Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội phân tích nguyên nhân và giải pháp cho một số hiện tượng ýthức lạc hậu, bảo thủ

Với nghĩa đó sau một thời gian nghiên cứu và học tập cùng với sự hướng dẫn nhiệt tình của các cô giáo em đã quyết định chọn đề tài: "Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý th

HỌC VIỆN NGÂN HÀNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN

MÔN TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN

xã hội phân tích nguyên nhân và giải pháp cho một số hiện tượng ý

thức lạc hậu, bảo thủ ở Việt Nam hiện nay

Hà nội, ngày 18 tháng 01 năm 2022

MỤC LỤC

NỘI DUNG

Phần 2 Liên hệ thực tế và liên hệ bản thân 9

MỞ ĐẦU

Một trong hai phạm trù cơ bản của triết học đó chính là ý thức Đây là hình thức phản ánh một cách khách quan thực tại, hình thức mà chỉ riêng con người mới có được Hơn nữa, ý thức xã hội tác động lên con người được xem

là vô cùng lớn lao

Những thành tựu và phát triển trong công cuộc đổi mới của nước ta trong thời gian qua đã tạo ra thế và lực mới cả bên trong và bên ngoài để chúng ta bước vào một thời kỳ phát triển mới Nhiều tiền đề cần thiết cho sự phát triển mang đặc trưng của dân tộc đã được tạo ra, để giới thiệu và quảng

bá cho các dân tộc khác trên thế giới Và do đó mối quan hệ của nước ta với các nước khác trên thế giới được mở rộng hơn bao giờ hết Khả năng giữ vững độc lập tự chủ và hội nhập với cộng đồng thế giới tăng thêm Cùng với

sự phát triển nhanh của cách mạng khoa học và công nghệ với trình độ ngày càng cao thì sự phát triển về nhận thức sẽ làm cho nước ta không bị tụt hậu so với thế giới bên ngoài Và điều đó khiến cho chúng ta có cơ hội phát triển hơn

Tuy nhiên không thể phủ nhận tụt hậu của các nước chậm phát triển so với các nước phát triển, mà nguyên nhân sâu xa của nó chính làý thức xã hội của dân tộc đó Điều đó dẫn đến nguy cơ tụt hậu xa hơn với kinh tế so với nhiều nước trong khu vực vẫn là thử thách to lớn và gay gắt do điểm xuất phát của chúng ta quá thấp, lại đi lên trong một môi trường cạnh tranh khốc liệt

Trước tình hình đó cùng với xu thế phát triển của thời đại Đảng và Nhà nước ta đã và đang liên tục tiến hành và đẩy mạnh công cuộc đổi mới và toàn diện đất nước, trong đó đổi mới xã hội chính trị đóng vai trò then chốt và chủ đạo mang tính cấp bách bởi đất nước phát triển thì cần phải có một nền chính trị và xã hội ổn định thì công cuộc đó mới có khả năng thành công Nhưng để đổi mới xã hội thì việc quan trọng là phải nâng cao tầng nhận thức của người dân

Chính vì vậy tìm hiểu mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội

sẽ cho phép ta vận dụng vào thực tiễn của xã hội đất nước ta để cho công cuộc đổi mới của đất nước ta thành công Với nghĩa đó sau một thời gian nghiên cứu và học tập cùng với sự hướng dẫn nhiệt tình của các cô giáo em đã quyết định chọn đề tài:

"Từ mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội phân tích nguyên nhân và giải pháp cho một số hiện tượng ý thức lạc

hậu, bảo thủ ở Việt Nam hiện nay."

NỘI DUNG Phần 1 Lý luận

1.1 Tồn tại xã hội

Tồn tại xã hội là cái hiện dùng để chỉ đời sống vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội

Khái niệm tồn tại xã hội bao quát lĩnh vực hoạt động vật chất, nó vạch

rõ những quan hệ vật chất cùng với những điều kiện vật chất khác tạo nên hoàn cảnh xã hội trong hoạt động của con người

Như thế có thể nói "tồn tại xã hội là một phạm trù triết học" Và với khái niệm về tồn tại xã hội thì ta có thể nhận thấy tồn tại xã hội là một khái niệm rất rộng Nói tồn tại xã hội là một phạm trù triết học tức là ta muốn phân biệt tồn tại xã hội với tư cách là một phạm trù triết học, là kết quả của sự khái quát và trừu tượng, với những quan hệ vật chất cụ thể, với những hạt nhỏ cảm tính

Các yếu tố tạo thành tồn tại xã hội là phương thức sản xuất vật chất, điều kiện tự nhiên, hoàn cảnh địa lý, dân số, mật độ dân số,… trong đó, sản xuất vật chất là yếu tố cơ bản nhất

1.2 Ý thức xã hội.

Ý thức xã hội là phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử, phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển khác nhau bao gồm tình cảm, tập quán, truyền thống tư tưởng lý luận …

Nói theo nghĩa rộng thì ý thức xã hội bao gồm những quan điểm chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật, triết học… của xã hội , bao gồm tri thức khoa học (kể cả khoa học tự nhiên) và đặc điểm dân tộc về bản chất tâm lý của các giai cấp xã hội Nói theo nghĩa tương đối hẹp thì khái niệm ý thức xã hội chỉ là tư tưởng, quan điểm và thuyết xã hội phản ánh tồn tại xã hội và chế độ xã hội

Ý thức xã hội thường phản ánh sinh động, trực tiếp nhiều mặt của cuộc sống hàng ngày và thường xuyên chi phối cuộc sống đó Nó tồn tại và phát triển cùng với sự phát triển của xã hội trong lĩnh vực sản xuất vật chất

1.3 Mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội.

Đã có không ít những nhận xét , đánh giá về mối quan hệ giữa tồn tại

xã hội và ý thức xã hội Có những nhận xét rất chính xác và hoàn chỉnh nhưng bên cạnh đó không ít những nhận xét sai lầm về mối quan hệ trên mà điển hình là sự đánh giá của những nhà duy tâm Những người duy tâm xuất phát

từ điểm: Khi người ta giao thiệp với nhau thì người ta hoạt động như những thực thể có ý thức, và từ điểm đó họ rút ra kết luận sai lầm là: Tồn tại xã hội

và ý thức xã hội đều ngang nhau Những người duy tâm đi tìm nguồn gốc sinh

ra tư tưởng xã hội, học thuyết chính trị, quan điểm tôn giáo, nghệ thuật và các thứ quan điểm khác trong lĩnh vực ý thức, trong lĩnh vực tư tưởng, nhà lý luận tức là những người sáng tạo ra tư tưởng và lý luận đó

Chủ nghĩa duy vật lịch sử dạy chúng ta rằng: Chúng ta không nên đi tìm nguồn gốc chính để ra tư tưởng xã hội, nguồn gốc thực sự làm cho sinh hoạt tinh thần xã hội hình thành, trong đầu óc của người ta, mà nên đi tìm trong điều kiện sinh hoạt vật chất xã hội Chỉ có đứng trên lập trường chủ nghĩa duy vật, chúng ta mới có thể hiểu được tại sao trong các xã hội khác nhau, trong những giai đoạn phát triển khác nhau của lịch sử lại có những tư tưởng xã hội và quan điểm khác nhau, tại sao những quan điểm và tư tưởng

ấy lại thay đổi theo sự thay đổi của điều kiện sinh hoạt của chúng ta

Các cặp phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử giải quyết vấn đề cơ bản của triết học trong lịch vực xã hội Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội Ý thức xã hội là phản ánh của tồn tại xã hội, bao gồm nhiều trình độ khác nhau Dù ý thức xã hội do tồn tại xã hội quyết định, nhưng lại có tính độc lập tương đối, Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội thể hiện ở những đặc điểm sau:

*Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội

Ý thức xã hội thường tồn tại hơn so với tồn tại xã hội Về mặt nhận thức ý thức xã hội là cái phản ánh, đặc biệt là phản ánh các hiện tượng, quy luật xã hội đòi hỏi phải có thời gian Do sức mạnh của thói quen, tập quán, truyền thống Do những lực lượng xã hội, giai cấp lỗi thời tìm mọi cách duy trì những tư tưởng lỗi thời lạc hậu chống lại ý thức xã hội tiến bộ của những lực lượng cách mạng Sở dĩ ý thức xã hội lạc hậu hơn tồn tại xã hội là vì:

Một là ý thức là phản ánh của tồn tại, hai là một số hình thái ý thức nhất định và những tư tưởng bao gồm trong đó, nhất là những tư tưởng tôn giáo và những quy định về đạo đức, những phong tục tập quán… Bị tôn giáo thần thánh hoá đi, đều có tính chất bảo thủ Không những tôn giáo và tư tưởng tôn giáo có tính chất bảo thủ mà các hình thái ý thức xã hội khác cũng có Các

tư tưởng xã hội của những lực lượng xã hội đã lạc hậu, vì sức mạnh của tập quán nên được củng cố và bảo tồn về mặt truyền thống, trở ngại cho sự phát triển của quan điểm mới và tư tưởng mới Nguyên nhân thứ ba làm cho ý thức lạc hậu hơn tồn tại xã hội là lực lượng xã hội muốn giữ lấy tư tưởng cũ Các tập đoàn, giai cấp lạc hậu thường níu kéo, bám chặt vào những tư tưởng lạc hậu để bảo vệ cũng như duy trì quyền lợi ích kỷ của họ, để chống lại lực lượng tiến bộ trong xã hội

Tình trạng lạc hậu lại càng có trong loại ý thức hàng ngày của người ta, loại ý thức này sinh ra, hình thành và biến đổi một cách tự phát do ảnh hưởng của điều kiện sinh hoạt xung quanh Ý thức khoa học thì lại khác với ý thức hàng ngày, nó không phải sinh ra một cách tự phát, mà do những nhà tư

tưởng, những học giả đã tìm được quy luật phát triển của giới tự nhiên, của xã hội và của sự suy nghĩ, nghiên cứu ra Sự suy nghĩ về lý luận nếu nó là khoa học thì trên cơ sở nhận thức được quy luật phát triển và nhận thức được xu thế dần dần trưởng thành ra trong sinh hoạt và hiện thực, thì nó có thể làm cho chúng ta dự kiến được những sự việc nhất định sẽ phát sinh ra sau này Sau

khi tìm ra quy luật phát triển của xã hội TBCN, Mác đã từng nói trước rằng chủ nghĩa tư bản tất nhiên bị diệt vong, chủ nghĩa xã hội tất nhiên thắng lợi

Dự kiến khoa học ấy đã được toàn bộ tiến trình phát triển của xã hội chứng thực

*Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội

Triết học Mác – Lênin thừa nhận rằng, ý thức xã hội thường có xu hướng lạc hậu hơn tồn tại xã hội Tuy vậy, ý thức xã hội cũng có thể vượt trước tồn tại xã hội Trong những điều kiện nhất định tư tưởng của con người, đặc biệt là những tư tưởng khoa học có thể đóng vai trò tiên phong vượt trước

sự phát triển của tồn tại xã hội, dự kiến được tương lai và có tác dụng tổ chức chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người, hướng hoạt động vào việc giải quyết những nhiệm vụ mới do sự phát triển của đời sống vật chất của xã hội đạt ra

Dù vậy điều này không có nghĩa ý thức xã hội không bị quyết định bởi tồn tại xã hội Vấn đề là ở chỗ ý thức xã hội đã phát hiện ra khuynh hướng phát triển của tồn tại xã hội và phản ánh ít nhiều chính xác khuynh hướng đó, đem lại khả năng sử dụng sức mạnh cải tạo của những tư tưởng xã hội tiên tiến đối với tồn tại xã hội

*Ý thức xã hội có tính kế thừa

Những quan điểm và lý luận của mỗi thời đại không xuất hiện trên mảnh đất trống không, mà được tạo ra trên cơ sở những tư liệu lý luận của các thời đại trước, nghĩa là có quan hệ kế thừa với ý thức tư tưởng của thời đại trước Tính kế thừa của ý thức xã hội thể hiện rõ trong tập quán, truyền thống văn hoá của xã hội Sự phát triển của ý thức xã hội không phải bao giờ cũng song hành với sự phát triển kinh tế và các quan hệ kinh tế

Trong xã hội có giai cấp, tính kế thừa của ý thức xã hội bao giờ cũng gắn liền với giai cấp của nó Những giai cấp tiên tiến dựa vào những lý luận

do xã hội cũ để lại, vớt bỏ những tư tưởng lỗi thời không phù hợp với thời đại mình Còn các giai cấp, các lực lượng xã hội lỗi thời, phản tiến bộ thì tìm mọi cách làm sống lại những gì có liên quan đến lợi ích của mình, bất kể những tư tưởng đó đã lạc hậu đến đâu và như thế nào

* Sự tác động qua lại lẫn nhau giữa các hình thái ý thức xã hội

Ý thức xã hội được thể hiện dưới nhiều hình thái cụ thể: ý thức chính trị, phong tục tập quán đạo đức, triết học, nghệ thuật tôn giáo, khoa học Mỗi hình thái ý thức xã hội phản ánh một đối tượng nhất định, một phạm vi nhất định của tồn tại xã hội nhưng chúng có mối liên hệ, tác động lẫn nhau Nói cách khác, ý thức xã hội với tính cách là một chỉnh thể phản ánh tồn tại xã hội dưới những góc độ khác nhau, nó mang trong mình nhiều yếu tố phức tạp, bởi vậy chúng ta không thể giải thích một cách đơn tuyến, trực tiếp tính chất của một hình thái ý thức xã hội từ tồn tại xã hội được

Ở mỗi thời đại tuỳ theo những hoàn cảnh lịch sử cụ thể mà thường có hình thái ý thức xã hội nào đó nổi lên hàng đầu ở chúng biểu hiện tập trung ý thức của thời đại và tác động mạnh đến hình thái ý thức xã hội khác

*Ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội

Tồn tại xã hội chịu sự tác động trở lại của ý thức xã hội thể hiện một biểu hiện khác của tính độc lập tương đối của ý thức xã hội Chủ nghĩa duy vật lịch sử vốn thừa nhận, và ngày nay vẫn thừa nhận tác dụng to lớn của tư tưởng xã hội trong sự phát triển xã hội Chính vì vậy mà Mác và Ăngghen, Lênin và Stalin mới suốt đời biến cả sức lực mình cho việc nghiên cứu toàn diện lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học, hệ thống tư tưởng tư sản, và giáo dục tinh thần ý thức xã hội chủ nghĩa cho giai cấp vô sản

Cũng chính vì thế mà tất cả những chính Đảng theo chủ nghĩa Mác mới đặc biệt chú ý đến cuộc đấu tranh tư tưởng và lý luận với hệ thống tư tưởng tư sản thù ghét giai cấp công nhân

Phần 2 Liên hệ thực tế và liên hệ bản thân

2.1 Liên hệ thực tế

Hiện nay, nước ta đang quá trình chuyển giao từ xã hội truyền thống sang xã hội hiện đại Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần tập trung nguồn lực vào xây dựng công nghiệp, tự khắc xã hội hiện đại sẽ rộng mở trước mắt mà không hiểu rằng, xã hội hiện đại không chỉ bắt nguồn từ trạng thái kinh tế mà còn từ trạng thái văn hóa, tâm lý

*Hiện trạng thực tế

Biểu hiện ảnh hưởng của tư tưởng lạc hậu tồn tại cả ở cấp độ “quan điểm” và ở cấp độ “cách nghĩ” Ở cấp độ “quan điểm”, sự lạc hậu của tư tưởng tư sản đang gây tác động đến một bộ phận cán bộ, nhân dân Đã xuất hiện tư tưởng sính ngoại, ca ngợi một chiều, tuyệt đối hóa tính ưu việt của chủ nghĩa tư bản, bàng quan chính trị, phủ nhận giá trị tiến bộ của chế độ xã hội chủ nghĩa, mất niềm tin vào tương lai,… dẫn tới trụy lạc trong lối sống, bạc nhược về tư tưởng, vun vén lợi ích cá nhân Sự lạc hậu thể hiện rõ trong cách nghĩ, cách ứng xử, trong tập quán xã hội Những lối suy nghĩ, những tập quán

cũ còn chi phối nhiều đến cuộc sống nhân dân, nhất là ở những làng quê, như

tư tưởng trọng nam khinh nữ, tư tưởng dòng họ, sự lãng phí trong sinh hoạt, thái độ tùy tiện trong lao động sản xuất; lối sống phép vua thua lệ làng, lối nghĩ duy cảm; tư duy tiểu nông; thành kiến nho giáo; bệnh thành tích, ham phô trương, tư tưởng thực dụng, tâm lý “đám đông”,… đang tác động lớn đối với sự phát triển xã hội

*Nguyên nhân

Tư tưởng lạc hậu có nguyên nhân từ bản thân tồn tại xã hội hiện thời Việc chấp nhận kinh tế thị trường, chấp nhận tư bản đầu tư; việc mở cửa, giao lưu, hội nhập hiện nay là tất yếu, là mảnh đất hiện thực để lối sống, văn hóa,

tư duy, hệ tư tưởng tư sản thâm nhập, ảnh hưởng vào con người Việt Nam Tư

tưởng tư sản nếu phát triển tự phát sẽ làm chệch hướng xã hội chủ nghĩa trong chính nếp nghĩ của mỗi con người

Ảnh hưởng tư tưởng lạc hậu còn có nguyên nhân do một bộ phận cán

bộ, đảng viên và nhân dân chưa chú trọng nâng cao năng lực tư duy, đẩy lùi ảnh hưởng của tư tưởng lạc hậu cho nên trong quyết sách, chủ trương, trong hành động còn chịu ràng buộc bởi những tư tưởng lạc hậu và tự họ trở nên chậm chạp đối với sự phát triển thực tiễn nhiệm vụ

*Giải pháp

Để khắc phục sự lạc hậu của tư tưởng hiện nay cần làm cho chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, chi phối nhận thức của toàn xã hội, thành nền tảng cốt lõi trong tư tưởng mỗi con người, qua đó từng bước thu hẹp phạm vi ảnh hưởng của những tư tưởng lạc hậu Giáo dục – đào tạo luôn

là lựa chọn hàng đầu Các cơ sở giáo dục, đào tạo tiếp tục nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức, giáo dục lý luận chính trị ở các cấp học, bậc học; rèn luyện nếp nghĩ, nếp hành động tiến bộ, góp phần xây dựng con người mới Muốn vậy, cùng với đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục - đào tạo hiện nay, các cơ sở giáo dục, đào tạo cần xác định đúng vị trí tầm quan trọng của giáo dục công dân, giáo dục đạo đức, giáo dục lý luận chính trị; tích cực đổi mới, nâng cao hiệu quả hoạt động này ở các cấp học, bậc học Do đó, các cơ sở giáo dục, đào tạo cần tiếp tục có những đột phá cả về nhận thức, cả về tổ chức nội dung chương trình và phương pháp, phương tiện giảng dạy nhằm nâng cao chất lượng, củng cố ý thức hệ và những giá trị tư tưởng tiến bộ nhằm xây dựng con người mới

Tiếp đến cần xây dựng và phát triển nền văn hóa và con người Việt Nam, trong đó chú trọng xây dựng và hoàn thiện các nội dung trong hệ giá trị con người Việt Nam mới nhằm khắc phục triệt để những tâm lý, tập tục, lối sinh hoạt không còn phù hợp, bảo vệ, phát huy di sản tinh thần truyền thống tốt đẹp Bên cạnh đó, phát triển các thiết chế và hoạt động văn hóa góp phần