọi thứ mà không cần bất kì một thế lực siêu phàm nào Do đó, Nietzsche đã bày tỏ mối lo ngại về sự sụp đổ nền tảng luân lý và tình trạng mất phương hướng trong xã hội hiện đại Đến giai đoạn đầu thế kỷ XX, sự
lo lắng này đã trở thành hiện thực; hậu quả của việc đánh mất đức tin, sự lên ngôi của chủ nghĩa thực dụng, sự thiếu vắng một chỗ dựa tinh thần cho xã hội là tình trạng hỗn loạn của thế giới mà điển hình là những cuộc chiến tranh thế giới, những cuộc khủng hoảng kinh tế, những lỗ hổng đạo đức và việc con người mất phương hướng, lạc lõng, bơ vơ, bất mãn, tha hóa…
Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1918) là một trong những cuộc chiến tranh khốc liệt, có quy mô to lớn nhất trong lịch sử nhân loại Đây là cuộc chiến bao trùm khắp châu Âu và ảnh hưởng đến toàn thế giới, xuất phát từ những mâu thuẫn lợi ích, tranh giành thuộc địa, chạy đua vũ trang giữa các nước đế quốc hùng
mạnh nhất lúc bấy giờ, trong đó có nước Anh Cuộc chiến tranh chấm dứt mọi cuộc chiến tranh này đã làm thiệt hại 19 triệu mạng người, tàn phá và ảnh hưởng
sâu sắc và lâu dài cả về vật chất lẫn tinh thần của nhân loại; không có một nước châu Âu nào thực sự chiến thắng trong cuộc chiến này, ngược lại tất cả đều chịu tổn hại nặng nề, đặc biệt là tình trạng khủng hoảng thời hậu chiến Trong đó, đời sống tinh thần và tâm linh của những người tham chiến hay không tham chiến đều
bị chấn động, chao đảo dữ dội Tác động của chiến tranh cùng với những biến thiên về quan điểm chính trị, hệ tư tưởng, đường lối giáo dục, chuẩn mực đạo đức, văn hóa… đã dấy lên cuộc khủng hoảng xã hội ở phương Tây mà một trong những
“nạn nhân” của nó chính là đời sống bên trong của những con người thời hiện đại
Trong chuyên luận Chủ nghĩa hiện đại trong văn học nghệ thuật, Nguyễn Văn
Dân cho biết: Cuộc khủng hoảng xã hội và tinh thần ở châu Âu cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX đã dẫn đến sự nở rộ của các phong trào nghệ thuật tiên phong thế
kỷ XX với phương châm: “phủ nhận các nguyên tắc và tiêu chuẩn của các trào
Trang 3lưu nghệ thuật truyền thống từ thế kỷ XIX trở về trước, đặc biệt là chủ nghĩa cổ điển và chủ nghĩa hiện thực” [2, tr 24], “thể hiện cái hiện thực bằng con đường biến dạng” [2, tr 41] để hướng tới cái mới, cách tân nhằm thay đổi triệt để bộ mặt
của nghệ thuật Trong không khí đổi mới của nghệ thuật hiện đại, ở lĩnh vực tiểu thuyết, các tiểu thuyết gia đầu thế kỷ XX đã kế thừa xu hướng hướng nội của chủ nghĩa lãng mạn, tiếp thu thuyết trực giác của nhà triết học Henri Bergson, phân tâm học của S Freud, chủ nghĩa ấn tượng để thực hiện một cuộc cách mạng về kỹ thuật tiểu thuyết - kỹ thuật dòng ý thức Theo họ, bằng kỹ thuật dòng ý thức, nhà văn mới có thể thăm dò thế giới tâm trí phong phú, phức tạp, mâu thuẫn của con người Có thể nói, sự ra đời của tiểu thuyết dòng ý thức như là một nỗ lực của các nhà văn trong việc tìm kiếm phương thức phản ánh mọi yếu tố bên trong và bên ngoài, đặc biệt là những bất ổn xã hội ảnh hưởng đến tâm trí của nhân vật một cách chân thực nhất Những tiểu thuyết gia điển hình cho kỹ thuật dòng ý thức đầu thế kỷ XX là James Joyce, William Faulkner, Virginia Woolf, D.H Lawrence… Trong đó, Virginia Woolf, D.H Lawrence được xem là những tiểu thuyết gia hiện đại, có những đóng góp quan trọng đối với nền văn học hiện đại Anh, góp phần “biến giai đoạn 1914-1927 thành giai đoạn phong phú nhất trong văn chương Anh quốc thế kỷ XX” [1, tr 478] Tác phẩm của họ phản ánh những tác động sâu sắc của lịch sử xã hội nước Anh nói riêng và phương Tây nói chung đầu thế kỷ XX đến đời sống tinh thần và tâm linh của con người, vạch trần những định kiến xã hội, văn hóa cản trở sự tiến bộ và tự do của con người bằng những tìm tòi mới mẻ, sáng tạo về kỹ thuật kể chuyện
2.2 Những con người suy tưởng trong tiểu thuyết của V.Woolf và D.H Lawrence
Cùng lấy bối cảnh nước Anh những năm 1920 của thế kỷ XX, Bà Dalloway của V Woolf và Người đàn bà đang yêu của D.H Lawrence phản ánh những biến động
sâu sắc trong xã hội hiện đại ở Anh một thời, đặc biệt là những ảnh hưởng mạnh
mẽ của Thế chiến I, sự thay đổi về chính trị - xã hội,… đến đời sống bên trong của con người thông qua những dòng chảy nội tâm phong phú, đầy mâu thuẫn của các nhân vật Có thể nói, cả hai cuốn tiểu thuyết đều biểu thị tâm trí phức tạp của con người thời hiện đại, sự chuyển biến từ ý tưởng tự do và thái độ chính trị lạc quan của những năm tháng trước chiến tranh sang trạng thái mơ hồ, thiếu vắng nền tảng
và sự xuống cấp trầm trọng về đạo đức, nhân tính Do đó, cả hai nhà văn đã khắc họa những nhân vật suy tưởng với đời sống tâm lý bề bộn, nhiều chiều và vô cùng phức tạp như Bà Dalloway một phụ nữ thuộc tầng lớp thượng lưu, Septimus -một cựu chiến binh,… trong tiểu thuyết của V Woolf; Gudrun - -một nữ họa sĩ, Ursula - một giáo viên tiểu học, Birkin - một thanh tra trường học và Gerald - một người chủ mỏ than,… trong tiểu thuyết của D.H Lawrence Trước những biến động lớn lao của thời đại, các nhân vật trong hai tác phẩm thường xuyên tra vấn về ý nghĩa của sự sống và cái chết, tình yêu và dục vọng, sự tỉnh táo và mất trí, thời khắc và ký ức, đam mê và tội lỗi, ý thức và bản năng, nghệ thuật và hiện thực đời sống,… Vì vậy, cả V Woolf và D.H Lawrence đều được xem như là những nhà thám hiểm lột tả trần trụi đời sống tâm trí của con người hiện đại
Trang 4Tiểu thuyết Bà Dalloway của V Woolf tái hiện đời sống suy tư, cảm xúc của
nhiều lớp người ở nước Anh sau Chiến tranh thế giới thứ nhất Biên độ phản ánh rộng lớn nhưng câu chuyện chỉ diễn ra trong một ngày thứ Tư của tháng sáu năm
1923, bắt đầu bằng cảnh bà Dalloway đi mua hoa vào buổi sáng sớm và kết thúc vào cuối bữa tiệc tại nhà bà lúc đêm khuya Do vậy, thay vì thiên về tường thuật
sự kiện, biến cố như các nhà tiểu thuyết truyền thống, V Woolf đào sâu vào mọi ngõ ngách trong tâm trí của các nhân vật với những ý nghĩ và cảm xúc đan xen
từ hiện tại sang quá khứ, rồi lại từ quá khứ đến hiện tại Trong đó, chủ đề nổi bật của tác phẩm là tác động của Thế chiến I lên mọi tầng lớp xã hội ở nước Anh thời hậu chiến Điều này được thể hiện rõ nhất trước hết qua nhân vật Septimus, một cựu chiến binh bước ra từ cuộc chiến và chịu những chấn thương tâm lý nặng nề Mặc dù Septimus may mắn trải qua cuộc chiến khốc liệt bình an, có một người
vợ Ý xinh đẹp nhưng tận sâu tâm hồn anh vẫn không thể bình yên, an ổn Ký ức
về cái chết của người đồng đội Evans không hiện diện mạnh mẽ bằng cảm xúc
của anh lúc đó khi anh “không hề biểu lộ chút cảm xúc” nào, “tự chúc mừng mình vì đã cảm xúc rất ít và rất hợp lý”, “quan sát chúng [những quả đạn pháo]
nổ tung với sự dửng dưng” [6] Những chi tiết nhỏ này tiết lộ Septimus là một
người vô cảm bởi vì cuộc chiến đã dạy anh, anh đã trải qua toàn bộ vở kịch, chiến tranh, tình bạn, cái chết, sự sống sót… Cuộc chiến đem lại cho anh điều gì ngoài
nỗi hoang mang “rằng anh không thể cảm nhận được”, nó không chỉ cướp đi
người bạn của anh mà còn giết chết cảm xúc của Septimus, để anh tồn tại trong trạng thái chết dần chết mòn trong lúc đang sống Bởi lẽ, tâm thế hoang mang ấy vẫn đeo bám Septimus khi anh đã bước ra khỏi cuộc chiến, thậm chí còn nặng nề
hơn trước: “anh không thể thưởng thức, anh không thể cảm nhận […] nỗi sợ kinh khủng lại chế ngự anh - anh không thể cảm nhận” [6] Thường xuyên xuất hiện trong tâm trí của Septimus là nỗi day dứt, băn khoăn rằng “anh không thể cảm thấy”, “không thể cảm nhận” Hầu như trong mỗi phút giây nhân vật đều tự tra
vấn đề nỗi bất an của mình và anh nhận ra chiến tranh đã biến anh thành một kẻ thờ ơ dửng dưng khi Evans bị giết, anh đã lừa dối người vợ của mình, đã đối xử tệ bạc với những người khác… Cuối cùng, Septimus lựa chọn cái chết như một phán quyết dành cho một kẻ xấu xa, nhưng bi kịch ở chỗ trong thâm tâm anh vẫn
khát khao được sống: “Anh không muốn chết Cuộc sống thật tốt đẹp Mặt trời nóng ấm” [6, tr 233] Thế giới nội tâm đầy dằn vặt, đau đớn của Septimus phần
nào cho thấy ảnh hưởng dai dẳng, nặng nề sau cuộc chiến và bản chất thực sự của
xã hội nước Anh mà anh đã chiến đấu, đã hi sinh tâm hồn mình để bảo vệ trong chiến tranh
Nếu như Septimus là một cựu chiến binh đại diện cho tầng lớp lao động thì bà Dalloway là một nhân vật điển hình của giới thượng lưu ở nước Anh sau Thế chiến I Khác với Septimus, bà Dalloway không bị tác động trực tiếp bởi chiến tranh nhưng chiến tranh và cái chết vẫn mơ hồ lẫn khuất, xuất hiện đôi chỗ trong cuộc sống của người đàn bà này Điều này tiết lộ rằng cuộc chiến không chỉ làm tàn lụi đời sống của những con người trực tiếp gắn liền với nó mà còn ảnh hưởng
Trang 5không nhỏ đến những người không tham chiến Trong dòng nội tâm của nhân vật
bà Dalloway, cuộc chiến tranh đã kết thúc nhưng những người quanh bà và thậm
chí cả bà cũng chưa thóat khỏi nó: “bà Foxcrott ở Đại sứ quán đêm qua đã đau xé cõi lòng vì cậu thanh niên khôi ngôi đó đã bị giết và giờ đây ngôi trang viên cũ phải chuyển sang cho một người em họ; hoặc phu nhân Bexborough, người đã mở một cửa hàng phúc thiện, người ta bảo, với bức điện tín trong tay bà ta, rằng John, đứa con bà yêu mến nhất, đã bị giết chết” [6, tr 17-18] Ngay trong bữa
tiệc của mình, Clarissa tưởng rằng sẽ hạnh phúc, vui vẻ với nó, nhưng không, bóng ma của chiến tranh vẫn hiện diện ở những không thời gian vốn là chỗ an trú
của niềm vui: “Ồ! Clarissa nghĩ, giữa buổi tiệc của mình, đây là cái chết, bà nghĩ” [6, tr 220] Như vậy, cùng với những suy tưởng của Septimus, dòng tâm lý
của Clarissa đã góp phần phơi bày bộ mặt trần trụi của chiến tranh và sự bất lực của hệ thống xã hội trước số phận, đời sống của những người phục vụ và bảo vệ
nó Thêm vào đó, tâm trí của nhân vật Clarissa còn chịu tác động mạnh mẽ bởi những thay đổi về thể chế chính trị, lối sống hào nhóang, chuộng bề ngoài, mù quáng của tầng lớp thượng lưu Sự lụi tàn của Đế chế được biểu hiện cụ thể qua cách người Anh bàn tán về một nạn nhân bí ẩn trong vụ nổ xe hơi trên phố Bond:
“Có thể đây là lần đầu tiên và lần cuối cùng họ ở trong phạm vi nói chuyện với hoàng tộc nước Anh, với cái biểu tượng lâu dài của quốc gia sẽ được những nhà khảo cổ hiếu kỳ biết tới, khi chọn lọc những tàn tích của thời gian…” [6, tr
36-37] Những áp lực của đời sống khiến sự phân tranh giữa những đam mê thật sự và một nếp sống thượng lưu trong nhân vật Clarissa xảy ra thường xuyên và mỗi lúc một mạnh mẽ Đan xen giữa những hồi tưởng quá khứ và thời khắc hiện tại là sự hòai nghi của bà về quyết định kết hôn với Richard Dalloway bảo thủ thay vì Peter Walsh cuốn hút, bí ẩn Mặc dù khá hài lòng với cuộc sống hiện tại tuy nhiên đôi lúc trong thâm tâm, Clarissa vẫn ao ước được sống lại một lần nữa Ở nhân vật này, việc cân bằng giữa thế giới bên ngoài và những ước nguyện riêng tư là rất khó Thông qua việc mô tả tâm trí phức tạp, mâu thuẫn của các nhân vật trong tác phẩm, V Woolf đã chỉ ra tác động sâu sắc của chiến tranh đến ý tưởng của người Anh về một mẫu hình xã hội Anh và sự xung đột giữa những người muốn bảo vệ
Đế chế, truyền thống và những người hy vọng về một sự thay đổi, tiến bộ hơn Với quy mô đồ sộ, kỹ thuật kể chuyện mới mẻ và chiều sâu tâm lý nhân vật, tiểu
thuyết Người đàn bà đang yêu của D.H Lawrence phản ánh những biến động về
kinh tế, văn hóa, chuẩn mực đạo đức, xã hội của nước Anh giữa hai cuộc Thế chiến thông qua hai mối tình của các nhân vật cá tính, thông minh, mạnh mẽ, táo bạo: Birkin - Ursula, Gerald - Gudrun Mặc dù Lawrence vẫn sử dụng chiến lược
tự sự quen thuộc từ tiểu thuyết thế kỷ XIX, phát triển mối quan hệ giữa bốn tính cách khác biệt, nhưng tác giả đã thực hiện những kỹ thuật tiểu thuyết mới mẻ, trong đó phải kể đến việc lột tả trần trụi đời sống nội tâm bên trong, thám hiểm bản năng giới tính con người bằng thủ pháp dòng ý thức Khác với tiểu thuyết của
Woolf, Người đàn bà đang yêu của D.H Lawrence không hề đề cập trực tiếp đến
chiến tranh, tuy nhiên, bầu không khí bi quan thời hậu chiến vẫn bao phủ khắp tác
Trang 6phẩm và tác động sâu xa đến tâm trí của các nhân vật trong tiểu thuyết Bên cạnh
đó, tác phẩm của Lawrence còn chỉ ra sự xung đột giữa những chuẩn mực đạo đức cứng nhắc của thế hệ cũ và những tư tưởng mới mẻ, táo bạo của một lớp người tân tiến trong xã hội hiện đại Hơn nữa, qua những dòng tâm tư của nhân vật, cuốn tiểu thuyết khám phá những ẩn ức sâu kín, những bản năng tính dục điều mà xã hội Anh lúc bấy giờ xem như cấm kị, khiêu dâm
Trong số những nhân vật đặc sắc của tác phẩm, Birkin có lẽ là nhân vật có nhiều điểm tương đồng với nhà văn và thường phát ngôn cho quan điểm của Lawrence Birkin là một người đàn ông thông minh và khác người, anh ta không bao giờ
thích hợp với những hình thức lễ lạt thông thường “Anh không bao giờ hạ mình ngang bằng với những tư tưởng tầm thường” [5, tr 25] Vì vậy, những ý tưởng lạ
lẫm của anh luôn khiến những người đối diện rùng mình, sợ hãi hoặc phản ứng gay gắt Trong khi xã hội Anh truyền thống xem tình dục là một vấn đề cấm kị, Birkin thừa nhận vai trò của tình dục và xem nó cũng như những ham muốn khác
của con người: “Chính tình dục đã biến một người đàn ông trở thành nửa tan vỡ của một cặp đôi và người đàn bà trở thành nửa tan vỡ còn lại […] Anh muốn tình dục quay trở về ngang hàng với những ham muốn khác” [5, tr 266] Khác với
quan niệm truyền thống về sự phụ thuộc của đàn bà vào đàn ông, Birkin cho
rằng: “Đàn ông có tự do của anh ta và đàn bà cũng có tự do của riêng cô ấy”
[5, tr 269] Chính vì quan niệm và lối sống mới lạ của anh mà bố Ursula đã phản đối gay gắt khi Birkin đến cầu hôn cô Bởi lẽ, là một người Anh mộ đạo, bố Ursula mong muốn con gái mình sẽ nghĩ và làm theo niềm tin và tín ngưỡng mà ông luôn mang theo trong mình Có thể nói, những thay đổi chóng mặt của xã hội hiện đại đã khiến những người trẻ tuổi rời bỏ những ý nghĩ và hành động bắt chước mù quáng cũ kỹ để tìm đến những chân lý mới mẻ, hợp thời
Nhân vật Gudrun cũng có một đời sống nội tâm đầy mâu thuẫn trong tiểu thuyết này Cô là một thiếu nữ xinh đẹp, thông minh, sắc sảo; là một nghệ sĩ đầy tham vọng trở về từ trường nghệ thuật ở London Vì thế, cuộc sống ảm đạm, nhếch nhác
ở miền quê khiến cô bí bách, kinh tởm, sợ hãi “Gudrun, chân ướt chân ráo trở về sau những năm tháng trải nghiệm cuộc sống ở Chelsea và Sussex, lập tức cảm thấy kinh tởm và thu mình với những ý nghĩ độc ác trước hình hài xộc xệch xấu xí của cái thị trấn bé tẹo đầy rẫy những mỏ than ở khu vực trung du nước Anh” [5,
tr 13] Thế nhưng, cô vẫn lựa chọn trở về nơi đây để rồi trải nghiệm những cảm giác khó chịu, quái đản ấy của mình Hay trong chuyện tình với Gerald, ngay từ phút gặp gỡ ban đầu, Gudrun đã chóang ngợp trước vẻ đẹp lịch lãm, khỏe mạnh, đầy năng lượng của anh Tuy nhiên, cô lại tự lừa dối lòng mình, để được ở một mình và gặm nhấm nỗi chua xót nghẹn ngào Sự mê đắm của cô đối với Gerald không bao giờ có thể trở thành tình yêu đích thực bởi trong thâm tâm cô luôn coi thường anh Mặc dù thành công của Gerald trong việc điều khiển mỏ than hoạt động được Gudrun thừa nhận, nhưng hễ gặp một người nổi trội hơn anh về mặt nào đó như lão Loerke trong phần cuối của tiểu thuyết, lập tức cô lảng tránh và chỉ thấy những khuyết điểm của Gerald, để rồi đánh mất anh Phải chăng
Trang 7vì Gudrun quá yêu bản thân mình? Phải chăng những thay đổi của xã hội khiến con người luôn đòi hỏi ở đối phương nhiều hơn những gì họ thực sự cần có?
Thông qua dòng tâm tư hỗn độn, chồng lấp của các nhân vật trong Bà Dalloway
và Người đàn bà đang yêu, người đọc có thể phát hiện những tác động dai dẳng và
mạnh mẽ của những bất ổn xã hội như chiến tranh, sự thay đổi các giá trị đạo đức,
hệ tư tưởng… đến tâm trí của con người hiện đại Rõ ràng, mỗi người không thể là một tinh cầu tách biệt khỏi lịch sử xã hội của thời đại mà có mối quan hệ mật thiết với nó Nhiệm vụ của nhà văn chân chính không phải để con người bị xã hội tác động một chiều mà tìm kiếm những tia hi vọng vươn lên, khẳng định bản thân mình dù theo chiều hướng nào chăng nữa
2.3 Nỗ lực tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống của các nhân vật trong tiểu thuyết của V.Woolf và D.H Lawrence
Nghiên cứu về “Tiểu thuyết gia hiện đại và cảm quan lịch sử: những thí dụ của D.H Lawrence và Virginia Woolf”, Ayo Kehinde cho rằng điểm sáng trong việc thể hiện các vấn đề của thế giới hiện đại ở các tiểu thuyết của Lawrence và Woolf
là khả năng đưa cuốn tiểu thuyết ra khỏi chủ nghĩa bi quan cực độ Điều này xuất phát từ niềm tin của các nhà văn vào sự sống còn của con người hiện đại bất chấp thế giới thù địch Nhân vật trong các tác phẩm của họ biểu trưng cho những con người hiện đại nỗ lực vượt qua những thử thách của cá nhân và xã hội, tháo bỏ
những định kiến xã hội để tìm kiếm sự giải thóat [4] Trong tiểu thuyết Bà Dalloway và Người đàn bà đang yêu, mỗi nhân vật đều nỗ lực tìm kiếm ý nghĩa
đích thực của cuộc sống bằng nhiều phương thức khác nhau Dẫu rằng nhân vật có thể bất mãn, thất vọng, bi quan về những thay đổi chóng mặt của xã hội và con người trong thời buổi mới nhưng tận sâu bên trong tâm trí họ vẫn mong muốn tìm kiếm một lối thóat, một phương cách để cải tạo đời sống tâm hồn và tâm linh cho mình Bởi lẽ, những con người hiện đại đều ý thức mạnh mẽ về giá trị của sự sống Nhân vật Ursula trong tiểu thuyết của Lawrence suy tư về ý nghĩa của sự sống
-cái chết và cho rằng -cái chết đáng giá hơn: “Phải chăng -cái chết là điều cao quý, đẹp đẽ hơn ngàn lần so với cuộc sống? Một cuộc sống chỉ quanh quẩn với những công việc nhàm chán mỗi ngày, không hề mang lại chút ý nghĩa tinh thần nào, không một chút ý nghĩa thực sự Cuộc sống mới bẩn thỉu đến nhường nào, cuộc sống mới là nỗi tủi nhục kinh hoàng đối với linh hồn! Thật cao quý và trong sạch biết nhường nào khi được chết!” [3, tr 257] Thế nhưng, trong suốt tác phẩm, nỗ
lực của cô không phải tiến về phía cái chết mà là hướng tới sự sống, một cuộc sống đích thực Ở đó, cô tìm thấy một tình yêu chân chính, trọn vẹn; chấp nhận cả những khuyết thiếu của người khác và thấu hiểu những bi kịch của con người Gerald là một chàng trai có đời sống bên trong đầy xô lệch, vỡ vụn trái ngược với
vẻ hào hoa, nam tính bên ngoài Từ nỗi ám ảnh về việc vô ý giết chết anh trai, lòng hận thù người bố độc đoán, đến những ám ảnh về cái chết, những suy tưởng mới mẻ của Birkin, những nhìn nhận sắc sảo của Gudrun, Gerald những muốn
Trang 8quay trở về với đường lối bảo thủ khắt khe, chỉ muốn trở về với hoang dã Tuy nhiên, trải qua những năm tháng học hành ở Đức, ngao du qua những vùng đất hoang vu cuốn hút, cuối cùng anh đã khám phá ra một cuộc phiêu lưu ngay trên vùng đất của những mỏ than Bằng những kiến thức khoa học tân tiến, Gerald đã hồi sinh mỏ than của bố anh và trở thành một người đàn ông có quyền lực và sức
mạnh Anh cho rằng: “Ý chí của con người chính là nhân tố quyết định Con người chính là thượng đế trên trái đất Nhận thức, trí tuệ luôn ngoan ngoãn phục tùng ý chí của anh ta Ý chí của con người là tuyệt đối, sự tuyệt đối duy nhất” [3,
tr 299] Vì vậy, những gì anh làm không phải để phục vụ nhu cầu vật chất mà nhằm thực hiện ý chí của bản thân trong cuộc đấu tranh với những hoàn cảnh, điều kiện của tự nhiên Để thực hiện điều đó, anh vất bỏ toàn bộ quan niệm của
Cơ đốc giáo về tình yêu và sự hi sinh, để dành chỗ cho địa vị và quyền lực Tuy nhiên, khi đã thành công, đôi lúc anh nhận ra có điều gì đó không ổn trong tâm hồn mình, anh không biết mình là ai, nỗi sợ hãi chết chóc bao trùm trong anh, cảm giác thờ ơ dửng dưng, cằn khô đến xa lạ ùa về trong anh Để tránh khỏi nỗi
sợ hãi đó, Gerald buộc phải giữ cho mình luôn thuộc về thế giới của công việc và đời sống vật chất Nỗ lực ấy mỗi lúc một khó khăn hơn, áp lực hơn Anh tìm thấy cảm giác khuây khỏa mãn nguyện khi ở bên Gudrun với tình yêu của cô Thế nhưng, lý trí và cuộc sống máy móc của Gerald lại chính là điều mà Gudrun căm ghét và không thể hòa hợp với anh Những mâu thuẫn, ám ảnh chết chóc trong tâm trí Gerald cùng với những hận thù, ghen tuông trong tình yêu là nguyên do dẫn anh đến với cái chết dẫu cho bản năng sống và lòng khát khao sống vẫn cháy
âm ỉ trong anh Cái chết của Gerald là dấu chấm hết cho nỗ lực tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống của nhân vật này, bởi tâm trí của anh không đủ sức mạnh để chiến thắng những áp lực từ môi trường bên ngoài, nhưng cũng có thể nói chỉ khi cảm nhận được cái chết thực sự anh mới nhận ra ý nghĩa của cuộc đời mình, một số phận gắn kết với cái chết ngay từ thuở nhỏ cho đến khi trưởng thành Khác với Gerald, sự thông minh và đa cảm của Birkin đã giúp anh cân bằng cuộc sống bên ngoài với thế giới tâm trí hỗn độn của mình, anh nhận ra ý nghĩa cuộc sống đích thực của một người đàn ông khi anh ta tìm thấy một tình yêu tự do, cởi mở với phụ nữ và một tình bạn đàn ông bất tử: một dạng thức khác của tình yêu
Nhân vật Septimus trong tiểu thuyết Bà Dalloway cũng thất bại trên hành trình
tìm kiếm ý nghĩa của cuộc sống khi anh lựa chọn quăng mình ra ngoài cửa sổ Giống như Gerald, tâm trí của Septimus không thể chiến thắng những ám ảnh về chiến tranh, cái chết và bộ mặt xấu xa của xã hội Anh đương thời với những kẻ thượng lưu luôn muốn áp chế người khác, áp đặt điều họ muốn lên toàn thế giới
Bi kịch của Gerald và Septimus là ở chỗ họ chấp nhận cái chết nhưng sâu thẳm bên trong vẫn khát khao được sống Trong lúc chờ đợi giây phút kết thúc đời
mình, Septimus vẫn ý thức được rằng: “Anh không muốn chết Cuộc sống thật tốt đẹp Mặt trời nóng ấm Chỉ có con người - họ muốn gì nhỉ?” [4, tr 233] Rõ ràng,
cuộc đời vô tội nhưng một bộ phận con người lại quá xấu xa, luôn muốn trấn áp
kẻ khác Do đó, cái chết là lựa chọn duy nhất của những người chịu quá nhiều tổn
Trang 9thương như Septimus, nói cách khác, với anh, chết là một con đường giải thoát Ngược lại, nhân vật bà Dalloway lựa chọn chấp nhận cuộc sống như nó vốn thế Mặc dù bà từng tra vấn về ý nghĩa của sự sống và cái chết; nhận ra những nghịch
lý trong cuộc đời mình, những mong muốn thầm kín mà mãi mãi bà chẳng thể đạt được Trong bữa tiệc tại nhà mình, Clarissa nghe gia đình Bradshaw nói về cái
chết của Septimus Clarissa cho rằng: Septimus “đã bảo tồn điều này [cuộc sống] Cái chết là sự thách thức Cái chết là một nỗ lực để giao tiếp; mọi người cảm nhận sự bất khả của việc đi tới điểm trung tâm vốn lẫn tránh họ một cách bí ẩn;
sự gần gũi bị tách rời ra; trạng thái mê li tan biến, người ta còn lại một mình” [4,
tr 287] Sự ra đi của một chàng trai xa lạ lại khiến bà không những không thương
hại mà “Vì lý do nào đó bà cảm thấy rất giống với anh ta - người đàn ông trẻ đã
tự sát Bà thấy mừng vì anh ta đã thực hiện điều đó; đã vất bỏ nó đi […] Anh ta khiến cho bà cảm thấy vẻ đẹp; khiến cho bà cảm thấy niềm vui” [4, tr 289-290].
Nhưng bà Dalloway không lựa chọn như Septimus mà quay lại với thế giới của
bà Khước từ những đam mê thật sự, chấp nhận nếp sống thượng lưu, bằng cách nhượng bộ, bà lại là người chiến thắng Như vậy, với Clarissa, bà chỉ nhận ra ý nghĩa đích thực của cuộc sống khi bằng lòng với chính nó và chính mình, còn Septimus biết trân trọng cuộc sống khi sẵn sàng vứt bỏ nó
Có thể nói, mỗi nhân vật của mỗi nhà văn có một phương cách khác nhau trên hành trình tìm kiếm ý nghĩa đích thực của cuộc sống Họ có thể lựa chọn nhượng
bộ, khuất phục, từ bỏ, hoặc tìm đến những dạng thức khác để thỏa mãn Mỗi chọn lựa đều mang dấu ấn đậm nét của cuộc đấu tranh không ngừng nghỉ giữa thế giới tâm trí phức tạp, xáo động và những biến thiên của lịch sử xã hội, thể hiện rõ thân phận làm người và không có lựa chọn nào là tốt hay xấu mà chỉ có tính hợp lý của nó với mỗi cá nhân Nhân vật lựa chọn và ý thức về thân phận làm người cũng là điểm khác biệt giữa nhân vật trong tiểu thuyết của Woolf, Lawrence với nhân vật trong tiểu thuyết của Balzac, Hugo Xuất phát từ bối cảnh xã hội Anh đầu thế kỷ XX, cả Woolf và Lawrence đều chỉ ra những bất mãn, thất vọng, bi quan của nhân vật trước những bất ổn xã hội và những nỗ lực tìm kiếm ý nghĩa đời sống của con người Tuy nhiên, với những dấu ấn cá nhân, hệ tư tưởng khác nhau, cách xây dựng nhân vật và tư tưởng triết lý trong hai tác phẩm
có những đặc sắc riêng biệt, không thể trộn lẫn
3 KẾT LUẬN
V Woolf và D.H Lawrence là hai tiểu thuyết gia người Anh vĩ đại, có nhiều đóng
góp quan trọng cho lĩnh vực tiểu thuyết hiện đại Thông qua Bà Dalloway và Người đàn bà đang yêu, cả hai nhà văn đã phản ánh những khuất lấp của hệ thống
xã hội và đời sống bên trong mãnh liệt, phức tạp, chồng chất của con người hiện đại trước những bất ổn xã hội Những đổi thay về chuẩn mực đạo đức, giáo dục, chính trị, xã hội… đã dẫn đến những cuộc cách mạng tư tưởng trong mỗi cá nhân: giúp họ nhận ra không có một giá trị nào là duy nhất, không có một chân lý nào là vĩnh hằng, chỉ có sự tồn tại của con người là điều duy nhất khả tín; trở về với bản
Trang 10năng, với cội nguồn tâm linh cá nhân là con đường khả thể để sống sót trong thế giới hiện đại Bên cạnh những điểm tương đồng giữa hai nhà văn, mỗi người vẫn
để lại những dấu ấn cá nhân độc đáo: tác phẩm của Woolf đậm đặc nhạc tính, biểu tượng, suy tưởng của nhân vật nhảy cóc, đứt đoạn với kỹ thuật dòng ý thức điêu luyện còn tiểu thuyết của Lawrence giàu triết lý, biên độ phản ánh rộng lớn, xoáy sâu vào vấn đề tình dục và những bản năng của con người bằng kỹ thuật tự sự truyền thống kết hợp kỹ thuật dòng ý thức Phải nói rằng việc thâu tóm những vấn
đề liên quan đến cả hai tác phẩm của hai nhà văn lớn trong vài trang viết là một nỗ lực bất khả Vì vậy, chúng tôi chỉ lựa chọn một khía cạnh nhỏ với mong muốn hé
mở cánh cửa nghệ thuật của Woolf và Lawrence
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Alexander, Michael (2006), Lịch sử Văn học Anh Quốc (Cao Hùng Lynh
dịch), NXB Văn hóa Thông tin, TP Hồ Chí Minh
[2] Nguyễn Văn Dân (2013), Chủ nghĩa hiện đại trong văn học nghệ thuật, NXB
Khoa học xã hội, Hà Nội
[3] Phạm Việt Hưng (2014), Gã điên của Nietzsche, nguồn:
https://viethungpham.com/2014/11/27/the-madman-by-nietzsche-ga-dien-cua-nietzsche/, ngày truy cập 5/5/2020
[4] Kehinde, Ayo (2009), “The Modern Novelist and the Historical Sense: The
Examples of D.H Lawrence and Virginia Woolf”, California Linguistic Notes,
Vol 34, No.1, p.1-25
[5] Lawrence, D.H (2011), Người đàn bà đang yêu (Hồ Anh Quang dịch), NXB
Hội nhà văn, Hà Nội
[6] Woolf, Virginia (2016), Bà Dalloway (Nguyễn Thành Nhân dịch), NXB Tổng
hợp Thành phố Hồ Chí Minh
Title: SOCIAL UNREST AND MODERN HUMAN MIND (CASE STUDY:
MRS DALLOWAY BY V WOOLF AND WOMAN IN LOVE BY D.H
LAWRENCE)
Abstract: Virginia Woolf and David Herbert Richards Lawrence are two famous
novelists of modern English literature in the early twentieth century Writing in Western society‟s turbulent times, Woolf and Lawrence made many significant ideological and artistic contributions to modern fiction This article explores society‟s effects on one‟s personal life, emotions, and thoughts; all reflected in