Trong trường hợp họ đ@ được đăng kí kết hôn, sau đó mới có chứng cứ cho rằng họ cùng giới tính thì có thể huỷ việc kết hôn trái pháp luật của họ theo yêu cầu của các cá nhân hoặc cơ quan
Trang 1Ths Ngô Thị Hường * rong những năm gần đây, hiện tượng
đồng tính luyến ái xảy ra ở nhiều quốc
gia trên thế giới Một số quốc gia, các cặp
đồng tính còn gây áp lực đối với chính phủ
trong việc ban hành các đạo luật cho phép họ
kết hôn Một số nước như Đan Mạch, Na uy,
Thuỵ Điển cho phép các cặp đồng tính có thể
đăng kí mối quan hệ hợp tác giữa họ để tạo
ra hiệp hội (partnership) và mối quan hệ hợp
tác giữa họ được pháp luật thừa nhận
ở nước ta, trong những năm gần đây đ@
xuất hiện những trường hợp các cặp nam
hoặc nữ đồng tính chung sống như vợ chồng
một cách công khai, thậm chí một số còn
làm lễ cưới theo phong tục Đây là hiện
tượng x@ hội trái với thuần phong mĩ tục, trái
với đạo đức của người Việt Nam Quan điểm
của Nhà nước ta là không thừa nhận hiện
tượng những người cùng giới tính chung
sống trong quan hệ vợ chồng Vì vậy, Luật
hôn nhân và gia đình năm 2000 được Quốc
hội thông qua ngày 09/6/2000 đ@ quy định
cấm kết hôn giữa hai người cùng giới tính
Như vậy, Nhà nước ta đ@ thể hiện rõ
quan điểm của mình là không cho phép
những người cùng giới tính kết hôn với nhau
Do vậy, nếu những người cùng giới tính yêu
cầu đăng kí kết hôn với nhau thì cơ quan
đăng kí kết hôn có quyền từ chối việc đăng
kí kết hôn của họ Trong trường hợp họ đ@
được đăng kí kết hôn, sau đó mới có chứng
cứ cho rằng họ cùng giới tính thì có thể huỷ việc kết hôn trái pháp luật của họ theo yêu cầu của các cá nhân hoặc cơ quan nhà nước,
tổ chức x@ hội Vấn đề đặt ra ở đây là giới tính của người kết hôn được xác định vào thời điểm họ yêu cầu đăng kí việc kết hôn hay vào thời điểm họ được sinh ra? Nói cách khác, việc xác định giới tính của một người
là dựa trên cơ sở sinh học hay dựa trên cơ sở pháp lí? Nếu dựa trên cơ sở pháp lí để xác
định giới tính của một người thì chỉ cần căn
cứ vào giấy khai sinh của người đó và như vậy là giới tính đ@ xác định từ khi người đó
được sinh ra Nhưng nếu xác định giới tính dựa trên cơ sở sinh học thì lại phải xác định vào thời điểm họ yêu cầu đăng kí việc kết hôn, tức là khi yêu cầu đăng kí kết hôn, người kết hôn phải giám định về giới tính Sẽ không có gì phải bàn luận về việc xác định giới tính trên cơ sở sinh học hay cơ sở pháp lí nếu người được xác định là nam hay nữ trong giấy khai sinh thực sự là nam hay nữ về mặt sinh học (cơ sở y học) Và cũng không có gì phải bàn thêm nếu như con người không can thiệp đến giới tính của mình bằng những thành tựu y học Nhưng rất tiếc, trong thực tế
đ@ có không ít các trường hợp một người bị nhầm tưởng về giới tính khi họ được sinh ra, dẫn đến việc xác định không đúng giới tính
T
* Giảng viên Khoa tư pháp Trường đại học luật Hà Nội
Trang 2trong giấy khai sinh của họ Và thực tế cũng
có không ít trường hợp người ta phẫu thuật
để thay đổi giới tính Vậy đối với các trường
hợp này thì sẽ giải quyết thế nào khi họ kết
hôn? Giới tính là vấn đề thuộc lĩnh vực sinh
học nhưng quyền kết hôn lại là vấn đề thuộc
lĩnh vực pháp lí Vì vậy, khi quyền kết hôn
gắn với giới tính thì giới tính không còn là
vấn đề sinh học đơn thuần mà nó đ@ trở
thành vấn đề thuộc luật học Trong phạm vi
bài viết này, xin được đề cập khía cạnh pháp
lí mà không đi sâu phân tích khía cạnh sinh
học của vấn đề giới tính Để trả lời câu hỏi
khi kết hôn thì xác định giới tính của người
kết hôn dựa trên cơ sở nào? Chúng tôi xin
được trình bày một số vấn đề sau:
1 Trường hợp có sự nhầm lẫn trong việc
nhận biết giới tính của một người khi họ
được sinh ra dẫn đến việc nhầm lẫn trong
việc xác định giới tính của họ trong giấy khai
sinh
Đối với trường hợp này, về mặt sinh học
một người là nam (hay nữ) nhưng do có dị
dạng về cơ thể, dẫn đến có sự ngộ nhận về
giới tính, vì vậy, trong giấy khai sinh của
người đó giới tính lại được xác định là nữ
(hay nam) Sự nhầm lẫn trong việc xác định
giới tính đ@ xảy ra ở nước ta Đó là trường
hợp của vận động viên Nguyễn Thị Phượng
Kiều ở An Giang đ@ tham dự Hội khoẻ Phù
Đổng lần thứ V- 2000 mà báo chí đ@ nêu
Sau khi Phượng Kiều lập thành tích đ@ có
một số tờ báo cho rằng Phượng Kiều giả nữ
để đạt thành tích Do đó, Phượng Kiều được
đưa về thành phố Hồ Chí Minh để giám định
nhằm xác định giới tính Theo bác sĩ - TS
Vũ Lê Chuyên thì do "lỗ tiểu đóng thấp" nên
đ@ có sự ngộ nhận về giới tính.(1) Xét về sinh
học thì Phượng Kiều là nam nhưng do "lỗ tiểu đóng thấp" nên bị tưởng lầm là nữ Như vậy, đối với trường hợp của Phượng Kiều, xét
về mặt y học thì là nam hoàn toàn nhưng lại
bị nhầm tưởng là nữ nên trong giấy khai sinh
đ@ ghi rõ Phượng Kiều là nữ Do đó, các bác
sĩ đ@ phẫu thuật để khắc phục khiếm khuyết của cơ thể và trả cho Phượng Kiều giới tính theo đúng nghĩa về y học Như vậy, có thể khẳng định rằng hiện tượng nhầm lẫn trong việc xác định giới tính đ@ xảy ra và sẽ xảy ra Vấn đề đặt ra là sau khi phẫu thuật để định lại giới tính, đ@ có giấy chứng nhận của bác sĩ thì việc xác định lại giới tính trong giấy khai sinh có
được thực hiện hay không? Vấn đề này, Nghị
định số 83/NĐ-CP ngày 10/10/1998 của Chính phủ, tại Mục 7 có quy định về đăng kí việc thay đổi họ, tên, chữ đệm; cải chính họ, tên, chữ đệm, ngày, tháng, năm sinh; xác định lại dân tộc nhưng không có quy định về cải chính giới tính Theo bà Đỗ Thị Thu Thuỷ -
Vụ phó Vụ Hộ tịch - Công chứng Bộ Tư pháp thì "vấn đề cải chính giấy tờ hộ tịch liên quan đến việc chuyển đổi từ nam thành nữ (hoặc từ nữ thành nam) hoàn toàn chưa
được đề cập" và "giấy chứng nhận của các bệnh viện về việc thay đổi giới tính cho người dân mới chỉ có ý nghĩa về mặt chuyên môn y học, chưa phải là cơ sở pháp lí trong lĩnh vực hộ tịch".(2) Do vấn đề này chưa được pháp luật đề cập nên các địa phương giải quyết cải chính giới tính cũng khác nhau Có địa phương đ@ cải chính giới tính cho đương sự
Cụ thể là ở An Giang đ@ quyết định cho phép cải chính giới tính cho Nguyễn Thị Phượng Kiều từ nữ thành nam và đổi tên thành Nguyễn Mạnh Cường Nhưng cũng có địa phương lại từ chối cải chính giới tính cho
Trang 3đương sự như ở Bến Tre.(3) Từ đây có thể nảy
sinh vấn đề là cơ quan hộ tịch từ chối cải
chính giới tính cho đương sự nên mặc dù họ
là nam (hoặc nữ) về mặt sinh học nhưng
trong giấy khai sinh họ vẫn là nữ (hoặc nam)
Vậy nếu người là nữ về mặt pháp lí nhưng lại
là nam về mặt sinh học thì đương nhiên họ
phải kết hôn với người nam Và như vậy sẽ là
hai người nam kết hôn với nhau Tất nhiên,
việc kết hôn của họ sẽ trái với mục đích của
hôn nhân về khía cạnh sinh học và cũng là
trái với đặc điểm tâm sinh lí của người kết
hôn Thiết nghĩ, đó cũng là trái với ý chí của
nhà làm luật trong việc cấm kết hôn giữa
người cùng giới tính
Trường hợp thực tế trên đây là việc phẫu
thuật để định lại giới tính sau khi đ@ có cơ sở
khoa học cho rằng có sự nhầm lẫn trong việc
xác định giới tính Đối với những trường hợp
này, theo chúng tôi, pháp luật có thể cho
phép cải chính giới tính nhằm bảo đảm cho
giới tính về mặt pháp lí và giới tính về mặt
sinh học đồng nhất với nhau, nhằm bảo đảm
việc kết hôn phù hợp với yêu cầu của pháp
luật về giới tính và phù hợp với mục đích của
việc kết hôn về yếu tố sinh học
2 Trường hợp phẫu thuật để thay đổi giới
tính
Trường hợp này khác trường hợp trên ở
chỗ, xét về mặt sinh học thì rõ ràng một
người có giới tính nam (hoặc nữ) nhưng họ
lại muốn thay đổi giới tính của mình để trở
thành nữ (hay nam) Trên thế giới, hiện
tượng nam hoàn toàn nhưng lại phẫu thuật để
trở thành nữ hoặc nữ hoàn toàn nhưng lại
phẫu thuật để trở thành nam xảy ra tương đối
phổ biến ở Việt Nam, hiện tượng này cũng
đ@ xảy ra không ít Trong sự phát triển về khoa học kĩ thuật cùng với sự tác động của lối sống hiện đại, việc giải phẫu để chuyển
đổi giới tính sẽ còn tiếp tục xảy ra Điều mà ngành khoa học pháp lí cần quan tâm là sau khi một người phẫu thuật chuyển đổi giới tính thì giới tính của họ được xác định như thế nào về mặt pháp lí? Hiện nay, trên thế giới có hai trường phái pháp luật khác nhau
về vấn đề này Pháp luật một số nước công nhận giới tính sau khi phẫu thuật Nhưng đại
đa số các nước khác thì pháp luật không công nhận giới tính sau khi đ@ phẫu thuật nên đ@ không cho phép cải chính giới tính theo giới tính mới Chẳng hạn, pháp luật của Vương quốc Anh không cho phép người chuyển đổi giới tính được xác lập quan hệ hôn nhân trong giới tính mà họ mới có được sau khi phẫu thuật, mặc dù phẫu thuật để thay đổi giới tính là hoàn toàn phù hợp với pháp luật của nước này Vì vậy, người là nam lại phẫu thuật để trở thành nữ thì họ không thể lấy tư cách là nữ để kết hôn ở nước ta,
hệ thống pháp luật chưa quy định về vấn đề này Do đó, sẽ rất khó khăn, vướng mắc trong việc các cơ quan đăng kí kết hôn giải quyết yêu cầu đăng kí kết hôn của một người
là nam (hay nữ) lại phẫu thuật thành nữ (hay nam) và kết hôn với tư cách giới tính mới của
họ Đối với trường hợp này có thể cho rằng việc yêu cầu đăng kí kết hôn của họ có vi phạm điều cấm kết hôn được quy định tại khoản 5 Điều 10 Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 hay không? Các cơ quan chức năng cần sớm ban hành các văn bản pháp luật quy định cụ thể về vấn đề này Theo chúng tôi, cho phép hay không cho phép
Trang 4người chuyển đổi giới tính kết hôn với giới
tính mới của họ cần cân nhắc và xem xét
thận trọng yếu tố sinh học của giới tính và
vai trò của nó trong quan hệ hôn nhân
Dựa trên quan điểm pháp luật của Nhà
nước ta, trên nền tảng đạo đức của gia đình
Việt Nam thì giới tính là yếu tố thiết yếu
quyết định của quan hệ hôn nhân Bởi vì, từ
xa xưa, hôn nhân luôn luôn được nhìn nhận
là sự liên kết giữa người đàn ông và người
đàn bà, trong đó tư cách cho sự "ăn nằm"
giữa hai người khác giới tính là yếu tố thiết
yếu Hôn nhân có nhiều đặc thù riêng như
tình yêu thương, sự quan tâm, chăm sóc lẫn
nhau… giữa hai người nhưng có lẽ đặc điểm
riêng biệt mà rất dễ ràng nhận ra sự khác biệt
của nó với các mối quan hệ khác chính là sự
gắn bó của hai người đối lập nhau về giới
tính Có thể nói hôn nhân là mối quan hệ
thiết yếu giữa nam và nữ Để trả lời câu hỏi
cho phép hay không cho phép người chuyển
đổi giới tính kết hôn theo giới tính mới của
họ, theo chúng tôi, cần đặt câu hỏi cái gì là
có ý nghĩa bởi từ "nam" hay "nữ" trong bối
cảnh của quan hệ hôn nhân Pháp luật đòi
hỏi việc xác lập quan hệ hôn nhân phải là
giữa một người "nam" và một người "nữ" là
xuất phát từ vai trò của họ theo nghĩa sinh
học trong quan hệ hôn nhân Một người hoàn
toàn là nam về mặt sinh học lại phẫu thuật để
trở thành nữ và kết hôn với một người là nam
về sinh học thì xét về vai trò của người nữ
trong quan hệ hôn nhân, người nữ đó không
có đầy đủ đặc thù sinh học riêng biệt của
giới tính nữ Do đó, người nữ đó không thể
kết hôn với người nam Và có lẽ, quyền kết
hôn chỉ có thể được đảm bảo khi mà nó đưa
đến hình thức hôn nhân truyền thống giữa hai con người có sự đối lập về giới tính theo nghĩa sinh học của nó Từ những suy nghĩ trên đây, có thể đi đến kết luận rằng nếu một người hoàn toàn là nam (hay nữ) về mặt sinh học lại phẫu thuật để trở thành nữ (hay nam) thì không thể kết hôn với giới tính mới của họ
Như vậy, việc xác định giới tính của một người khi họ kết hôn trong trường hợp có phẫu thuật để thay đổi giới tính cần phân biệt hai trường hợp
Trường hợp thứ nhất: Do có sự khiếm khuyết về hình thức bên ngoài của cơ thể nên
có sự nhầm lẫn trong việc xác định giới tính, sau đó đ@ phẫu thuật để định lại giới tính cho phù hợp về mặt sinh học thì cần xác định giới tính theo giới tính sau khi đ@ phẫu thuật Trường hợp thứ hai: Giới tính đ@ được xác định đúng về mặt sinh học nhưng vẫn phẫu thuật nhằm chuyển đổi giới tính thì không thể xác định giới tính theo giới tính sau khi phẫu thuật
Do có sự khác nhau giữa hai trường hợp trên nên vấn đề cải chính giới tính cũng cần xem xét thận trọng Nên chăng cũng có thể căn cứ vào hai trường hợp trên để phân biệt
có cải chính giới tính hay không cải chính giới tính để một mặt bảo đảm việc xác định giới tính về mặt pháp lí phù hợp với giới tính
về mặt sinh học, mặt khác, bảo đảm cho việc kết hôn phù hợp với mục đích của hôn nhân theo nghĩa sinh học của nó./
(1), (2), (3).Xem: Xung quanh việc giải phẫu chuyển
đổi giới tính, Tuấn Hoàng - Văn Vũ, Báo pháp luật chủ nhật, số 117 ngày 1/7/2001