SKKN Phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh thông qua hệ thống bài tập phần hóa học phi kim lớp 10 SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT MAI ANH TUẤN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP PHẦN HÓA HỌC PHI KIM LỚP 10 Người thực hiện Nguyễn Văn Đạt Chức vụ Giáo viên Đơn vị công tác Trường THPT Mai Anh Tuấn SKKN thuộc lĩnh mực (môn) Hóa Học THANH HOÁ NĂM 2019 SangKienKinhNghiem net MỤC LỤC PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ 1 1 Lý do[.]
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
THỨC CHO HỌC SINH THÔNG QUA HỆ THỐNG
Người thực hiện: Nguyễn Văn Đạt Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường THPT Mai Anh Tuấn SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Hóa Học
THANH HOÁ NĂM 2019
Trang 2MỤC LỤC
PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Mục đích nghiên cứu 2
3 Đối tượng nghiên cứu 2
4 Nhiệm vụ nghiên cứu 2
5 Phương pháp nghiên cứu 3
6 Đóng góp mới của đề tài 3
PHẦN II NỘI DUNG 3
I CƠ SỞ LÍ LUẬN .3
1 Khái niệm về năng lực 3
2 Phân loại năng lực và năng lực học sinh cần đạt được 3
2.1.Phân loại năng lực 3
2.2 Năng lực của học sinh Trung học phổ thông 5
3 Bài tập hóa học 6
3.1 Khái niệm về bài tập hóa học 6
3.2 Phân loại bài tập hóa học 6
3.2.1 Bài tập trực quan 6
3.2.1.1 Bài tập hình vẽ 6
3.2.1.2 Bài tập đồ thị 6
3.2.1.3 Bài tập bảng biểu 7
3.3 Sử dụng bài tập hóa học để phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh 7
4 Sử dụng bài tập hóa học trong dạy học phát triển năng lực 7
4.1 Sử dụng bài tập hóa học kết hợp với bản đồ tư duy 7
4.2 Sử dụng bài tập hóa học dùng trong dạy học bài mới 8
4.3 Sử dụng bài tập hóa học dùng trong dạy học bài luyện tập 8
4.4 Sử dụng bài tập hóa học dùng trong bài kiểm tra 8
4.5 Sử dụng bài tập hóa học dùng tự học 9
Trang 3II XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN
DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH 9
1 Nguyên tắc xây dựng: 9
2 Quy trình xây dựng hệ thống bài tập: 9
3 Xây dựng bài tập phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh thông qua hệ thống bài tập hóa học phi kim lớp 10 9
3.1 Hệ thống bài tập chương Halogen 9
3.2 Hệ thống bài tập chương Oxi- Lưu Huỳnh 15
4 Thực nghiệm sư phạm 19
4.1.M ục đích 19
4.2 Phương pháp 19
4.3.Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 20
4.4 Ti ến hành thực nghiệm 20
4.5 K ết quả 20
PHẦN 3 KẾT LUẬN 21
TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 22
Trang 4PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP PHẦN HÓA HỌC PHI KIM LỚP 10
PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ
1 Lý do chọn đề tài
Sau hơn 30 năm đổi mới, Việt nam đã vượt qua khủng hoảng, kinh tế, xã hội ngày càng phát triển, giáo dục ngày càng lớn mạnh Một nền giáo dục vững mạnh, chất lượng và hiệu quả cao là điều kiện quyết định cho việc phát triển bền vững Tuy nhiên, việc phát triển về số lượng trường học rất nhanh chưa đi đôi với nâng cao chất lượng Cụ thể như:
Thứ nhất, nhiều người dân không hài lòng về chất lượng giáo dục của các
trường học Không chỉ là kết quả học tập mà các yếu tố như: khả năng thích nghi, tiếp thu của học sinh, chất lượng giáo viên, môi trường học tập, chương trình, mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học… đều được quan tâm và đánh giá Và hầu hết các trường đều chưa đáp ứng được nhu cầu, mong muốn, kỳ vọng của người dân Những gia đình có điều kiện kinh tế đã gửi con, em đi du học như một hình thức tị nạn về Giáo dục
Thứ hai, xã hội cũng không hài lòng về chất lượng đào tạo Các doanh nghiệp, các cơ quan… hầu hết đều phải đào tạo lại nếu muốn tuyển dụng, bởi người lao động chưa đáp ứng được yêu cầu việc làm
Thứ ba, là về hiệu quả đầu tư cho Giáo dục, theo Phạm Đỗ Tiến Nhật, lượng tiền
xã hội bỏ ra (khoảng 25% GDP) đầu tư cho giáo dục so với những gì thu được là không xứng đáng và lãng phí Ngoài ra còn rất nhiều ý kiến về chất lượng giáo dục, đào tạo hiện nay
Như vậy để thấy rằng, mâu thuẫn lớn nhất của nền giáo dục Việt Nam hiện nay chính là phát triển theo chiều rộng nhưng chất lượng giáo dục lại thấp Làm thế nào để thay đổi thực trạng này? Đảng, Nhà nước và các cấp chính quyền có đưa
ra các giải pháp như: Nghị quyết số: 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo tại hội nghị trung ương 8 (khóa XI) Quốc hội đưa ra Nghị quyết 88/2014/QH13 đổi mới chương trình sách giáo khoa Chính phủ có Nghị quyết 44/NQ-CP Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết
29 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục
Tất cả các giải pháp đều có điểm chung là đổi mới nền giáo dục từ định hướng phát triển nội dung sang định hướng phát triển năng lực của người học Năng lực
Trang 5gồm: Năng lực chung và năng lực chuyên môn Năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn là một năng lực chuyên môn cần thiết và quan trọng
Hóa học là môn khoa học vừa lí thuyết vừa thực nghiệm, đồng thời cũng gắn liền với thực tiễn và các hiện tượng trong cuộc sống Trong dạy học hóa học, việc sử dụng bài tập được áp dụng rộng rãi nhằm hệ thống hóa các kiến thức, kỹ năng, rèn luyện khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn và đánh giá các năng lực của học sinh Mặc dù vậy, hiện nay nhiều bài tập hóa học được xây dựng lại
xa rời thực tiễn, quá chú trọng vào các kĩ thuật tính toán mà chưa quan tâm đến bản chất hóa học làm giảm bớt giá trị của chúng Việc xây dựng các bài tập một cách hệ thống mà chứa đựng những tình huống xảy ra trong cuộc sống thực tiễn còn rất thiếu
Muốn phát triển được năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh phải làm như thế nào? Và việc xây dựng hệ thống bài tập định hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn có nâng cao chất lượng học tập của học sinh hay không? Đều là những băn khoăn, trăn trở không chỉ của riêng bất kì thầy, cô giáo hay các cấp quản lý giáo dục nào
Chính vì vậy, tôi đã lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh thông qua hệ thống bài tập phần hóa học phi kim lớp 10.”
2 Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh thông qua
hệ thống bài tập phần hóa học phi kim lớp 10, qua đó góp phần nâng cao chất
lượng dạy học hóa học ở trường THPT
3 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống bài tập hình vẽ, sơ đồ, đồ thị, bảng biểu (phần hóa học phi kim lớp 10) và các biện pháp phát triển năng lực vận dụng
kiến thức cho học sinh trường THPT Mai Anh Tuấn
4 Nhiệm vụ nghiên cứu
4.1 Nghiên cứu các cơ sở lý luận liên quan và trong chính đề tài: Đổi mới phương pháp dạy học hóa học, bài tập hóa học, những vấn đề tổng quan về năng lực, năng lực vận dụng kiến thức và cách thức sử dụng bài tập hóa học để phát triển năng lực này cho học sinh THPT
Trang 64.2 Nghiên cứu nội dung, cấu trúc chương trình, sách giáo khoa hóa học ở trường phổ thông, đặc biệt là phần hóa học phi kim lớp 10
4.3 Nghiên cứu phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho HS thông qua hệ
thống bài tập phần hóa học phi kim lớp 10 thông qua hệ thống bài tập hóa học có hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng, đồ thị
5 Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lí luận của lí thuyết
- Nghiên cứu tài liệu, sách giáo khoa, sách giáo viên, sách bài tập, sách tham khảo, các đề thi học sinh giỏi Hóa các cấp các năm
- Thực nghiệm
+Tham khảo ý kiến của các chuyên gia
+ Thực nghiệm sư phạm: Dạy học sinh lớp 10 THPT
+ Phương pháp thống kê toán học và xử lí kết quả thực nghiệm
6 Đóng góp mới của đề tài
- Góp phần hệ thống hóa cơ sở lí luận về vấn đề phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong quá trình dạy học ở trường THPT
- Phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh thông qua hệ thống bài tập hình vẽ, sơ đồ, bảng biểu, đồ thị phần hóa học phi kim lớp 10
PHẦN II NỘI DUNG
I CƠ SỞ LÍ LUẬN.
1 Khái niệm về năng lực
Năng lực là khả năng thực hiện thành công hoạt động trong một bối cảnh nhất định nhờ sự huy động tổng hợp các kiến thức kĩ năng và các thuộc tính các nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí, Năng lực của cá nhân được đánh giá qua phương thức và kết quả hoạt động của cá nhân đó khi giải quyết các vấn đề cuộc sống
2 Phân loại năng lực và năng lực học sinh cần đạt được
2.1.Phân loại năng lực
Trang 7Hiện nay, có rất nhiều cách phân loại năng lực, qua nghiên cứu có thể chia năng lực thành 2 loại năng lực cần cho người lao động trong xã hội hiện nay, giúp họ
có đầy đủ khả năng hoàn thành chủ động, tích cực và sáng tạo nhiệm vụ được giao Đó là:
Năng lực chung: “Là những năng lực cơ bản, cần thiết mà bất kì ai, bất kì người
nào cũng cần có để sống, học tập, làm việc và phát triển Các hoạt động giáo dục, với những tác động khác nhau, nhưng đều hướng đến mục tiêu hình thành
và phát triển các năng lực chung của học sinh” Chương trình giáo dục phổ
thông hiện hành ở nước ta chú trọng hình thành và phát triển cho HS những phẩm chất đạo đức (sống yêu thương, sống tự chủ, sống trách nhiệm) và những năng lực chung chủ yếu như [2]: “Năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp
và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo”
Việc đánh giá mức độ các yêu cầu được thực hiện thông qua nhận xét các biểu hiện chủ yếu của các thành tố trong từng phẩm chất, năng lực và được mô tả trong chương trình cụ thể của các cấp
Năng lực chuyên biệt: “Là các năng lực được hình thành và phát triển trên cơ sở,
nền tảng của những năng lực chung nhưng sâu hơn, tách biệt hơn trong những hoạt động hoặc tình huống, môi trường đặc thù Năng lực chuyên biệt là năng lực được hình thành và phát triển nổi trội hơn, chiếm ưu thế hơn xuất phát từ đặc điểm của môn học Một năng lực có thể làm năng lực chuyên biệt của nhiều môn học khác nhau” Năng lực chuyên biệt của môn hóa học trong nhà trường THPT bao gồm:
- Năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa học
- Năng lực thực nghiệm hóa học
- Năng lực tính toán hóa học
- Năng lực vận dụng kiến thức hóa học vào thực tiễn
Nhìn chung, sự phân biệt giữa năng lực chung và năng lực chuyên biệt là cần thiết Tuy nhiên, chúng cũng có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, góp phần bổ sung cho nhau, vì vậy đôi khi danh giới giữa chúng là không thật sự rõ ràng Ví dụ: Năng lực tư duy sáng tạo là năng lực chung nhưng môn học nào cũng coi năng lực này như một năng lực chuyên biệt…
Hiện nay, người ta quan tâm nhiều đến việc phát triển năng lực hành động Năng lực hành động của mỗi cá thể được tổ hợp bởi các năng lực nhất định, chủ yếu
Trang 8bao gồm[1] : “Năng lực chuyên môn, năng lực phương pháp, năng lực cá thể, năng lực hành động và năng lực xã hội”
Những năng lực này có mối quan hệ hữu cơ chặt chẽ với nhau và không thể tách rời nhau Trên cơ sở có sự kết hợp các năng lực này mà năng lực hành động được hình thành Cấu trúc chung của năng lực hành động được mô tả theo mô hình sau[1] :
2.2 Năng lực của học sinh Trung học phổ thông
Theo tài liệu[3] của tác giả Nguyễn Minh Phương đề xuất 4 nhóm năng lực thể hiện được khung năng lực cần đạt cho học sinh phổ thông của nước ta hiện nay:
Năng lực nhận thức: yêu cầu học sinh có các khả năng quan sát, ghi nhớ, tư duy
(độc lập, logic, trừu tượng…) Từ đó phát hiện được vấn đề, có ý thức tự học, trau dồi vốn kiến thức trong cuộc sống một cách chủ động, tích cực
Năng lực xã hội: yêu cầu học sinh phải có những khả năng thuyết trình, giao
tiếp, tự tin trước đám đông, điều khiển được cảm xúc, có khả năng thích ứng, biết phối hợp giữa các khả năng cạnh tranh và hợp tác…
N ăng lực thực hành (hoạt động thực tiễn): yêu cầu học sinh phải biết cách vận
dụng tri thức, thực hiện một cách chủ động, linh hoạt, tích cực Có khả năng sử
dụng các công cụ cần thiết, khả năng giải quyết vấn đề theo cách sáng tạo nhất, có
sự bền bỉ…
Năng lực cá nhân: được biểu hiện qua các mặt về thể lực, yêu cầu học sinh biết
chơi thể thao, tập thể dục để bảo vệ sức khỏe, có khả năng thích nghi với môi trường sống, bên cạnh đó là mặt hoạt động cá nhân đa dạng khác nhau như: khả năng lập kế hoạch, tự đánh giá, tự chịu trách nhiệm
Trang 9Như vậy trong chương trình GD phổ thông, nhằm hình thành và phát triển cho học sinh những năng lực chung chủ yếu , và mỗi môn học có những năng lực đặc thù riêng Ví dụ như môn Hóa học có những năng lực đặc thù : “Năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa học, năng lực thực nghiệm hóa học, năng lực tính toán hóa học, năng lực vận dụng kiến thức hóa học vào thực tiễn”
Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, tôi đi sâu vào nghiên cứu về năng lực vận dụng kiến thức của học sinh THPT
3 Bài tập hóa học
3.1 Khái niệm về bài tập hóa học
Theo từ điển Tiếng Việt phổ thông : “Bài tập là bài ra cho học sinh làm để tập vận dụng những điều đã học”, còn bài toán là: “vấn đề cần giải quyết bằng
phương pháp khoa học” Như vậy, bài tập hóa học là những bài tập đưa ra cho học sinh làm có chứa đựng vấn đề, nội dung hóa học, và được giải quyết nhờ những suy luận logic, hiểu biết về các vấn đề liên quan đến hóa học
Để giải được những bài tập này học sinh phải biết suy luận logic, dựa vào những kiến thức đã học, biết vận dụng vào những hiện tượng hóa học, những khái niệm, định luật, học thuyết, cả những phép toán cơ bản,… người học phải biết phân loại bài tập để tìm ra hướng giải hợp lý và có hiệu quả
3.2 Phân loại bài tập hóa học
3.2.1 Bài tập trực quan
Là bài tập sử dụng hình vẽ để mô tả hiện tượng thí nghiệm, cách tiến hành
và các dụng cụ thí nghiệm, hóa chất Từ việc đưa giả thuyết bài tập bằng hình
vẽ, học sinh dựa vào đó để giải quyết các nhiệm vụ học tập và câu hỏi đề bài yêu cầu
3.2.1.1 Bài tập hình vẽ
Là bài tập sử dụng hình vẽ để mô tả hiện tượng thí nghiệm, cách tiến hành và các dụng cụ thí nghiệm, hóa chất Từ việc đưa giả thuyết bài tập bằng hình vẽ, học sinh dựa vào đó để giải quyết các nhiệm vụ học tập và câu hỏi đề bài yêu cầu
3.2.1.2 Bài tập đồ thị
Trang 10Là bài tập sử dụng các dữ liệu biểu diễn dưới dạng đồ thị làm giả thiết của bài tập Học sinh phải vận dụng kiến thức đọc được đề bài và các ẩn số dưới dạng đồ thị đó Từ đó, giải quyết được yêu cầu bài tập
3.2.1.3 Bài tập bảng biểu
Là dạng bài tập được trình bày thông qua các bảng biểu Học sinh vừa phải
hiểu được nội dung qua bảng biểu vừa biết cách xử lí được số liệu đó để giải được bài tập
3.3 Sử dụng bài tập hóa học để phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh
Trong quá trình dạy học hóa học, một trong những hoạt động chủ yếu để phát triển năng lực cho học sinh là hoạt động giải bài tập Vì vậy, Giáo viên cần tạo điều kiện để thông qua hoạt động này học sinh được phát triển các năng lực,
từ đó HS sẽ có phẩm chất tư duy mới, được thể hiện ở : “Năng lực phát hiện vấn
đề mới (tình huống có vấn đề), tìm ra hướng giải mới, tạo kết quả học tập mới”
Để có được những kết quả trên, giáo viên “cần ý thức xác định được mục đích của hoạt động giải bài tập hóa học, không phải chỉ là tìm ra đáp số đúng mà còn là phương tiện khá hiệu quả để rèn luyện tư duy hóa học cho học sinh” Bài tập hóa học rất phong phú và đa dạng, muốn giải được bài tập hóa học “phải biết vận dụng nhiều kiến thức cơ bản, sử dụng các thao tác tư duy: so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, trừu tượng hóa…” Qua các Bài tập hóa học đó, học sinh được thường xuyên rèn luyện ý thức tự giác trong học tập và nâng cao khả năng hiểu biết cá nhân
4 Sử dụng bài tập hóa học trong dạy học phát triển năng lực
4.1 Sử dụng bài tập hóa học kết hợp với bản đồ tư duy
Bản đồ tư duy (Mindmap) là phương pháp được đưa ra như là một phương
tiện để tận dụng khả năng ghi nhận hình ảnh của não bộ Đây là cách để ghi nhớ chi tiết, để tổng hợp, hay để phân tích một vấn đề ra thành một dạng của lược đồ phân nhánh
Trong bài tập hóa học được chia ra rất nhiều dạng, có thể kết hợp sử dụng bản đồ tư duy để nâng cao hiệu quả học tập như tăng cường hỗ trợ trí nhớ, hệ thống lại các dạng bài tập để củng cố kiến thức, không bị thiết xót dạng hoặc quá lan man làm lẫn lộn , xáo trộn các dạng bài lên nhau
Ví dụ như: hệ thống một số dạng bài tập của hóa học 10