Cho nên, nếu giao dịch dân sự có nội dung không rõ ràng thì "không chỉ dựa vào ngôn từ của hợp đông mà còn phải căn cứ vào ý chí chung của các bên để giải thích điều khoản đó" Điều 40
Trang 1
Y CHI TRONG GIAO DICH DAN SU’
há! niệm g1ao dịch dân sự được quy
định tại Điều 130 Bộ luật dân sự
(BLDS): "Giao dịch dân sự là hành vì
pháp lí đơn phương hoặc hợp đồng của
cá nhân, pháp nhân và các chủ thể khác
nhằm làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm
đứt quyền, nghĩa vụ dân sự" Giao dịch
dan sự là sự kiện pháp lí thông dụng, chủ
yếu và hợp pháp làm phát sinh, thay đổi,
chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự của
các chủ thể trong giao lưu dân sự bởi giao
dịch dân sự là hành vi pháp lí có mục
đích của các chủ thể khi tham gia các
quan hệ dân sự Nguyên tắc tự do, tự
nguyện cam kết, thỏa thuận trong quan
hệ dân sự được quy định tại Điều 7
BLDS: "Quyền tự do, cam kết, thỏa thuận
phù hợp với quy định cua pháp luật trong
việc xác lập quyền, nghĩa vụ dân sự được
pháp luật bảo đảm Trong giao lưu dân
sự, các bên hoàn toàn tự nguyện, không
bên nào được áp đặt, cấm đoán, cưỡng
ép, đe dọa, ngăn cản bên nào Mọi cam
kết, thỏa thuận hợp pháp có hiệu lực bắt
buộc thực hiện đối với các bên" Có thể
nói rằng đây là nguyên tắc thể hiện bản
chất của quan hệ dân sự”) và được áp
dụng chủ yếu cho chế định giao dịch dân
sự
Giao dịch dân sự là hành vi có chủ
đích của chủ thể tham gia, là hành vi
mang ý chí của chủ thể Cam kết, thỏa
thuận là cốt lối tạo nên nội dung giao
dịch Những cam kết, thỏa thuận này thể
hiện ý chí của chủ thể tham gia (hành vi
pháp lí đơn phương thể hiện ý chí của
một bên, hợp đồng thể hiện ý chí của hai
6 - TẠP CHÍ LUẬT HỌC
ThS PHAM CONG LAC *
hay nhiều bên) Bởi vậy, ý chí của các chủ thể là yếu tố cơ bản nhất của giao
dịch dân sự Cho nên, nếu giao dịch dân
sự có nội dung không rõ ràng thì "không
chỉ dựa vào ngôn từ của hợp đông mà
còn phải căn cứ vào ý chí chung của các
bên để giải thích điều khoản đó" (Điều
408 BLDS) hoặc phải "dựa trên ý nguyện
đích thực trước đây của người chết" (Điều 676 BLDS)
Tu do, cam kết, thỏa thuận là tự do ý
chí và bày tỏ ý chí của các bên trong giao dịch dân sự Ý chí là "khđ năng tự xác
định mục đích cho hành động và hướng hoạt động của mình, khắc phục khó khăn
nhằm đạt mục đích đó"? nhưng nó vẫn chỉ là điều mong muốn, là nguyên nhân thúc đẩy các chủ thể hướng tới việc xác
lập giao dịch Ý muốn và lựa chọn biện
pháp để đạt được ý muốn đó thuộc ý chí chủ quan của chủ thể Ví d: Muốn có chỗ ở, có thể lựa chọn một trong các
phương thức: Mua nhà, xây nhà, thuê
nhà Tự do ý chí ở đây được thể hiện là việc tự do lựa chọn phương thức để đạt được ý muốn là có chỗ ở Tuy nhiên, lựa
chọn cách thức nào lại phụ thuộc vào các
điều kiện khách quan, chủ quan như khả
năng tài chính, sở thích và điều kiện đưa
ra của bên đối tác Trên cơ sở các điều kiện đó, chủ thể lựa chọn phương thức để
đạt được ý muốn Như vậy, tự do ý chí là
ý muốn và lựa chọn phương thức để thực
hiện ý muốn trên cơ sở nhận thức được
các điều kiện khách quan cũng như chủ quan
_*Giảng viên chính Khoa tư pháp
Trường Đại học luật Hà Nội
Trang 2| NGHIEN TRAO ĐỔI
Tuy nhiên, ý chí vẫn thuộc chủ quan
của chủ thể, là động lực bên trong thúc
đẩy chủ thể xác lập các giao dịch, do đó
thể hiện ý chí là biểu lộ cái bên trong đó
ra bên ngoài, làm cho thấy rõ nội dung
của ý chí dưới hình thức cụ thể Tự do thể
hiện ý chí là khả năng biểu hiện ý chí của
chủ thể ra bên ngoài
Tự do ý chí và bày tỏ ý chí là hai mặt
của tự nguyện Tự nguyện phải có tự do ý
chí và bày tỏ ý chí và phải thống nhất với
nhau như là hai mặt của một vấn đề
Không có tự do ý chí và bày tỏ ý chí hoặc
phá vỡ sự thống nhất này sẽ không có sự
tự nguyện Bởi vậy, "rong giao lưu dân
sự, không bên nào được áp đặt, cấm
đoán, cưỡng ép, đe dọa, ngăn cản bên
nào” (Điều 7 BLDS)
Để có tự do ý chí, phải có độc lập về
ý chí, chỉ khi có độc lập về ý chí mới có
tự do ý chí và chỉ khi có đủ lí trí mới có
độc lập về ý chí Chừng nào chủ thể chưa
có khả năng hoặc mất khả năng hoặc tạm
thời không có khả năng nhận thức và điều
khiển được hành vi của mình thì không
có tự do ý chí Vì thế, chỉ người có năng
lực hành vi mới độc lập về ý chí và đủ lí
trí để xác lập giao dịch dân sự Người
không có năng lực hành vi, mất năng lực
hành vi phải do người có năng lực hành
vi lam đại diện trong việc xác lập, thực
hiện giao dịch dân sự, người có năng lực
hành vi một phần hoặc bị hạn chế năng
lực hành vi khi xác lập, thực hiện giao
dịch dân sự phải do người có năng lực
hành vi giám sát hành vi của họ Bởi vậy,
Điều 140, 143 BLDS quy định khả năng
vô hiệu của giao dịch dân sự do người
chưa thành niên, người mất năng lực
hành vi dân sự, người bị hạn chế năng lực
hành vi dân sự và của giao dịch dân sự
được xác lập do người không nhận thức
_ và điêu khiển được hành vi vào thời điểm
xác lập các giao dịch đó Quyền yêu cầu
tòa ấn tuyên bố các giao dịch do người
không có khả năng nhận thức và điều khiển hành vi xác lập thuộc về người đại
diện cho họ hoặc chính họ khi đã có khả
năng nhận thức và điều khiển hành vi
Người có năng lực hành vi khi xác lập giao dịch với những người không có khả
năng nhận thức và điều khiển hành vi không có quyền yêu cầu tuyên bố các
giao dịch đó vô hiệu, ngoài ra họ còn phải bồi thường thiệt hại nếu họ biết hoặc buộc phải biết mình xác lập giao dịch với những người không có khả năng nhận
thức và điều khiển hành vi mà vẫn xác
lập các giao dịch đó
Như vậy, chỉ người có ý chí và đầy đủ
lí trí mới có thể có tự do ý chí Và tự do ý
chí chỉ được bảo vệ khi có độc lập về ý chí Người có năng lực hành vi là người
có lí trí, họ nhận thức được hành vi và
hậu quả của hành vi đồng thời có khả năng điều khiển hành vi của họ, vì vậy họ chịu trách nhiệm về giao dịch đã xác lập cùng những hậu quả pháp lí do việc xác
lập và thực hiện giao dịch đó
Ý chí của chủ thể tham gia quan hệ
pháp luật nói chung-và quan hệ dân sự nói riêng phải phù hợp với ý chí của nhà
nước được thể hiện thông qua các quy
phạm pháp luật (ý chí của giai cấp thống trị) Bởi vậy, trong giao dịch dân sự, ý chí
của các chủ thể và ý chí của nhà nước kết
hợp lại, ý chí của cá nhân phụ thuộc vào
ý chí của nhà nước Cho nên một trong
những điều kiện để giao dịch dân sự có
hiệu lực là "mực đích và nội dung của giao dịch không trái pháp luật và đạo '
đức xã hội" (khoản 2 Điều 131 BLDS)
Mục đích và nội dung của giao dịch thể hiện ý chí của các chủ thể tham gia vào
Trang 3NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI
giao dich con pháp luật thể hiện ý chí của
nhà nước, quy định khung pháp lí, tạo
hành lang pháp lí Trong giới hạn hành
lang pháp lí đó, các bên tham gia giao
dịch dân sự tự do thể hiện ý chí của
mình Việc thiết lập giới hạn của tự do cá
nhân trước tiên nhằm bảo vệ quyền lợi
của nhà nước, của xã hội nhưng cũng bảo
đảm sự an toàn pháp lí cho các chủ thể
trong các giao lưu dân sự Tính không
trái với pháp luật phải được hiểu theo
nghĩa rộng của từ này Không chỉ không
vi phạm các điều cấm của pháp luật, tuân
thủ các quy phạm mệnh lệnh mà còn
không trái với các nguyên tắc chung của
pháp luật nói chung và pháp luật dân sự
nói riêng Ngoài ra, mục đích và nội dung
của giao dịch còn phải không trái với đạo
đức xã hội, có nghĩa là ý chí của các chủ
thể không được vượt qua thuần phong, mĩ
tục của dân tộc, không trái với những
phong tục, tập quán nếu phong tục, tập
quán không trái với các nguyên tắc chung
của luật dân sự Vì vậy, pháp luật và đạo
đức xã hội thể hiện ý chí của nhà nước đã
hạn chế tự do ý chí của chủ thể
Ý chí của chủ thể phải được thể hiện
ra bên ngoài dưới hình thức nhất định
(nói, viết ) Trong trường hợp pháp luật
quy định giao dịch phải được thể hiện
theo trình tự, thủ tục, hình thức nhất định
thì phải tuân thủ các quy định đó: Ý chí
được thể hiện ra bên ngoài dưới hình thức
khách quan phải phù hợp với ý chí của
chính chủ thể khi xác lập giao dịch Hành
vị pháp lí đơn phương (di chúc, hứa
thưởng, thi có giải ) thể hiện ý chí của
một chủ thể nhưng hợp đồng phải thể
hiện ý chí của nhiều chủ thể Vì vậy, nếu
hành vi pháp lí đơn phương chỉ cần có sự
trùng hợp ý chí và thể hiện ý chí của một
bên thì trong hợp đồng cần phải có sự
8 - TẠP CHÍ LUẬT HỌC
trùng hợp ấy của các bên Nếu phá vỡ bất
cứ mắt xích nào trong quá trình trên sẽ
không có sự trùng hợp giữa ý chí và thể hiện ý chí, dẫn đến giao dịch dân sự
không có sự tự nguyện Sự tác động làm
phá vỡ những mắt xích này có thể do bên
đối tác hoặc do người thứ ba hoặc cả hai
bên tham gia giao dịch cùng chủ định phá
vỡ các mắt xích đó Những trường hợp này thường hay xảy ra và nó là nguyên
nhân quan trọng và phổ biến của việc vi
phạm sự tự nguyện của các chủ thể tham
gia giao dịch Chúng ta thử xem xét quá trình tác động đó lên từng loại giao dịch dan su
a Đốt với các hành vì pháp lí đơn
phương
- Hành vi pháp lí đơn phương (glao
dịch một bên) thể hiện ý chí của một bên trong giao dịch nhằm làm phát sinh quyền và nghĩa vụ cho chính chủ thể (hứa thưởng, thi có giải ); làm phát sinh quyền, nghĩa vụ cho chủ thể khác (di chúc) Sự tác động chủ yếu xảy ra từ người khác (có thể là người được lợi từ giao dịch đó nhưng không nhất thiết phải
chính từ người được lợi từ giao dịch đó)
Người lập di chúc có thể bị lừa dối,
cưỡng ép trong việc lập di chúc hoặc do
người khác hủy bỏ, sửa chữa, thay thế di chúc Không nhất thiết người thực hiện
các hành vi nêu trên là người có liên quan đến nội dung di chúc Nếu người thực hiện các hành vi nêu trên lại là người được hưởng thừa kế theo di chúc hoặc người được lợi do các hành vị đó thì hậu
quả sé nang hơn đối với họ về mặt pháp lí (tùy từng trường hợp vi phạm và các điều
kiện vi phạm) Nhưng đó là sự tác động
bên ngoài làm cho họ không thể hiện đúng ý chí của họ khi xác lập giao dịch
Những giao dịch này mặc nhiên sẽ bị coi
Trang 4NGHIÊN CỨU - TRAO Đối Ì
là vô hiệu
Đối với các giao dịch một bên làm
phát sinh nghĩa vụ cho chính chủ thể xác
lập giao dịch thì sự tác động lại do chính
từ phía họ Hứa thưởng và thi có giải là
hành vi pháp lí đơn phương, theo đó bên
hứa thưởng, tổ chức cuộc thi chỉ phải trả
thưởng, trao giải khi chủ thể nào đó đã_
thực hiện được các điều kiện hứa thưởng,
đã đạt được những yêu cầu của cuộc thị,
thông qua đó họ là người được hưởng các
lợi ích từ việc hứa thưởng và thi có giải
._ đó Việc thực hiện nghĩa vụ các giao dich
này luôn là gánh nặng về tài sản của
người hứa thưởng, người tổ chức cuộc thi
Bởi các điều kiện hứa thưởng, điều kiện
đoạt giải thưởng do chính họ đặt ra và tự
họ là người đánh giá, giám sát việc thực
hiện các điều kiện đó nên dễ dàng dẫn
đến sự lừa dối đối với những người đã
thực hiện các điều kiện hứa thưởng hoặc
các giải thưởng sẽ thuộc về những người
do họ đã chọn trước Trong trường hợp
này họ đã cố ý không thực hiện các điều
kiện hứa thưởng mà hầu như không phải
chịu bất cứ hậu quả pháp lí nào Vì thế,
cần phải có sự giám sát về việc thực hiện
các điều kiện hứa thưởng và thi có giải để
bảo đảm sự tự nguyện của chính bên hứa
thưởng và người tổ chức thi có giải
Chẳng hạn, việc cơ sở sản xuất kinh
doanh thông báo hứa thưởng cho khách
hàng nếu khách hàng thực hiện được
những yêu cầu do họ đặt ra Họ chỉ tuyên
bố số lượng giải thưởng và điều kiện để
trúng thưởng nhưng: không CÓ cơ quan
nào kiểm soát số lượng giải thưởng cũng
như cách thức phân bổ giải thưởng trên số
lượng sản phẩm
b Đối với các hợp đông
Việc "phá vỡ" sự thống nhất giữa ý
chí và bày tỏ ý chí trong hợp đồng diễn ra
phức tạp hơn, dưới nhiều dạng hơn, bởi các bên tham gia vào giao dịch nhiều hơn
và cách thức, biện pháp tác động cũng đa dạng Việc "phá vỡ" có thể cue thé hién dưới các dạng sau:
- Các bên cùng có ý định tạo lập giao dịch A nhưng hình thức lại tạo lập giao dịch B Quan hệ B được tạo lập không có
sự thống nhất giữa ý chí và bày tỏ ý chí vì
ý chí của các bên là tạo lập quan hệ A nhưng thể hiện ý chí thành tạo lập quan
hệ B Bởi vậy, giao dịch B được gọi là
giao dich gia cach, không phát sinh hiệu lực Tuy nhiên, ý chí đích thực của các bên là giao dịch A vẫn phát sinh hiệu lực (đương nhiên phải phù hợp các điều kiện khác) Ví du: A kí hợp đồng vay B tiền nhưng thực ra đó là khoản tiền mà A phải trả B trong hợp đồng mua bán thuốc phiện; A kí hợp đồng làm đại lí cho B
nhưng thực ra A là người kinh doanh còn
B là người cung cấp hàng hóa theo
phương thức mua - bán thông thường
- Các bên không có ý định tạo lập
giao dich A nhưng hình thức vẫn thể hiện
tạo lập giao dịch A (giao dịch tưởng
tượng) Ví dụ: A kí hợp đồng mua bán với
B nhưng không có sự giao hàng và trả
hư mà chỉ dùng hợp đồng đó làm "căn
" để vay tiền hoặc dùng hợp đồng đó
để tránh kê biên tài sản
- Các bên có ý định xác lập giao dịch
A với nội dung Á' nhưng do không hiểu biết về đối tượng hoặc nội dung của giao dịch nên đã xác lập giao dịch A với nội dung A" (giao dịch dân sự xác lập do
nhầm lẫn) Ví dụ: A bán cho B một cổ vật nhưng cả A và B đều không biết đó là cổ
vat; A dua cho B khoản tiền với ý muốn
là cho B vay nhưng B nghĩ là A đã cho mình khoản tiền đó
(Xem tiếp trang 24)
Trang 5| NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI |
pháp luật, tăng cường công tác giáo dục,
nâng cao trình độ hiểu biết pháp luật và ý
thức tôn trọng pháp luật trọng cán bộ và
nhân dân
Thứ hai, hoàn thiện cơ chế sáng tạo
pháp luật theo hướng nâng cao năng lực
của các cơ quan có chức năng xây dựng
pháp luật, nâng cao trình độ luật học và
kĩ năng lập pháp, lập quy của các cán bộ
làm công tác xây dựng pháp luật, mở
rộng dân chủ, thu hút đông đảo đội ngũ
chuyên gia tham gia vào quá trình xây
dựng pháp luật và phát huy vai trò của
nhân dân vào quá trình sáng tạo pháp
luật
Thứ ba, đẩy mạnh công tác đào tạo và
nghiên cứu luật học, kế thừa và phát huy
truyền thống và thành quả pháp luật của
nước ta qua các thời kì đồng thời học hỏi,
tiếp thu kinh nghiệm và thành tựu pháp
luật của các nước để vận dụng vào quá
trình xây dựng và thực hiện pháp luật của
Việt Nam
Thứ tư, củng cố các cơ quan bảo vệ
pháp luật, tăng cường công tác kiểm tra,
' giám sát việc thực hiện pháp luật
Thứ năm, kết hợp giáo dục pháp luật
với giáo dục đạo đức và nhân cách, nâng
cao trình độ văn hóa pháp luật và văn hóa
chung, tạo cho mỗi người có sự phát triển
toàn diện, chủ động tham gia vào đời
sống pháp luật với động cơ đúng đắn, với
năng lực và trình độ văn hóa cao./
(1) Xem: Vũ Khiêu, Bàn về văn hiến Việt Nam,
Tuyển 3, Nxb KHXH, H.1996, tr.480
(2).3) Xem: Văn kiện Hội nghị lân thứ năm Ban
chap hành Trung ương khóa VIII Nxb Chính trị
quốc gia, H.1998, tr.55
(4) Xem: Trường Đại học luật Hà Nội, Giáo trình lí
luận nhà nước và pháp luật Nxb Công an nhân dân,
11.1988, tr.118 - 120
(5) Xem: Trường Đại học luật Hà Nội, sđd, tr 383
(6) Xem: V.I Lênin, Toàn tập, Tập 33 Nxb Tiến
bộ, M.1976, tr.115
24 - TẠP CHÍ LUẬT HỌC
Ý CHÍ TRONG GIAO DỊCH DÂN SỰ
(Tiếp trang 9)
- Một bên (tự mình hoặc thông qua
người thứ ba) cố ý làm cho bên đối tác hiểu sai lệch về chủ thể, tính chất của đối tượng hoặc nội dung của giao dịch nên đã
xác lập giao dịch đó (giao dịch dân sự xác lập do bị lừa déi) Vi du: A ban cho B một bức tranh sao lại nhưng đã cố ý làm
cho B hiểu đó là bản gốc
- Một bên (tự mình hoặc thông qua người thứ ba) tác động vào bên kia làm cho họ sợ hãi mà phải xác lập giao dịch
nhằm tránh thiệt hại về tính mạng, sức
khỏe, danh dự, uy tín, nhân phẩm, tài sản
của mình hoặc của những người thân
thích (giao dịch dân sự xác lập do bị đe đọa) Ví dụ: A phải bán cho B xe máy vì
B dọa sẽ tiết lộ bí mật đời tư của A
- Một bên gây thiệt hại (tự mình hoặc
thông qua người thứ ba) cho bên kia (về: tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm
với họ, người thân thích với họ) do đó họ
phải xác lập giao dich (giao dich dan su
xác lập do bạo lực) Ví d„: A buộc phải
cho B tiền vì B đã phá cơ sở kinh doanh của A hoặc B đã quấy rối, ngăn can khách hàng đến cơ sở của A để làm ăn
Tóm lại, giao dịch dân sự là kết quả
của tự do ý chí và thể hiện ý chí của chủ thể tham gia Ý chí của chủ thể và ý chí của Nhà nước là thể thống nhất được thể
hiện dưới hình thức nhất định trong đó ý
chí của chủ thể phải phù hợp với ý chí
của nhà nước./
(1) Xem: Những nội dung cơ bản của Bộ luật dân sự
nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Bộ tư pháp, tài liệu nghiên cứu
(2) Xem: Hoàng Phê, Tờ điển tiếng Việt Nxb Đà Nang, 1996, tr.1127.