SKKN Giải pháp nâng cao hiệu quả dạy học các bài thực hành chương oxi - Lưu huỳnh hoá học lớp 10

SKKN Giải pháp nâng cao hiệu quả dạy học các bài thực hành chương oxi Lưu huỳnh hoá học lớp 10 SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA TRƯỜNG THPT NGUYỄN TRÃI o0o SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC CÁC BÀI THỰC HÀNH CHƯƠNG OXI LƯU HUỲNH HOÁ HỌC LỚP 10 Người thực hiện LÊ THỊ NHIỄU Chức vụ Tổ trưởng chuyên môn SKKN môn Hóa học THANH HÓA NĂM 2017 SangKienKinhNghiem net MỤC LỤC TT Mục Trang I MỞ ĐẦU 1 1 1 Lý do chọn đề tài 1 1 2 Mục đích, nhiệm vụ của đề tài 1 1 3 Khách thể nghiên cứ[.]

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT NGUYỄN TRÃI

-o0o -SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC

Người thực hiện : LÊ THỊ NHIỄU Chức vụ: Tổ trưởng chuyên môn SKKN môn: Hóa học

THANH HÓA NĂM 2017

MỤC LỤC

1.3 Khách thể nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu 1

2.1.1 Dạy học theo định hướng tiếp cận năng lực trong môn

2.1.2 Thí nghiệm hóa học trong DHHH ở nhà trường THPT 3

2.1.3 Yêu cầu đối với việc sử dụng thí nghiệm hóa học ở

2.1.4 Phương pháp sử dụng thí nghiệm HH ở trường phổ

thông

5

2.3 Giải pháp nâng cao hiệu qủa dạy học các bài thực

2.3.1 Phân phối chương trình chương 6: Nhóm oxi-Lưu huỳnh

– Hóa học lớp 10 - năm học 2016-2017 tại trường THPT Nguyễn Trãi

7

2.3.2 Các bước chuẩn bị cho giờ dạy thực hành 8

2.3.3 Phiếu học tập cho giờ thực hành trong chương oxi- lưu

2.3.4 Thiết kế các bài thực hành chương Oxi - Lưu huỳnh -

2.3.4.2 BTH số 5: Tính chất hợp chất của lưu huỳnh 13

2.4.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 16

2.4.5 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm 18 2.4.6 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 18

NHỮNG TỪ VIẾT TẮT TRONG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

BTH Bài thực hành

DD Dung dịch

DHHH Dạy học hoá học

GV Giáo viên

HH Hoá học

HS Học sinh

NXBGD Nhà xuất bản giáo dục

PHT Phiếu học tập

PP Phương pháp

PPDH Phương pháp dạy học

PTHH Phương trình hoá học

PTTQ Phương tiện trực quan

SGK Sách giáo khoa

THPT Trung học phổ thông

TNHH Thí nghiệm hóa học

TN Thí nghiệm

I MỞ ĐẦU

1.1 Lý do chọn đề tài

Thí nghiệm thực hành hóa học là hình thức thí nghiệm do học sinh tự làm khi hoàn thiện kiến thức nhằm minh họa, ôn tập, củng cố, vận dụng kiến thức đã học và rèn luyện kỹ năng, kĩ xảo, kỹ thuật hóa học Đây là dạng thí nghiệm mà học sinh tập triển khai nghiên cứu các quá trình hóa học như nghiên cứu tính chất các chất, điều chế các chất, nhận biết các chất, giải bài tập thực nghiệm Đây là phương pháp học tập đặc thù của bộ môn hóa học, có tác dụng giáo dục, rèn luyện học sinh một cách toàn diện và có ý nghĩa to lớn trong việc thực hiện nhiệm vụ trí dục, đức dục, phát triển học sinh

Do đó tôi chọn đề tài: Giải pháp nâng cao hiệu quả dạy học các bài thực hành chương Oxi - Lưu huỳnh - Hóa học 10.

1.2 Mục đích, nhiệm vụ của đề tài

1.2.1 Mục đích

Để nâng cao hiệu quả dạy - học thực hành, giúp HS củng cố các kiến thức, rèn kỹ năng, kỹ xảo và kỹ thuật tiến hành thí nghiệm, tôi đã nghiên cứu sử dụng các PPDH tích cực để tổ chức hoạt động học tập cho HS trong giờ thực hành chương oxi – lưu huỳnh - HH lớp 10

1.2.2 Nhiệm vụ

- Nghiên cứu các nội dung lí luận liên quan đến đề tài như: dạy học theo định hướng tiếp cận năng lực HS, sử dụng TNHH trong dạy học HH ở trường phổ thông

- Nghiên cứu các PP tiến hành thí nghiệm HH

- Nghiên cứu các PP tiến hành hiệu quả bài thực hành chương oxi - lưu huỳnh HH lớp 10

- Thực nghiệm sư phạm đánh giá tính phù hợp và hiệu quả các đề xuất

1.3 Khách thể nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu

1.3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy hoc phần hóa học chương oxi - lưu huỳnh lớp 10

1.3.2 Đối tượng nghiên cứu

Sử dụng PPDH tích cực trong các bài thực hành chương oxi - lưu huỳnh lớp 10

1.3.3 Giả thuyết khoa học

Năng lực vận dụng kiến thức và kỹ năng thực hành của HS cũng như chất lượng các bài thực hành sẽ được nâng cao khi GV sử dụng hợp lí PPDH để học sinh thực hành có sự phối hợp việc sử dụng hệ thống câu hỏi và BT đa dạng ở mức độ hiểu và vận dụng

1.4 Phương pháp nghiên cứu

1.4.1 Nhóm các phương pháp nghiên cứu lý thuyết

1.4.2 Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

1.5 Những đóng góp của đề tài

- Thiết kế phiếu học tập (PHT) để HS sử dụng chuẩn bị kiến thức và kỹ năng cho bài thực hành chương Oxi - Lưu huỳnh - Hóa học 10

- Đề xuất PPDH có sử dụng PHT trong giờ học bài thực hành chương Oxi - Lưu huỳnh - Hóa học 10

II NỘI DUNG

2.1 Cơ sở lý luận

2.1.1 Dạy học theo định hướng tiếp cận năng lực trong môn Hóa học THPT.

Trên cơ sở duy trì, tăng cường các phẩm chất và năng lực đã hình thành, HS có được hệ thống hóa kiến thức hóa học phổ thông cơ bản, hiện đại và thiết thực từ đơn giản đến phức tạp Hình thành và phát triển nhân cách của một công dân, phát triển các tiềm năng, các năng lực có sẵn và các năng lực chuyên biệt của môn HH như:

a Năng lực sử dụng ngôn ngữ HH

b Năng lực thực hành HH

c Năng lực giải quyết vấn đề thông qua môn HH

d Năng lực tính toán

e Năng lực vận dụng kiến thức HH vào cuộc sống.1[3]

2.1.2 Thí nghiệm hóa học trong DHHH ở nhà trường THPT.

Trong trường phổ thông, TN giúp HS làm quen với tính chất, mối quan hệ và quan hệ có quy luật giữa các đối tượng nghiên cứu, giúp HS làm cơ sở để nắm vững các quy luật, các khái niệm khoa học và biết khai thác chúng TN còn giúp

HS làm sáng tỏ mối liên hệ phát sinh giữa các sự vật, giải thích được bản chất

của các quá trình xẩy ra trong tự nhiên, trong sản xuất và trong đời sống

Đối với bộ môn Hóa học, TNHH giữ vai trò đặc biệt quan trọng như một

bộ phận không thể tách rời của quá trình dạy học TNHH giữ vai trò quan trọng trong nhận thức, phát triển, giáo dục của quá trình dạy học Người ta coi TNHH

là cơ sở của việc học hóa học và để rèn luyện kĩ năng thực hành Thông qua TNHH, HS nắm kiến thức một cách hứng thú, vững chắc và sâu sắc hơn TNHH được sử dụng với tư cách là nguồn gốc, là xuất xứ của kiến thức để dẫn đến lí thuyết, hoặc với tư cách kiểm tra giả thuyết

TNHH còn có tác dụng phát triển tư duy, giáo dục thế giới quan duy vật biện chứng và củng cố niềm tin khoa học của HS, giúp hình thành những đức tính tốt của người lao động mới: thận trọng, ngăn nắp, trật tự, gọn gàng

Thí nghiệm hóa học biểu diễn là cơ sở để cụ thể hóa những khái niệm về chất và phản ứng hóa học Nếu trong TNHH biểu diễn, GV là người thực hiện

1 Ở mục 2.1.1: Đoạn “Trên cơ sở ….HH như” do tác giả tự viết ra; đoạn tiếp theo “ a Năng lực sử dụng …….vào cuộc sống” tác giả tham khảo nguyên văn từ TLTK số 3

Ở mục 2.1.2: tác giả tham khảo nguyên văn từ TLTK số 3

các thao tác, điều khiển các quá trình biến đổi của chất, HS chỉ theo dõi, quan sát những thay đổi thì trong TNHH của HS, tất cả các thao tác đó do chính bản thân HS thực hiện Đó là sự khác nhau chủ yếu giữa hai loại TNHH.1[3]

2.1.3 Yêu cầu đối với việc sử dụng thí nghiệm hóa học ở trường phổ thông.

a Bảo đảm an toàn thí nghiệm.

An toàn thí nghiệm là yêu cầu trước hết đối với mọi TNHH Để đảm bảo

an toàn TN, trước hết GV phải xác định ý thức trách nhiệm cao về sức khoẻ và tính mạng của HS Mặt khác, GV cần nắm chắc kĩ thuật và phương pháp tiến hành TNHH Chẳng hạn, trước khi đốt hiđro, metan, axetilen đều phải thử độ tinh khiết của chúng Khi làm việc với các chất độc hại phải có biện pháp bảo hiểm Không dùng quá liều lượng hoá chất dễ cháy và dễ nổ đã ghi trong các tài liệu hướng dẫn

Các TNHH tạo thành chất độc bay hơi cần tiến hành trong tủ phòng độc hoặc có biện pháp ngăn, hút chất độc để đảm bảo an toàn

b Bảo đảm kết quả thí nghiệm.

Kết quả tốt đẹp của TNHH tác động trực tiếp đến chất lượng dạy học và củng cố niềm tin của HS vào khoa học Muốn đảm bảo kết quả TNHH, trước hết

GV phải nắm vững kĩ thuật tiến hành TN, phải thử nghiệm nhiều lần trước khi biểu diễn trên lớp Các dụng cụ và hoá chất phải được chuẩn bị chu đáo, đồng

bộ Nếu chẳng may TNHH không thành công, GV cần bình tĩnh kiểm tra lại các bước tiến hành, tìm nguyên nhân và giải thích cho HS

c Đảm bảo tính trực quan.

Trực quan là một trong những yêu cầu cơ bản của TNHH biểu diễn Để đảm bảo tính trực quan, khi chuẩn bị TN, GV cần lựa chọn các dụng cụ và sử dụng lượng hoá chất thích hợp Các dụng cụ TN cần có kích thước đủ lớn để HS ngồi ở cuối lớp có thể quan sát được Ngoài những yêu cầu trên, về mặt phương pháp, để nâng cao chất lượng các TN biểu diễn ta cần chú ý những nội dung sau đây:

- Số lượng TNHH trong một bài nên lựa chọn vừa phải Cần chọn những TNHH phục vụ trọng tâm bài học và phù hợp với thời gian trên lớp

1 Ở mục 2.1.3: tác giả tham khảo nguyên văn từ TLTK số 4

- Trong TNHH nên sử dụng các hoá chất HS đã quen biết Nếu mục đích TNHH là nghiên cứu chất mới thì đương nhiên chất đó phải là mới đối với HS, nhưng khi sử dụng TNHH để rút ra những kết luận lí thuyết nào đó, thì cố gắng dùng các chất quen thuộc

- Chọn các dụng cụ TN thí nghiệm đơn giản nhưng phải bảo đảm các yêu cầu về tính khoa học, sư phạm, mĩ thuật Chọn các phương án TNHH dễ thực hiện, tiết kiệm hoá chất, dễ thành công và đặc biệt là đảm bảo an toàn cho HS.[4]

2.1.4 Phương pháp sử dụng thí nghiệm hóa học ở trường phổ thông.

Vai trò của các loại TNHH trong giờ học có thể khác nhau Chúng có thể dùng để minh họa các kiến thức do GV trình bày, có thể là nguồn kiến thức mà

HS tiếp thu dước sự hướng dẫn của GV trong quá trình quan sát TNHH Vì vậy, các TNHH có thể tiến hành bằng các PP chính: PP minh họa, kiểm chứng, PP nghiên cứu hoặc nêu và giải quyết vấn đề, PP thực hành

Tuỳ theo mục đích của quá trình học tập (để nghiên cứu tài liệu mới, để củng cố, hoàn thiện và kiểm tra kiến thức, rèn luyện kĩ nặng, kĩ xảo ) mà TNHH được chia thành các dạng khác nhau như:1

a Sử dụng TNHH khi nghiên cứu bài mới.

Lí luận dạy học cho rằng PPDH này có khả năng phát triển một cách tốt nhất năng lực trí tuệ của HS, kích thích hứng thú của HS, vì nó rèn luyện cho

HS nhận thức và phân tích những dấu hiệu hiện tượng cụ thể bằng kinh nghiệm riêng của chính mình và thu hút mọi khả năng của HS vào nhận thức đối tượng

Tuy có nhiều ưu điểm nhưng TNHH biểu diễn của GV còn có những mặt hạn chế, như khả năng nhận thức của HS có hạn (chỉ bằng thị giác và thính giác) Hiển nhiên là khi HS được trao dụng cụ tận tay và được thực hiện lấy TN thì việc làm quen với các dụng cụ, hoá chất và quá trình TN sẽ đầy đủ hơn Cũng như TN biểu diễn, TNHH của HS có thể tiến hành theo PP minh hoạ, kiểm chứng và PP nghiên cứu, nêu và giải quyết vấn đề

b Sử dụng TNHH trong bài ôn tập, luyên tập.

Sử dụng TNHH trong giờ ôn - luyện tập không phải là lặp lại các TN đã

1 Ở mục 2.1.4: Đoạn “Vai trò của ….khác nhau như” do tác giả tự viết ra; đoạn tiếp theo “ a

Sử dụng TNHH khi nghiên cứu bài mới đảm bảo các yêu cầu khoa học” tác giả tham khảo nguyên văn từ TLTK số 3 ; đoạn “Thông thường giờ thực…….vào nơi đã qui định.” do tác giả tự viết ra

biểu diễn mà là có thể dùng các TN mới, có những dấu hiệu chung của TN đã làm nhưng có những dấu hiệu của kiến thức mới nhằm chỉnh lý, bổ sung, củng

cố, khắc sâu kiến thức, tránh sự khái quát hóa, suy diễn thiếu chính xác ở HS

GV có thể dùng TNHH như một dạng bài tập nhận thức, tổ chức cho HS tiến hành TN, quan sát, mô tả đầy đủ hiện tượng và giải thích hoặc biểu diễn ở dạng TN vui

c Sử dụng TNHH trong bài thực hành.

Hình thức TN do HS tự làm lấy khi hoàn thiện kiến thức nhằm minh hoạ,

ôn tập, củng cố kiến thức đã học và rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo được gọi là TN thực hành Nhiệm vụ cơ bản của loại TN này là củng cố những kiến thức mà HS

đã lĩnh hội được trong các giờ học trước đó, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo và kĩ thuật tiến hành TN

GV cần xác định nội dung và PP thực hiện giờ thực hành sao cho: phù hợp với đặc điểm, nội dung, thời gian cho phép và cơ sở vật chất thiết bị dạy học

có liên quan Các TNHH được lựa chọn phải dễ thực hiện và phải rõ, trong đó quan tâm sử dụng các dụng cụ TN đơn giản, giá thành hạ, nhưng vẫn đảm bảo các yêu cầu khoa học và sư phạm.[3]

Thông thường giờ thực hành được thực hiện theo trình tự sau đây :

- Đầu giờ GV kiểm tra việc chuẩn bị của HS, giải thích ngắn gọn quá trình tiến hành TN, cách quan sát và ghi chép để viết tường trình sau TN GV cần lưu

ý hướng dẫn HS những kĩ thuật cơ bản trong phòng TNHH, đặc biệt quan tấm đến việc đảm bảo an toàn trong TNHH

- Khi HS tiến hành TN, GV theo dõi việc làm của các nhóm HS, uốn nắn những sai sót khi cần thiết nhưng tránh không làm thay HS

- Cuối giờ thực hành, mỗi HS phải hoàn thành bản tường trình TN Nội dung tường trình TN bao gồm những nội dung chính sau đây:

+ Mô tả cách tiến hành TN

+ Mô tả những hiện tượng đã quan sát được Nhận xét

+ Giải thích và kết luận Viết các PTHH có liên quan

+ Sau cùng GV hướng dẫn HS rửa sạch các dụng cụ TN, sắp xếp ngăn nắp các hoá chất và dụng cụ vào nơi đã quy định

Trong thực tế hiện nay, việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực đã được quan tâm ở tất cả các bộ môn, trong đó có môn hóa học, thí nghiệm thực hành hóa học đã được tăng cường nhiều hơn bởi qua thí nghiệm từ những hiện tượng quan sát được mà học sinh suy ra được tính chất của chất, hiểu được bản chất của hóa học là sự biến đổi từ chất này thành chất khác, mặt khác thông qua thí nghiệm hóa học, từ những hiện tượng quan sát được, học sinh tin tưởng vào khoa học, hứng thú hơn trong quá trình học tập

Tuy nhiên trong thực tế nhà trường chúng tôi có khuôn viên chật hẹp, chỉ

đủ phòng học mà không có phòng thực hành thí nghiệm vì vậy các bài thực hành đều phải làm tại lớp nên chỉ rất ít HS được làm thí nghiệm

Phòng thiết bị thí nghiệm chung cho nhiều bộ môn nên hóa chất bảo quản không tốt

Nhà trường không có giáo viên thực hành mà chỉ có đồng chí cán bộ thư viện kiêm luôn nên công tác bảo quản và chuẩn bị hóa chất dụng cụ cho bài thực hành còn hạn chế rất nhiều

Mặt khác trong quá trình làm thí nghiệm, do giáo viên còn ngại làm, học sinh còn nhiều bỡ ngỡ trong quá trình làm thí nghiệm, nhiều thí nghiệm học sinh làm không đúng quy trình, các thao tác thí nghiệm còn vụng về, có nhiều trường hợp học sinh làm đổ vỡ dụng cụ thí nghiệm, hóa chất gây nguy hiểm, làm học sinh mất tự tin trong quá trình làm các thí nghiệm sau, hơn thế nữa việc thực hiện thí nghiệm không đúng quy trình còn có thể dẫn tới kết quả thí nghiệm sai

so với sách giáo khoa, làm cho các em không tin tưởng vào khoa học

Xuất phát từ thực tiễn đó, tôi mạnh dạn đề xuất đề tài “Giải pháp nâng

cao hiệu quả dạy học các bài thực hành chương Oxi - Lưu huỳnh - Hóa học 10” làm sáng kiến kinh nghiệm cho bản thân Với hy vọng đề tài sẽ góp phần nhỏ vào việc dạy và học hóa học ở trường phổ thông hiện nay

2.3 Giải pháp nâng cao hiệu quả dạy học các bài thực hành chương oxi - lưu huỳnh - hóa học lớp 10

2.3.1 Phân phối chương trình chương 6: Oxi - Lưu huỳnh – Hóa học lớp 10

- năm học 2016-2017 tại trường THPT Nguyễn Trãi

Chương 6: Oxi - Lưu huỳnh (12 tiết)

29 Oxi - Ozon Mục A I, II, III, V 49

32 H2S; SO2; SO3 Mục A 53

33 Axit sunfuric Muối sunfat Mục I.1, 2 55

Axit sunfuric Muối sunfat Mục I.3, 4 Mục II 56

Như vậy trong chương này có 2 bài thực hành Trên cơ sở chuẩn kiến thức

và nội dung kiến thức trong chương trình, tôi tiến hành nghiên cứu xây dựng các phiếu học tập và giáo án giảng dạy bài thực hành 4 và bài thực hành 5 trong chương Oxi – Lưu huỳnh – Hóa học lớp 10

2.3.2 Các bước chuẩn bị cho giờ dạy thực hành:

Một trong những điều kiện giúp thực hiện thành công các TN thực hành là

HS đã chuẩn bị trước về mục đích của TN, HS cần làm gì và làm như thế nào, giải thích các hiện tượng xẩy ra trong TN, rút ra những kết luận đúng đắn Dưới

sự hướng dẫn của GV, HS cần ôn lại những nội dung cần thiết trong SGK hoặc đọc trước các tài liệu hướng dẫn TN

Điều đó cũng có nghĩa là: Kết quả của giờ thực hành của học sinh phụ thuộc rất nhiều vào việc chuẩn bị của giáo viên Vì vậy giáo viên cần chuẩn bị chu đáo cho giờ học.[3]1

2.3.2.1 Hoạt động chuẩn bị cho bài thực hành.

Hoạt động chuẩn bị cho BTH bao gồm:

- Xác định rõ mục tiêu của bài thực hành TN

- Tiến hành trước tất cả các TN có trong BTH: GV căn cứ vào nội dung bài TN thực hành, tiến hành trước các TN để xác định những hướng dẫn cụ thể, chính xác, phù hợp với các điều kiện thực tế về thiết bị, hóa chất trong PTN của nhà trường Khi tiến hành các TN cần chú ý đến các yếu tố đảm bảo an toàn, bảo

vệ môi trường, sự thành công của TN và cả các nguyên nhân dẫn đến không thành công

1 Ở mục 2.3.2: Đoạn “Một trong những ….hướng dẫn TN” do tác giả tự viết ra; đoạn tiếp theo “ Kết quả của…… cho giờ học.” tác giả tham khảo nguyên văn từ TLTK số 3

Ở mục 2.3.2.1: Tác giả tham khảo nguyên văn từ TLTK số 2