Qua việc nghiên cứu các tác phẩm viết và nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh, có thể khẳng định rằng Chủ tịch Hồ Chí Minh đ$ đặt những nền tảng đầu tiên cho việc hình thành và phát triển của ph
Trang 1TS.Trần Ngọc Dũng*
hủ tịch Hồ Chí Minh là anh hùng giải
phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế
giới Người đ$ để lại cho chúng ta những di
sản hết sức quý báu Đó là những tư tưởng về
chính trị, kinh tế, văn hóa, x$ hội, quân sự,
ngoại giao Trong lĩnh vực nhà nước và
pháp luật, Hồ Chí Minh không những đ$ có
những tư tưởng, chủ trương quan điểm hết
sức phong phú, sâu sắc, đặt nền móng cho
việc xây dựng nhà nước và pháp luật kiểu
mới ở Việt Nam mà còn là người đ$ trực tiếp
l$nh đạo quá trình xây dựng Nhà nước Cộng
hòa XHCN Việt Nam trong sạch, vững
mạnh, của dân, do dân, vì dân và hệ thống
pháp luật thực sự dân chủ, bảo vệ lợi ích của
hàng triệu người lao động
Hồ Chí Minh cũng là người đ$ quan tâm
đặc biệt tới việc xây dựng cơ sở lí luận và hệ
thống quy phạm pháp luật về các tổ chức
kinh tế tập thể ở nước ta
Qua việc nghiên cứu các tác phẩm viết và
nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh, có thể khẳng
định rằng Chủ tịch Hồ Chí Minh đ$ đặt
những nền tảng đầu tiên cho việc hình thành
và phát triển của pháp luật về các tổ chức
kinh tế tập thể, nhất là pháp luật về hợp tác
x$ ở Việt Nam
Pháp luật nói chung, pháp luật về các tổ
chức kinh tế tập thể nói riêng là những vấn
đề rất phong phú và phức tạp Nói cho những
người có trình độ văn hoá cao hiểu được và làm theo pháp luật đ$ là việc khó nhưng nói sao cho ai cũng hiểu, ai cũng làm theo được, bất kể trình độ văn hoá của họ ở mức độ nào
là việc còn khó hơn nhiều và không phải ai cũng làm được Chúng ta đ$ thấy ở Chủ tịch
Hồ Chí Minh có thiên tài ấy Người đ$ chỉ rõ: "Nói nôm na để cho người ta dễ hiểu, hiểu để người ta làm được Không nên lúc nào cũng trích Các Mác, cũng trích Lênin, làm cho đồng bào khó hiểu Nói thế nào cho
đồng bào hiểu được, đồng bào làm được, đó
Từ lâu đời, nước ta là nước nông nghiệp lạc hậu Trước đây, hơn 90% dân số sống ở nông thôn và hầu như không được học hành,
đào tạo Vì vậy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đ$ trình bày những tư tưởng sâu sắc về hợp tác hoá của mình một cách hết sức đơn giản và
rõ ràng, dễ hiểu làm cho ai cũng đọc được, hiểu được và làm theo được
Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đ$ phân tích hình thức tổ chức hợp tác x$ và những
điểm ưu việt của nó trong sản xuất nông nghiệp cũng như trong các ngành kinh tế khác
Từ năm 1923, khi mà cả dân tộc ta còn
đang rên xiết dưới gót giày thực dân, phong
C
* Trường đại học luật Hà Nội
Trang 2kiến, trong tham luận tại Đại hội lần thứ nhất
Quốc tế nông dân, Chủ tịch Hồ Chí Minh
rõ tình cảnh khốn cùng của giai cấp nông
dân ở nước ta và lần đầu tiên Người đ$ đề
cập vấn đề thành lập các hợp tác x$ nông
Năm 1927, trong tác phẩm “Đường cách
mệnh” Chủ tịch Hồ Chí Minh đ$ dành phần
lớn để nói về vấn đề hợp tác hoá Người đ$
đề cập lịch sử phát triển của phong trào hợp
tác hóa và nêu rõ mục đích của các hợp tác
x$ Người viết: “Tuy cách làm thì có khác
nhau ít nhiều nhưng mục đích thì nước nào
cũng như nhau cốt làm cho những người vô
sản giai cấp hoá ra anh em Anh em thì làm
giùm nhau, nhờ lẫn nhau Bỏ hết thói cạnh
tranh Hợp tác xB trước là có lợi ích cho
dân, sau là bớt sức bóp nặn của tụi tư bản và
đế quốc chủ nghĩa.”
Ngày nay, luật hợp tác x$ và điều lệ mẫu
hợp tác x$ ở các nước trên thế giới đều đề
cao nguyên tắc tổ chức và quản lí các hợp tác
x$ là "tự nguyện, quản lí dân chủ và cùng có
lợi"
Về tác dụng tích cực và tính ưu việt của
các hợp tác x$, Chủ tịch Hồ Chí Minh dùng
những hình ảnh rất sinh động Người nói:
“Tục ngữ Việt Nam có câu:
Nhóm lại thành giàu, chia nhau thành
khó"
và “Một cây làm chẳng nên non,
Nhiều cây nhóm lại thành hòn núi cao”
Người còn nêu ra những hình thức hợp
tác x$ trong các ngành nghề khác nhau:
“Hợp tác xB có bốn cách:
1 Hợp tác xB tiền bạc (tức là hợp tác x$
vay mượn hay hợp tác x$ tín dụng - TND);
2 Hợp tác xB mua;
3 Hợp tác xB bán;
4 Hợp tác xB sanh sản" (tức là hợp tác x$ sản xuất - TND)
Ngày nay, ở Việt Nam, hình thức hợp tác x$ đ$ được tổ chức trong nhiều ngành nghề khác nhau Đó là hợp tác x$ nông nghiệp, hợp tác x$ công nghiệp và xây dựng, hợp tác x$ thuỷ sản, hợp tác x$ giao thông vận tải, hợp tác x$ thương mại, hợp tác x$ tín dụng (hoặc quỹ tín dụng nhân dân)
Người còn nêu ra những điểm phân biệt hợp tác x$ với các tổ chức x$ hội: “Hợp tác
xB khác hội buôn, vì hội buôn lợi riêng, hợp tác xB lợi chung Hợp tác xB tuy là để giúp
đỡ nhau nhưng không giống các hội từ thiện Hợp tác xB có tiêu đi, có làm ra, chỉ giúp cho người trong hội nhưng giúp một cách bình đẳng, một cách "cách mệnh", ai cũng giúp, mà ai cũng bị giúp” Đó là sự nhìn nhận hết sức chính xác về bản chất pháp
lí của hợp tác x$ Nếu không bảo đảm cho các hợp tác x$ có bản chất là tổ chức của những người lao động bình đẳng, thân ái, tương trợ giúp đỡ lẫn nhau như vậy thì hợp tác x$ không thể hiện được những điểm mới
ưu việt khi so sánh với các loại "hội buôn" khác và không có sức hấp dẫn, thuyết phục
đối với người lao động
Về hợp tác x$ vay mượn (hay hợp tác x$ tín dụng), Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: “Hợp tác xB tiền bạc hay là ngân hàng của dân; dân cày và thợ thuyền chung vốn lập ra:
- Hội viên thiếu vốn làm ăn thì đến vay
được lời nhẹ
- Hội viên có dư dật ít nhiều thì đem đến gửi, được sinh lợi”
Trang 3Người còn đề cập việc thành lập hợp tác
x$ ở các địa phương, sự liên doanh, liên kết
giữa các hợp tác x$ và công tác tổ chức lao
động, phân phối thu nhập và quyền bình
đẳng trong các hợp tác x$ Người nói: "Hợp
tác xB chỉ có hội viên mới được hưởng lợi,
chỉ có hội viên mới có quyền nhưng những
việc như tính toán, xem hàng hoá, cầm máy,
vân vân thì có phép mướn người ngoài
ĐB vào hội thì bất kì góp nhiều, góp ít,
vào trước, vào sau ai cũng bình đẳng như
nhau".(3)
Đây là những nguyên tắc pháp lí đúng
đắn mà cho tới nay, phong trào hợp tác hoá
vẫn kiên trì thực hiện vì chúng sát thực tế và
thể hiện được ý chí, nguyện vọng của người
lao động
Sau khi hoà bình được lập lại trên nửa
nước (1954), miền Bắc nước ta bước vào thời
kì quá độ tiến lên chủ nghĩa x$ hội Một
trong những nhiệm vụ chính trị quan trong
nhất lúc đó là tiến hành công cuộc hợp tác
hoá trong nông nghiệp cũng như trong nhiều
ngành kinh tế khác
Nói chuyện với Hội nghị đổi công toàn
quốc ngày 4 tháng 5 năm 1955, Chủ tịch Hồ
Chí Minh nêu rõ phương châm, nguyên tắc
và phương pháp tổ chức tổ đổi công Những
nguyên tắc của tổ đổi công là tự nguyện,
cùng có lợi và quản lí dân chủ cũng chính là
những nguyên tắc của việc tổ chức và hoạt
động của các tổ chức kinh tế tập thể khác,
như tổ hợp tác, hợp tác x$ Người nói:
"- Một là không được cưỡng ép ai hết
Phải tuyên truyền, giải thích cho người dân
thấy lợi ích tổ đổi công; ai muốn vào thì vào,
tuyệt đối không được ép buộc ai
- Hai là làm sao cho những gia đình trong tổ đổi công đều có lợi Có lợi thì người
ta mới vui lòng vào Nếu không khéo giải quyết để cho ai cũng đều có lợi thì sẽ sinh ra thắc mắc, tị nạnh lẫn nhau, sẽ thất bại
- Ba là quản trị phải dân chủ Việc làm phải bàn bạc với nhau Mọi người đều hiểu mới vui lòng làm".(4)
Về phương pháp tổ chức và bước đi của
tổ đổi công, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ những điều cần hết sức chú ý như sau:
"- Một là chớ ham làm mau, làm rầm rộ Làm ít mà chắc chắn hơn làm nhiều, làm rầm rộ mà không chắc chắn
- Hai là phải thiết thực
- Ba là phải làm từ nhỏ tới lớn ".(5)
Về phương pháp và bước đi của phong trào hợp tác hoá này, Các Mác, Ăng ghen và Lênin cũng đ$ chỉ rõ và lưu ý các đảng cộng sản và công nhân cũng như người lao động khi tiến hành phong trào hợp tác hoá trước
đây Chỉ có thực hiện như vậy thì mới bảo
đảm sự thành công vững chắc, có hiệu quả cao và thiết thực của phong trào hợp tác hóa Nói chuyện với đồng bào và cán bộ x$
Đại Nghĩa Hà Đông (tháng 10 năm 1961), Chủ tịch Hồ Chí Minh đ$ nêu rõ nhiệm vụ của các hợp tác x$ như sau:
" Hợp tác xB phải đoàn kết tốt, sản xuất tốt, để tăng thêm thu nhập chung của hợp tác xB và thu nhập riêng của xB viên, nâng cao đời sống của xB viên Hợp tác xB phải nâng cao năng suất lao động và tăng thêm số ngày lao động Hợp tác xB phải chấp hành thật tốt chính sách của Nhà nước
và nghĩa vụ đối với Nhà nước như bán thóc, nộp thuế "(6)
Trang 4Ngày nay, Điều 9 Luật hợp tác x$ (năm
1996) đ$ quy định hợp tác x$ có 11 nghĩa vụ
Đó là sự cụ thể hoá những nhiệm vụ của hợp
tác x$ mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đ$ nêu ở
trên
Chủ tịch Hồ Chí Minh còn đề cập việc áp
dụng tiến bộ khoa học kĩ thuật vào sản xuất
và cải tiến nông cụ Người nói: "Phải cải tiến
nông cụ Cải tiến nông cụ thì công việc đỡ
nặng nhọc, lại nhanh, kịp thời vụ Không cải
tiến nông cụ không thể tăng được năng suất
lao động, không thể tiến bộ được".(7)
Chủ tịch Hồ Chí Minh còn có những tư
tưởng sâu sắc về quá trình phát triển của hợp
tác x$ Đó là sự phát triển tuần tự từ nhỏ đến
lớn, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức
trong hợp tác x$, Người nói: "Phân phối phải
theo mức lao động Phải tránh chủ nghĩa
bình quân"(9)
và nhấn mạnh sự giúp đỡ của
hợp tác x$ đối với các gia đình thương binh,
liệt sĩ, neo đơn, già yếu.(10)
Chủ tịch Hồ Chí Minh còn nêu ra những
quyền hạn, nhiệm vụ và nguyên tắc hoạt
động của ban quản trị hợp tác x$: "Ban quản
trị phải dân chủ Trước hết, ban quản trị
phải gồm những người do xB viên lựa chọn
và bầu cử ra, sau khi được cử, nếu không làm
tròn nhiệm vụ thì xB viên có quyền cách
chức Mọi công việc của hợp tác xB, trước
khi làm, ban quản trị phải đem ra bàn bạc
với xB viên, hỏi ý kiến xB viên Ban quản trị
phải công bằng, không được thiên vị Ban
quản trị phải minh bạch, ban quản trị phải
chống tham ô, lBng phí".(11)
Điều 32 Luật hợp tác x$ đ$ quy định ban
quản trị của hợp tác x$ có 7 nhiệm vụ và
quyền hạn Những nhiệm vụ và quyền hạn
này thể hiện được sự cụ thể hoá các quyền hạn, nhiệm vụ và nguyên tắc hoạt động của ban quản trị mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đ$ nêu ở trên
Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng thường xuyên nhấn mạnh sự giúp đỡ của Nhà nước XHCN đối với các hợp tác x$ Người nói:
"Từ Phủ Thủ tướng đến Ban công tác nông thôn của Đảng, đến các bộ Nông nghiệp, Thuỷ lợi, Lâm nghiệp, Công nghiệp, Thương nghiệp, Tài chính, Ngân hàng đều phải có
kế hoạch phục vụ nông nghiệp, giúp nông dân, hợp tác xB phát triển sản xuất Các nông trường quốc doanh cũng có nhiệm vụ tìm mọi cách giúp đỡ hợp tác xB".(12)
Điều 5 Luật hợp tác x$ đ$ quy định rõ về chính sách của Nhà nước đối với hợp tác x$ Quy định này khẳng định rõ thêm chính sách của Nhà nước ta đối với việc tạo điều kiện,
hỗ trợ các hợp tác x$ phát triển mà Chủ tịch
Hồ Chí Minh đ$ nêu ra từ hơn 40 năm nay Chủ tịch Hồ Chí Minh còn dành nhiều sự quan tâm, chú ý đến việc xây dựng nông thôn mới, nâng cao đời sống vật chất và văn hoá, tinh thần cho người lao động ở nông thôn Người nói: "Về đời sống vật chất, phải làm sao cho ai nấy đều ăn no, mặc ấm, có nhà ở cao ráo, có đường sá sạch sẽ Giữ gìn
vệ sinh ở nông thôn là điều rất quan trọng
Về đời sống văn hoá thì xoá nạn mù chữ, thực hiện bổ túc văn hoá rồi học lên nữa
Bà con cần cố gắng học văn hoá thì mới quản lí hợp tác xB được tốt Đồng bào nông dân làm ăn cả năm vất vả, khó nhọc phải có lúc nghỉ ngơi, giải trí Cần tổ chức những hoạt động văn hoá, văn nghệ, thể dục, thể thao".(13)
Trang 5Ngay trước khi vĩnh biệt chúng ta không
lâu (ngày 1 tháng 5 năm 1969), Chủ tịch Hồ
Chí Minh đ$ rất quan tâm đến các hợp tác x$
sản xuất nông nghiệp và tự tay viết Lời tựa
cho cuốn Điều lệ hợp tác x$ sản xuất nông
nghiệp (tóm tắt) - văn bản pháp lí quan trọng
hàng đầu đối với sự tổ chức và hoạt động sản
xuất, kinh doanh của các hợp tác x$ sản xuất
nông nghiệp Người viết: "Điều lệ này của
hợp tác xB sản xuất nông nghiệp rất quan
trọng Nó nhằm bảo đảm thật sự quyền làm
chủ tập thể của các xB viên Phải thực hiện
tốt Điều lệ để hợp tác xB càng thêm vững
mạnh, nông thôn ngày càng đoàn kết, sản
xuất càng phát triển và nông dân ta càng
thêm no ấm và tiến bộ".(14)
Với đôi dép cao su và bộ quần áo nâu
giản dị, Chủ tịch Hồ Chí Minh đ$ hàng chục
lần tới thăm nhiều tổ chức kinh tế tập thể ở
miền Bắc nước ta Người đ$ tát nước chống
hạn cùng với nông dân Hà Đông, cầm từng
khóm lúa để xem xét sự phát triển của các
giống mới ở x$ Xuân Phương, huyện Từ
Liêm, Hà Nội, trồng cây trên đồi trọc ở Vật
Lại (Vĩnh Phú)
Những tư tưởng và lời di huấn của Chủ
tịch Hồ Chí Minh đ$ nêu ở trên chính là sự
áp dụng một cách sáng tạo những học thuyết
của chủ nghĩa Mác-Lênin về hợp tác hoá vào
hoàn cảnh Việt Nam Sự áp dụng sáng tạo đó
đ$ đem lại nhiều thành công to lớn Các hợp
tác x$ trong khu vực nông nghiệp và các tổ
chức kinh tế tập thể ở các ngành nghề khác
đ$ thực sự giữ vai trò quan trọng không thể
thiếu trong nền kinh tế quốc dân ở nước ta
Những tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí
Minh và đường lối, chính sách của Đảng
cộng sản Việt Nam về hợp tác hoá và đổi
mới quản lí kinh tế tập thể chính là cơ sở lí luận cho việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật về các tổ chức kinh tế tập thể Đó là sợi chỉ đỏ xuyên suốt những văn bản pháp lí về phong trào hợp tác hoá trước đây và về đổi mới tổ chức và quản lí các doanh nghiệp tập thể trong giai đoạn hiện nay
Trong việc đổi mới tư duy pháp lí, những tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về phong trào hợp tác hoá và về sự tổ chức và hoạt
động của các tổ chức kinh tế tập thể vẫn còn nguyên tính đúng đắn và tính thời sự
Đồng thời, ngày nay chúng ta cũng có
điều kiện để hiểu biết những tư tưởng đó một cách đầy đủ hơn, sâu sắc hơn và áp dụng chúng một cách sáng tạo hơn trong thực tiễn, làm cho pháp luật về các tổ chức kinh tế tập thể ngày càng được hoàn thiện và phát triển
Điều đó góp phần quan trọng và thiết thực vào việc nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả của hoạt động sản xuất, kinh doanh trong các doanh nghiệp tập thể và qua đó, các doanh nghiệp tập thể sẽ góp phần ngày càng xứng đáng vào sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá và xây dựng thành công chủ nghĩa x$ hội trên đất nước ta./
(1) Hồ Chí Minh tuyển tập Tập II, Nxb Sự Thật, H
1980, tr 299
(2), (3) Hồ Chí Minh tuyển tập, Tập I, Nxb Sự thật,
H 1980, tr.156, 295 - 300
(4), (5) Hồ Chí Minh tuyển tập, Tập II, Nxb Sự thật,
H 1980, tr 27
(6), (7) Sđd, tr 239 - 240, 246
(8) Sđd, tr 28
(9) Sđd, tr 242
(10) Sđd tr 28, 242
(11) Sđd, tr 243
(12) Sđd, tr 247
(13) Sđd, tr 244 - 245
(14) Điều lệ Hợp tác x$ sản xuất nông nghiệp (tóm tắt), Nxb Nông Thôn, H 1969, tr 3 - 4.