SKKN Tìm hiểu một số căn bệnh của xã hội phát triển để tích hợp giáo dục cách phòng tránh trong một số tiết dạy ở Sinh học 11 THPT 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Đi kèm với sự phát triển ngày càng cao của xã hội là mặt trái trong cách sống, ăn uống vội vã, bừa bãi dẫn đến hệ lụy là những căn bệnh của xã hội phát triển đang trở thành những mối e ngại lớn với toàn xã hội Những căn bệnh đó luôn rình rập và sẵn sàng đánh gục mỗi chúng ta Một số những căn bệnh đó bao gồm Thừa dinh dưỡng – Béo phì,[.]
Trang 1PHẦN MỞ ĐẦU
1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Đi kèm với sự phát triển ngày càng cao của xã hội là mặt trái trong cách sống, ăn uống vội vã, bừa bãi dẫn đến hệ lụy là những căn bệnh của xã hội phát triển đang trở thành những mối e ngại lớn với toàn xã hội Những căn bệnh đó luôn rình rập và sẵn sàng đánh gục mỗi chúng ta Một số những căn bệnh đó bao gồm: Thừa dinh dưỡng – Béo phì, Tiểu đường (đái tháo đường), Gout, các bệnh
về tim mạch (Cao huyết áp, Xơ vữa động mạch, nhồi máu cơ tim – đột quỵ)… Những căn bệnh này gây ảnh hưởng rất lớn tới sức khỏe của người bệnh, dẫn đến những biến chứng nguy hại cho người bệnh thậm chí dẫn đến tử vong
Việt Nam là một trong những quốc gia có tỉ lệ gia tăng người mắc những căn bệnh trên rất cao Đặc biệt với bệnh tiểu đường, có tỉ lệ gia tăng người mắc nhanh nhất thế giới, so với 10 năm trước số người mắc bệnh này tăng 211% (theo báo lao động xã hội số 70 ngày 11/06/2013)
Ở học sinh THPT cung cấp những hiểu biết và cách phòng tránh những căn bệnh là một vấn đề cấp thiết mà các nhà quản lý giáo dục và các nhà giáo dục cần quan tâm, vì chất lượng sức khỏe của toàn cộng đồng trong tương lai Đặc biệt là học sinh khối 11, lứa tuổi đang hoàn thiện mình cả thể chất lẫn tinh thần Học sinh THPT đây chính là đội quân tuyên truyền viên tốt nhất , có ảnh hưởng lớn đến các thành viên khác trong gia đình và xã hội Chúng ta là những nhà giáo dục, tôi thiết nghĩ cần khéo léo và mạnh dạn áp dụng một số phương pháp trong dạy học bộ môn sinh học để đưa một số kiến thức thực tiễn về bệnh
lý học liên quan đến kiến thức sách giáo khoa vào giảng dạy để khơi dậy hứng thú học tập của học sinh đối với môn sinh học hơn Mặc dù đây chỉ là một số những câu hỏi, những tình huống liên quan nhỏ nhưng nó giúp học sinh có một cái nhìn đúng đắn, biết cách phòng tránh những căn bệnh thông qua việc điều chỉnh hành vi Cùng với viêc giảng dạy bộ môn sinh học ở khối 11 liên quan đến bài 19, 20 chương I (Phần B), và bài 39 chương III (Phần B)
Vì tất cả những lý do trên tôi chọn đề tài “ Tìm hiểu một số căn bệnh của xã hội phát triển để tích hợp giáo dục cách phòng tránh trong một số tiết dạy ở sinh học 11- THPT”
2 MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI
- HS có cái nhìn rõ ràng và đúng đắn hơn về vấn đề mình đang học, từ đó giúp các em luôn tự tin trong cuộc sống tương lai
- HS yên tâm khi tham gia các hoạt động xã hội trong tương lai, các em có thể tự chủ trong các cuộc giao tiếp
- HS có kiến thức, hiểu biết về những căn bệnh luôn rình rập xung quanh mình và phòng tránh những căn bệnh đó thông qua chế độ ăn uống hợp lý và có một môi trường sống trong lành
Trang 2- Thông qua đội quân tuyên truyền viên này giáo dục bảo vệ sức khỏe cộng đồng
3 ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
3.1 Đối tượng nghiên cứu: Học sinh khối 11
3.2 Thời gian nghiên cứu: Năm học 2015 – 2016 `
3.3 Phương pháp nghiên cứu
3.3.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu
Tổng hợp từ các nguồn tài liệu: tạp chí, báo cáo khoa học và các công trình nghiên cứu liên quan nhằm xây dựng cơ sở lý luận của đề tài
3.3.2 Phương pháp thống kê toán học
Trên cơ sở phân tích các thông tin, số liệu thu thập được, tiến hành tổng hợp đánh giá
Trang 3PHẦN NỘI DUNG
1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.1 Cơ sở khoa học
Dựa trên chiến lược phát triển giáo dục năm 2001 – 2010 (ban hành kèm theo quyết định số 201/2001/QĐ – TTG ngày 28 tháng 12 năm 2001 của thủ tướng chính phủ) ở mục 5.2 ghi rõ “ Đổi mới và hiện đại hóa phương pháp giáo dục chuyển từ việc truyền thụ tri thức thụ động: Thầy giảng trò ghi, sang hướng dẫn người đọc chủ động tư duy trong quá trình tiếp cận tri thức: dạy cho người học phương pháp tự học, tự thu nhận thông tin một cách có hệ thống và có tư duy phân tích tổng hợp, phát triển năng lực của mỗi cá nhân; tăng cường tính chủ động, tự chủ của học sinh, sinh viên trong quá trình học tập…”
Một số kiến thức về bệnh lý học đã được đưa vào nội dung giáo dục của nhà trường bằng cách lồng ghép vào nội dung một số môn học Các nội dung này đã và sẽ tiếp tục thể hiện trong nôi dung các môn học đặc biệt là môn Sinh học Đây là môn học có thể chuyển tải rõ rệt và hiệu quả nhất về nội dung giáo dục về bệnh lí học
Dựa vào tài liệu sách giáo viên, sách giáo khoa sinh học 11
1.2 Cơ sở thực tiễn
Dựa vào cuộc sống quanh ta, thực tế sống động của đất nước cho thấy: nếu không trang bị kiến thức về mối liên hệ giữa môi trường, chế độ dinh dưỡng và phát sinh bệnh lí cho thế hệ trẻ hiểu biết về vấn đề này sẽ đặt họ trước những hiểm họa về sức khỏe Do đó cần phải trao cho thanh niên “chìa khóa” để phòng thân, để tự bảo vệ mình Giáo dục sức khỏe bệnh lí học là “chiếc chìa khóa” giúp thanh niên thời đại chủ động điều khiển những hành động phù hợp, có thói quen về dinh dưỡng hợp lí với thời đại mới
1.2.1 Thực trạng dạy học
Thực trạng trước khi thực hiện đề tài, tôi tìm hiểu một số học sinh về thái
độ đối với giáo dục về bệnh lí học và cách phòng tránh một số căn bệnh ở học sinh khối 11 thì có kết quả như sau:
Thái độ khi đề cập tới vấn đề sức
Đang còn nhiều giáo viên chưa đề cập đến vấn đề này trong giảng dạy
Trang 41.2.2 Phân tích thực trạng
a Thuận lợi
Lồng ghép kiến thức bệnh lí học vào dạy học đang là vấn đề được quan tâm hiện nay Đây cũng là nhu cầu cấp thiết với học sinh THPT
Đối tượng nhận thức có nhu cầu hiểu biết, nhận thức vấn đề đó chính là cơ
sở tốt để giáo dục
Nhà trường là nơi thuận lợi để giáo dục học sinh
Thông tin về những loại bệnh này đã được phổ biến rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng như báo, đài , tivi, các trang mạng,…
b Khó khăn
Giáo viên có chuyên môn nhưng khả năng diễn giảng chưa cao, chưa thật
sự hiểu sâu về cơ chế của các loại bệnh
Thời lượng cho một tiết học ít
1.3 Tìm hiểu một số căn bệnh của xã hội phát triển
1.3.1.Thừa dinh dưỡng – Béo phì
a Cơ chế
Khi chế độ ăn uống dư thừa vượt quá mức yêu cầu hoặc ít tiêu hao năng lượng khiến mỡ tích lũy quá mức và không bình thường tại một vùng cơ thể hay toàn thân đến mức ảnh hưởng sức khỏe (khi vào cơ thể các chất protein, lipit, gluxit đều có thể chuyển hóa thành chất béo dự trữ)
b Nguyên nhân
- Yếu tố xã hội: Những người có thói quen ít vận động hoặc do tính chất công việc ít vận động, ăn nhiều có nguy cơ gây béo phì cao hơn
- Khẩu phần, thói quen ăn uống: Cung cấp năng lượng quá mức yêu cầu như ăn
uống nhiều, thức ăn nhiều đạm, giàu chất dinh dưỡng, chất giải khát có ga…
- Hoạt động thể lực: Béo phì thường đi song song với giảm hoạt động thể lực trong lối sống tĩnh lại, không chịu vận động hay ít vận động, nghỉ ngơi quá nhiều là một trong những nguyên nhân dẫn đến bệnh béo phì
- Yếu tố di truyền: trong số trẻ bị béo phì 80% cha mẹ bị béo phì
c Hệ lụy
Bệnh béo phì nó lại làm phát sinh một số vấn đề về sức khỏe, phát sinh một số bệnh khác như: Tiểu đường (đái tháo đường), Tim mạch, gout…
d Cách phòng tránh
-Tập thể dục thường xuyên hợp lí, tích cực vận động
Trang 5- Có chế độ ăn uống hợp lí, nên ăn kiêng khi đã bị béo phì, ăn nhiều hoa quả tươi, rau các loại… ít ăn các loại thức ăn giàu đạm, Protein…
- Uống ít hoặc không uống rựu, bia, chất kích thích, đặc biệt không nên uống đồ có ga, đồ nặng
1.3.2.Bệnh tiểu đường (đái tháo đường)
a Cơ chế
-Ở người cân bằng chuyển hóa tùy thuộc vào nồng độ Glucose máu khoảng
90 mg/100 ml Duy trì nồng độ đường máu gần mức bình thường là chức năng cân bằng nội môi quan trọng được đảm nhận bởi hai loại hoocmon đối kháng chính là Insulin và Glucagon (Hình 1) Khi cơ chế cân bằng nội môi này bị mất
đi dẫn đến bệnh lí
1 Sau bữa ăn thức ăn sẽ được chuyển hóa thành đường Glucose – một dạng tinh bột nguồn năng lượng chính của cơ thể Để sử dụng được đường Glucose thì khi đó tuyến tụy sản xuất ra Insulin và loại hoocmon nội tiết này có chức năng làm cho các tế bào của cơ thể tăng nhận và sử dụng
Hình 1: Duy trì cân bằng nội môi Glucose bằng Insulin và Glucagon
Trang 6Glucose để sinh ra năng lượng Khi quá trình này hoạt động không bình thường tức là đường Glucose không được vận chuyển đến các tế bào; kết quả là làm cho lượng đường Glucose trong máu sẽ luôn cao Đây chính là cơ
chế hình thành nên bệnh tiểu đường
b Nguyên nhân
Bệnh tiểu đường có hai dạng: type 1 và type 2 Bệnh tiểu đường type 1 thường do di truyền bẩm sinh Ở đề tài này chủ yếu đề cập đến bệnh tiểu đường type 2,phát sinh bệnh do một số nguyên nhân sau:
-Yếu tố di truyền: Gen đóng vai trò quan trọng đối với bệnh tiểu đường type 2 Gen hoặc những nhóm gen biến thể có thể tác động làm suy giảm khả năng sản xuất Isulin của tuyến tụy
- Do béo phì và lười vận động: Do dư thừa calo, mất đi sự cân đối của calo với hoạt động của cơ thể gây tình trạng kháng Insulin Khi nạp quá nhiều dinh dưỡng mà không có chế độ vận động hợp lý sẽ tác động đến tuyến tụy và gây áp lực ép tuyến tụy phải sản xuất lượng lớn Insulin trong thời gian dài, tuyến tụy sẽ suy yếu và mất dần đi khả năng sản xuất Insulin gây bệnh tiểu đường
c Hệ lụy
Theo tổ chức y tế thế giới ( WHO ) cho biết, tiểu đường có thể gây những biến chứng về mắt, tổn thương thận, tổn thương thần kinh, bệnh mạch máu ngoại vi, loét chân dẫn đến cắt cụt, nhiễm trùng, bệnh tim và đột quỵ ở các nước phát triển.Trong đó bệnh võng mạc do tiểu đường là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến mù lòa
d Cách phòng bệnh
Bệnh tiểu đường ngày càng phổ biến trong cuộc sống hiện đại, tuy nhiên với những biện pháp duy trì lối sống lành mạnh bạn có thể hoàn toàn tránh xa nguy
cơ mắc phải nó
-Quản lí trọng lượng, béo phì là một trong các yếu tố nguy cơ cao nhất đối với bệnh tiểu đường loại 2 Vì vậy bạn cần duy trì một trọng lượng khỏe mạnh
- Gia tăng vận động, tập thể dục: vận động giúp cơ thể tăng cường sử dụng Insulin một cách có hiệu quả
- Ăn ít cacbohidrat, ăn nhiều chất xơ, hạn chế thức ăn nhanh
- Cafe, bột quế là những người bạn tốt giúp phòng tránh tiểu đường
- Tránh căng thẳng, stress kéo dài
1.3.3 Bệnh Gout
a Cơ chế.
Bệnh Gout, dân gian còn gọi là bệnh thống phong, là một bệnh khớp sinh ra
do rối loạn chuyển hóa các nhân purin, dẫn đến tăng axit uric máu Khi axit uric máu tăng đến một mức nào đó ( mức độ này thay đổi ở từng cá thể ), chúng sẽ bị bão hòa ở dịch ngoài tế bào dẫn đến lắng đọng ở các mô, khớp, thận gây nên các
Trang 7triệu chứng của bệnh Gout Trên lâm sàng bệnh thường gặp ở nam giới tuổi trung niên, đặc biệt là những người béo, ưa uống rượu, ăn chế độ nhiều đạm
b Nguyên nhân
Bệnh Gout bị gây ra do quá nhiều axit uric trong máu (Còn gọi là đa axit uric) : Trên 420µ mol/l ( ở nam ) hay 380µmol/l ( ở nữ ).Khi mức axit uric trong máu quá cao, axit uric có thể kết tủa thành các tinh thể ( dài hình kim, đầu nhọn ) tích tụ trong khớp xương gây viêm khớp mãn tính dẫn đến bệnh Gout
c Hệ lụy
Bệnh gout gây tổn thương nhiều khớp, mất vận động, đau mãn tính
d Cách phòng bệnh
-Ăn uống sinh hoạt lành mạnh và khoa học, ăn nhiều các loại rau củ quả…
- Giảm ăn các thức ăn giàu đạm, mỡ, giảm cân, uống nhiều nước đặc biệt là nước khoáng kiềm
- Tránh ăn phủ tạng động vật, các loại thịt đỏ, hải sản
- Không uống rượu bia, nước uống có ga
- Làm việc nhẹ tránh mệt mỏi về tinh thần lẫn thể chất
1.3.4 Các bệnh về tim mạch
a Cơ chế
-Bệnh Cao huyết áp
là một căn bệnh mà áp lực trong máu động mạch tăng cao mạn tính.Theo mỗi nhịp đập, trái tim bơm máu theo các động mạch đi nuôi cơ thể Huyết áp của máu là lực mà máu đẩy đi tác động lên thành mạch Nếu như áp lực này quá cao thì trái tim phải hoạt động nhiều hơn để bơm máu
-Bệnh xơ vữa động mạch
Xơ vữa động mạch có thể bắt đầu với những thiệt hại hoặc thương tích do các lớp bên trong tác động mạnh những thiệt hại có thể được gây ra bởi: Huyết
áp cao, cholesterol cao , hút thuốc, bệnh tiểu đường
Trang 8-Bệnh nhồi máu cơ tim
Nhồi máu cơ tim là do sự tắc nghẽn hoàn toàn hoặc nhiều nhánh động mạch vành dẫn đến thiếu máu cơ tim đột ngột và hoại tử vùng cơ tim được cung cấp máu bởi động mạch vành đó…Cơ chế chủ yếu của nhồi máu cơ tim cấp là
do sự không ổn định và nứt ra của mảng xơ vữa, trên cơ sở đó huyết khối hình thành gây lấp toàn bộ lòng mạch
b Nguyên nhân
Nguyên nhân dẫn tới các bệnh về tim mạch thường do tuổi tác, chế độ dinh dưỡng cũng như vận động thể lực không hợp lí Hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia và đồ uống có ga Làm việc căng thẳng ngồi nhiều…
c Hệ lụy
Các bệnh về tim mạch thường thường gây ra những biến chứng hết sức nặng nề như là bại liệt bộ phận hay toàn thân, mức độ nặng thường dẫn tới tử vong
2 Cách phòng tránh
- Có chế độ ăn uống hợp lí, ăn thực phẩm lành mạnh, an toàn
- Không hút thuốc lá, uống rượu bia, đồ uống có ga
-Tập thể dục thường xuyên, duy trì cân nặng cơ thể ở mức hợp lí
- Có chế độ học tập cũng như làm việc hợp lí không quá căng thẳng
1.4 Tình huống dạy học
Tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc của bài lên lớp, chứa đựng mối liên
hệ mục đích – nội dung – phương pháp theo chiều ngang tại một thời điểm nào
đó với nội dung là một đơn vị kiến thức
1.4.1 Quy trình thiết kế tình huống
Bước 1 Xác định các kĩ năng nhận thức của học sinh như: phân tích – tổng
hợp, thảo luận, so sánh
Bước 2 Nghiên cứu thực tiễn: giáo viên luôn luôn chủ động khi đưa ra và
kết luận kiến thức trong mỗi tiết dạy, đặc biệt chú ý các tình huống sẽ đưa vào trong các bài 19, 20, 39
Bước 3 Xây dựng tình huống để phục vụ giảng dạy
Bước 4 Rèn luyện kĩ năng nhận thức của học sinh
Bước 5 Hình thành ở học sinh kĩ năng nhận thức, tiếp nhận thông tin, thể
hiện hiểu biết và cảm nhận về giá trị cuộc sống của mình
1.4.2 Cách thực hiện
a Nhiệm vụ của người dạy
Tích lũy kiến thức qua nghiên cứu tài liệu liên quan và qua quá trình dạy học
Trang 9Xây dựng cấu trúc kiến thức và thời gian cho một tiết dạy học.
Nắm vững kiến thức liên quan từ Tiểu học – THCS – THPT
Làm phiếu học tập có nôi dung thích hợp để vừa ứng dụng trong khi học nội dung bài đó vừa thấy được kiến thức liên quan đến các loại bệnh và cách phòng tránh
Lồng ghép kiến thức thực tế vào bài học một cách khéo léo, phù hợp để giáo dục học sinh về một số căn bệnh và cách phòng tránh chúng, chuẩn bị hành trang hiện tại cũng như tương lai cho các em
Lồng ghép giáo dục kiến thức bệnh lí học nhằm cung cấp kiến thức và sự hiểu biết về mối liên quan giữa chế độ ăn uống, môi trường sống và bệnh tật Đồng thời nhằm hình thành và phát triển thái độ, hành vi giúp học sinh có được những quyết định có trách nhiệm với chính mình liên quan đến lĩnh vực này cho hiện tại và cho tương lai
Như chúng ta đã biết có khoảng cách giữa kiến thức và hành vi của con người Vì vậy giáo dục không chỉ nên tập trung vào việc chỉ truyền đạt kiến thức
mà còn phải gây được ảnh hưởng tới hành vi hiện tại cũng như sau này của lớp trẻ Loại hình giáo dục này cần chú trọng vào việc phát triển kĩ năng sống của học sinh (kĩ năng giao tiếp, kĩ năng xác định mục tiêu và kĩ năng ra quyết định) nhằm bảo đảm tác động tích cực lên cuộc sống của các em Khi những kĩ năng này của lớp trẻ được phát triển thì sự tự tin, tự trọng của các em cũng được tăng lên, và đây là những yếu tố quan trọng quyết định hành vi của các em Để đạt được những mục tiêu trên thì một yêu cầu được đặt ra là phải đổi mới phương pháp dạy học theo tinh thần nâng cao vai trò chủ động tích cực của người học Dưới đây là một số phương pháp dạy học mới có thể áp dụng cho dạy học tích hợp, lồng ghép kiến thức
Các phương pháp
a Thuyết trình với sự tham gia tích cực của học sinh
b Động não
c Điều tra phát hiện
d Giải quyết vấn đề
e Xác định giá trị
f Học theo nhóm
g Đóng vai
h Trò chơi mô phỏng
3 Nhiệm vụ của học sinh
Chuẩn bị bài mới trước khi đến lớp
Trả lời theo nhận thức của mình
Có thể đưa ra những câu hỏi liên quan để cùng giáo viên giải quyết
Trang 101.4.3 Một số tình huống minh họa ở một số bài dạy trong chương chuyển hóa vật chất và năng lượng và chương sinh trưởng và phát triển
- Đưa ra tình huống có vấn đề giúp học sinh có những hiểu biết chính xác các bệnh về tim mạch ở bài 19 – tiết 18 PPCT
- Đưa ra tình huống minh họa cho phần III.1 và III.2 bài 20 – tiết 19 PPCT
- Đặt vấn đề cho bài 39 – tiết 40 PPCT
CHƯƠNG I CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG
(PHẦN B) Bài 19 tiết 18: Tuần hoàn máu Tình huống 1: Sau khi học xong mục III, một số bạn học sinh thắc mắc
Tim có tính tự động vậy nó chẳng bao giờ ngừng đập sao con người lại chết?
Để giải đáp thắc mắc đó Giáo viên yêu cầu học sinh nhớ lại thông tin vừa học, quan sát một số hình ảnh sau và hoàn thành phiếu học tập:
Hình 2: Xơ vữa động mạch vành