Sáng kiến kinh nghiệm Sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học Lịch sử Việt Nam thế kỷ XVI XVIII Lớp 10 (Chương trình chuẩn) 1 SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO LÀO CAI TRƯỜNG THPT SỐ 1 TP LÀO CAI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Tên đề tài Sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học Lịch sử Việt Nam thế kỷ XVI XVIII Lớp 10 – Chương trình chuẩn Giáo viên Lương Thanh Huyền Tổ Sử Địa – GDCD Đơn vị Trường THPT số 1 thành phố Lào Cai Lào Cai, tháng 03 năm 2014 SangKienKinhNghiem net 2 MỤC LỤC I Phần mở đầu Trang 2 1 Lí do chọn đề[.]
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO LÀO CAI
Tên đề tài:Sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học Lịch sử Việt Nam
th ế kỷ XVI- XVIII Lớp 10 – Chương trình chuẩn
Giáo viên: L ương Thanh Huyền
T ổ: S ử - Địa – GDCD Đơn vị: Trường THPT số 1 thành phố Lào Cai
Lào Cai, tháng 03 năm 2014
Trang 2MỤC LỤC
1 Lí do chọn đề tài 2
2 Mục đích sáng kiến 2
3 Đối tượng sáng kiến 3
4 Đối tượng khảo sát và thực nghiệm 3
5 Phương pháp nghiên cứu 3
6 Phạm vi và kế hoạch nghiên cứu 4
II Phần nội dung 4
1 Cơ sở lý luận 4
1.1: Khái niệm tư liệu lịch sử và vai trò của việc sử dụng tư liệu lịch sử trong giảng dậy 4
1.2: Các loại hình tư liệu lịch sử 6
2 Thực trạng của vấn đề 6
3 Các bước tiến hành sử dụng tư liệu trong giảng dạy Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII 7
3.1: Tìm tòi, tập hợp tư liệu 7
3.2: Chắt lọc nguồn tư liệu, xây dựng ý đồ cho bài giảng sử dụng tư liệu lịch sử đảm bảo thời gian, phù hợp với nội dung từng mục từng phần trong bài giảng 27 3.3: Vận dụng nguồn tư liệu lịch sử 28
4 Tác dụng của việc sử dụng tư liệu lịch sử 30
5 Một số lưu ý khi sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học 31
Trang 3PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Bước sang thế kỷ XXI, trong bối cảnh cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật bùng nổ, con người phải đối diện với những vấn đề phức tạp và để giải quyết được những vấn đề phức tạp ấy, đòi hỏi thế hệ trẻ phải được trang bị đầy đủ không chỉ về mặt kiến thức mà còn về phương pháp luận, phương pháp tư duy
và hành động trong thực tiễn, đòi hỏi giáo dục phải đi trước, mở đường cho sự phát triển chứ không phải đi sau, phản ánh sự phát triển của xã hội loài người
Có thể nói, giáo dục - đào tạo đang bị sức ép từ nhiều phía, nhất là sức ép giữa lượng trí thức ngày càng tăng và sự tiếp nhận có giới hạn của con người Trong khi mặt bằng chất lượng giáo dục – đào tạo trên thế giới còn chênh lệch thì yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục – đào tạo ở nước ta ngày càng trở nên cấp thiết
Hiện nay, quan niệm dạy học “Lấy học sinh làm trung tâm” đã và đang
đạt hiệu quả tốt bởi sự nỗ lực của những người làm công tác giáo dục, những nhà giáo tận tâm không ngừng vận dụng các kỹ thuật dạy học mới, đổi mới phương pháp cho phù hợp với kiểu bài, với đặc trưng bộ môn, biết tích hợp các nội dung vào bài học và vận dụng kiến thức liên môn để làm rõ vấn đề
Đối với bộ môn Lịch sử, không thể phủ nhận trong sự nghiệp giáo dục, môn Lịch sử ở trường phổ thông đã góp phần không nhỏ trong việc giáo dục lòng tự hào dân tộc, tinh thần yêu nước và trách nhiệm của thế hệ trẻ đối với sự phát triển của nước nhà Đã có nhiều thầy cô giáo tâm huyết với nghề, thường xuyên đổi mới phương pháp dạy học, góp phần nâng cao tính hấp dẫn của môn học và đào tạo được những thế hệ trẻ hiểu và trân trọng những giá trị mà bộ môn đem lại Nhưng những năm gần đây, thông qua các kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, thi tuyển sinh Đại học- Cao đẳng, các cuộc điều tra xã hội học, dư luận xã hội cho thấy nhận thức về lịch sử của thế hệ trẻ còn rất hạn chế, và kết luận phần lớn học sinh không thích học môn Lịch sử, coi đó là môn học phụ với quá nhiều sự kiện khô khan và nhàm chán
Trang 4Năm học 2013-2014, cựng với sự đổi mới trong quy chế thi, hỡnh thức và mụn thi tốt nghiệp THPT Theo đú ngoài hai mụn thi bắt buộc là Toỏn và Ngữ văn, học sinh được chọn hai mụn cũn lại trong số cỏc mụn Ngoại Ngữ, Húa, Lý, Sinh, Sử, Địa Tỉ lệ học sinh chọn mụn Lịch sử rất ớt, thậm chớ cú những trường khụng cú học sinh dự thi mụn Lịch Sử Cú nhiều lý do để dư luận giải thớch cho điều này, song những người làm cụng tỏc giảng dạy bộ mụn Lịch sử khụng thể khụng khỏi chạnh lũng và suy nghĩ Làm thế nào để cuốn hỳt được học sinh yờu thớch mụn Lịch sử, để mụn học trở nờn phong phỳ, đa dạng và hấp dẫn, để người học cảm nhận đang được tiếp cận và khỏm phỏ với những điều mới mẻ, tỡm hiểu chõn lý khoa học gúp phần nõng cao chất lượng bộ mụn và tạo niềm yờu thớch Lịch sử đối với giới trẻ
Vỡ thế, tụi quyết định chọn vấn đề "sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học Lịch sử Việt Nam thế kỷ XVI-XVIII" Thiết nghĩ, việc sử dụng tư liệu một cỏch hợp lý, sinh động, cú mục đớch sẽ tạo cho bài giảng sự phong phỳ, người học cảm thấy hứng thỳ và kớch thớch sự say mờ tiếp cận bộ mụn của học trũ
2 Mục đớch sỏng kiến
Đề xuất được những biện phỏp, cỏch thức sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học Lịch sử Việt Nam thế kỷ XVI-XVIII nhằm gúp phần làm rừ sự kiện lịch
sử một cỏch lụ gic, sinh động và hấp dẫn, nõng cao chất lượng và hứng thỳ học tập bộ mụn cho học sinh, qua đú bồi dưỡng thờm những kinh nghiệm về mặt phương phỏp- cỏch thức thực hiện, năng lực nghề nghiệp của chớnh bản thõn mỡnh
3 Đối tượng sỏng kiến
Đối tượng của đề tài hướng vào việc tỡm hiểu, sử dụng, vận dụng tư liệu lịch sử trong giảng dạy Lịch sử Việt Nam thế kỷ XVI-XVIII Lịch sử lớp 10- chương trỡnh cơ bản
4 Đối tượng khảo sỏt và thực nghiệm
Sỏng kiến ỏp dụng cụ thể vào đối tượng là học sinh lớp 10 trường THPT
số I thành phố Lào Cai
5 Ph ương phỏp nghiờn cứu
Trang 5Trong quá trình thực hiện, tôi đã sử dụng phương pháp nghiên cứu lí luận
và phương pháp nghiên cứu thực tiễn
6 Phạm vi nghiên cứu và kế hoạch nghiên cứu
- Phạm vi nghiên cứu của sáng kiến: Tập trung nghiên cứu một số biện
pháp, cách thức sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học Lịch sử Việt Nam thế kỷ
XVI-XVIII, vận dụng vào bài 21, bài 22, bài 23, bài 24 sách giáo khoa Lịch Sử
10- chương trình cơ bản tại trường trung học phổ thông số I thành phố Lào Cai
- Kế hoạch nghiên cứu:
Tháng 9,10-2013 Tìm hiểu, nghiên cứu và xác định nội dung đề tài sáng kiến kinh
nghiệm Tháng 11 và
12-2013
Triển khai viết đề cương sáng kiến kinh nghiệm và nội dung phần
mở đầu Tháng 01 và
02-2014
Xác định tiến trình phần nội dung SKKN và triển khai viết phần nội dung SKKN và thực hiện áp dụng vào thực tiễn giảng dạy ở các lớp
Tháng 03/2014 Lấy ý kiến tổng hợp kết quả thực nghiệm để đánh giá hiệu quả của
đề tài Viết phần kết luận và hoàn thiện SKKN
PHẦN NỘI DUNG
1 Cơ sở lý luận
1.1 Khái niệm tư liệu lịch sử và vai trò của việc sử dụng tư liệu lịch sử
trong giảng dạy
Lịch sử là những gì đã xảy ra trong quá trình phát triển của xã hội loài
người và đồng thời nó cũng tồn tại khách quan đối với chúng ta Vấn đề được
đặt ra ở đây là, Lịch sử đã xảy ra và chúng ta nhận thức nó như thế nào? Những
căn cứ nào để cho ta nghiên cứu, nhận thức được những gì xảy ra trong quá khứ
(tất nhiên là không thể chính xác tuyệt đối) Điều quan trọng nhất của hoạt động
nghiên cứu Lịch sử là nhận thức được quá khứ và nhận thức được Lịch sử thông
qua việc nghiên cứu lịch sử Qua đó có thể khái quát thành những quy luật,
Trang 6những bài học lịch sử để phục vụ cuộc sống hiện tại Do lịch sử đã trải qua, cho nên con người không thể quan sát trực tiếp các sự kiện, quá trình lịch sử đó, do vậy việc nhận thức phải dựa vào nhiểu nguồn sử liệu ( tư liệu lịch sử) khác nhau
Việc xác định khái niệm tư liệu lịch sử có rất nhiều quan điểm khác nhau: Nhà sử học người Nga Chi-khơ-mi-rốp cho rằng tư liệu lịch sử là tất cả những gì còn sót lại của cuộc sống đã qua Trong phương diện Triết học thì tư liệu lịch sử
là khái niệm phản ánh đặc tính của hiện vật có thể được để thu nhận tri thức của hiện vật khác Theo phương diện xã hội, tư liệu lịch sử là một phương tiện để bảo tồn, lưu giữ, truyền bá Rê-ban cho rằng tư liệu lịch sử là tổng hợp thành quả từ hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng phương diện xã hội Trong bách khoa toàn thư, tư liệu lịch sử là những gì phản ánh trực tiếp quá khứ Xét về mặt lý luận, có nhiều quan niệm khác nhau về khái niệm tư liệu lịch sử Song ta có thể hiểu tư liệu lịch sử là những di tích của quá khứ, xuất hiện như sản phẩm của quan hệ xã hội nhất định
Qua thực tế giảng dạy và trong phạm vi của đề tài, tôi thiết nghĩ giải thích một cách dễ hiểu nhất, tư liệu lịch sử là các sự kiện, tài liệu mà mỗi giáo viên cần phải sưu tầm để tìm hiểu quá trình lịch sử đang học Tư liệu càng sinh động, phong phú bao nhiêu thì sự kiện càng cụ thể và càng hay bấy nhiêu Thiết nghĩ, trong giảng dạy lịch sử, điều kiện cơ bản nhất để tái tạo hình ảnh quá khứ là tư liệu lịch sử Nếu không có nguồn tư liệu phong phú, không cung cấp được nguồn tư liệu cụ thể chân thực thì dù có vận dụng phương pháp giảng dạy nào đi chăng nữa cũng không thể đạt hiệu quả mong muốn
Nói như vậy để thấy rằng, các nguồn tư liệu lịch sử có vai trò cực kỳ quan trọng, như nhà sử học Ba Lan J.iopolski đã viết: Tư liệu luôn là tài sản quý giá nhất của nhà sử học, không có nó ta không thể là nhà sử học Và nếu xem một công trình nghiên cứu lịch sử là một món ăn thì các nguồn tư liệu chính là những sản phẩm, những gia vị để chế biến nên món ăn đó Không có nguồn tư liệu thì lịch sử không thể được viết ra "không có cái gì có thể thay thế tư liệu- không có chúng thì không có lịch sử"
Trang 71.2 Các loại hình tư liệu lịch sử
Khoa học lịch sử có nguồn tư liệu hết sức phong phú và đa dạng Tùy theo nội dung phản ánh và tính chất mà người ta thường chia tư liệu lịch sử ra thành các nhóm: tư liệu thành văn, tư liệu vật chất, tư liệu truyền miệng, tư liệu tranh ảnh, phim ảnh Nhưng cũng có những sách lại chỉ chia làm hai loại là tư liệu trực tiếp (xuất hiện cùng với sự kiện, thuộc về sự kiện và thường được coi là nguồn tư liệu gốc có giá trị) và tư liệu gián tiếp (là phản ánh lịch sử qua thông tin gián tiếp, với mục đích truyền đạt thông tin- qua tác giả sử liệu, ở đó các sự kiện xảy ra không đồng thời với tư liệu)
Nhưng dù là loại hình tư liệu nào cũng đều nhằm mục đích làm rõ, sinh động và cụ thể sự kiện lịch sử đang tìm hiểu Tùy đặc thù từng chương, bài, mục, phần trong bài dạy mà giáo viên có cách vận dụng tư liệu cho phù hợp
2 Thực trạng của vấn đề
Việc sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông là vấn đề hết sức quan trọng nhằm nâng cao chất lượng dạy học, kích thích sự hứng thú và niềm yêu thích của học trò đối với việc học tập bộ môn, hướng tới một bài giảng dạy học theo hướng tích cực, giáo dục một con người mới đáp ứng được xu thế hội nhập quốc tế
Sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học là một khâu hết sức quan trọng trong việc khơi dậy hứng thú học tập, động cơ, sự tập trung chú ý theo dõi bài giảng của học sinh, kích thích tính tích cực học tập của các em Tư liệu càng cụ thể bao nhiêu, sinh động bao nhiêu, phong phú bao nhiêu thì càng hay bấy nhiêu, nó là điều kiện cơ bản để tái tạo hình ảnh quá khứ Nếu không có nguồn
tư liệu phong phú, cụ thể và chân thực thì dù có sử dụng phương pháp giảng dạy nào cũng khó có có thể đạt hiệu quả như mong muốn
Mỗi giáo viên có cách truyền đạt môn Lịch sử khác nhau, một giờ học Lịch sử sẽ trở nên phong phú, đa dạng, hấp dẫn nếu người dạy có sự sáng tạo, lập luận, dẫn dắt người học, để người học cảm nhận đang được tiếp thu kiến thức mới, tìm hiểu chân lý khoa học Nên quan niệm sách giáo khoa là một nguồn tài liệu, bám sát chuẩn kiến thức kỹ năng, tập hợp các tư liệu được chắt
Trang 8lọc, tổ chức thực hiện giúp học sinh được khám phá môn học một cách hứng thú
và hiệu quả Nhưng trên thực tế không phải giáo viên nào cũng làm được như vậy Một số thường ít quan tâm đến việc sưu tầm, tìm kiếm tư liệu phục vụ cho bài giảng, nặng về cung cấp kiến thức sách giáo khoa khiến giờ học nặng nề, kém sinh động, hiệu quả bài học không cao
3 Các bước tiến hành sử dụng tư liệu trong giảng dạy Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII (sách giáo khoa Lịch sử 10- chương trình cơ bản)
3.1 Tìm tòi, tập hợp tư liệu
Có nhiều nguồn tư liệu lịch sử để phục vụ cho bài giảng của giáo viên, song trong phạm vi của sáng kiến, căn cứ vào đặc thù bài học và đối tượng học sinh, tôi xin nêu ra hai loại hình tư liệu lịch sử phổ biến được sử dụng trong giảng dạy lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII đó là tư liệu tranh ảnh, sơ đồ, bảng biểu và tư liệu thành văn Cụ thể như sau:
a Đối với bài 21: Những biến đổi của nhà nước phong kiến trong các thế kỷ XVI- XVIII.
- Tư liệu thành văn:
+ Lê Uy Mục (1505-1509): Sao nhãng triều chính, "đêm đêm cùng cung nhân uống rượu vô độ, ai say thì giết" Giết các công thần, tôn thất có ý không ủng hộ mình, tính hung hãn đến nỗi một sứ thần Trung Quốc đã phải gọi y là
"vua quỷ" Vì vậy người trong hoàng tộc hợp quân giết Uy Mục và lập Tương Dực
+ Lê Tương Dực: Hoang dâm vô độ, thường bắt phụ nữ cởi truồng chèo thuyền cho mình đi chơi trên Hồ Tây "Nhà vua tính hiếu dâm như tướng lợn, loạn vong không còn lâu nữa."
+ Bọn quý tộc ngoại thích dựa thế nhà vua, kết thành bè đảng "phàm súc vật, hoa màu của dân gian đều cướp cả, nhà dân ai có đồ lạ, vật quý thì đánh dấu
để lấy."
+ Mạc Đăng Dung (1527-1529): Mạc Đăng Dung quê ở làng Cổ Trai,
huyện Nghi Dương (Hải Dương) là cháu bảy đời của trạng nguyên Mạc Đĩnh
Trang 9Chi làm quan đến chức Tể tướng thời Trần, bố là Mạc Hịch, mẹ là Đặng Thị Hiến Mạc Đăng Dung sinh ngày 23 tháng 11 năm Quý Mão - 1483 Thời trẻ, Mạc Đăng Dung có sức khoẻ phi thường, tướng mạo khôi ngô Ông xuất thân từ một thanh niên nghèo, làm nghề đánh cá, trong một dịp đi thi võ ở kinh đô đã trúng Đô lực sĩ và được sung vào Châu túc vệ chuyên cầm dù đi theo vua Mạc Đăng Dung tiến rất nhanh trên con đường hoan lộ, năm 1511 mới 29 tuổi đã được phong tước Vũ xuyên bá Năm 1516, Mạc Đăng Dung được cử làm Trấn thủ Sơn Nam với chức Phó tướng tả đô đốc Trải qua 3 đời vua Lê, Mạc Đăng Dung được phong Thái sư Nhân quốc công rồi đến An hưng vương Lợi dụng lúc vua Lê Cung Hoàng ươn hèn, tháng 6 năm 1527, Mạc Đăng Dung từ Cổ Trai đem quân về kinh đô ép vua nhường ngôi, lập lên triều Mạc
+ Hướng dẫn học sinh đánh giá khách quan về sự kiện Mạc Đăng Dung yêu cầu vua Lê nhường ngôi và lập ra triều Mạc
+ Đánh giá về chính sách của nhà Mạc trong giai đoạn đầu, sách Đại Việt
sử kí toàn thư mô tả: "Từ đấy người buôn bán và kẻ đi đường đều đi tay không, ban đêm không còn trộm cướp, trâu bò thả chăn không phải đem về Trong khoảng vài năm, người đi đường không nhặt của rơi, cổng ngoài không phải đóng, được mùa liên tiếp, trong cõi tạm yên."
+ Khi giảng về cuộc chiến tranh Nam- Bắc triều và chiến tranh Trịnh- Nguyễn, tư liệu về diễn biến góp phần làm rõ kết quả và khắc sâu kiến thức cho học sinh
Chiến tranh Nam- Bắc triều: Quân Nam triều nhiều lần đánh ra Bắc nhưng không làm thay đổi tình thế Bắc triều (nhà Mạc) liên tiếp mở nhiều cuộc tiến công vào đất Thanh-Nghệ Suốt hơn 10 năm (1570-1583) nhà Mạc đem quân đánh vào 13 lần biến vùng bờ biển từ Thanh Hóa đến Thuận Hóa thành bãi chiến trường Già trẻ bồng bế nhau chạy tan tác, kêu khóc đầy đường, chết đói la liệt Cuối 1583, sau khi củng cố lực lượng, Nam triều quyết định đem quân đánh
Trang 10ra Bắc, lớn nhất là năm 1592, Bắc triều bị thua to mất Thăng Long, chiến tranh kết thúc, nhà Mạc sụp đổ
Chiến tranh Trịnh- Nguyễn: Gần nửa thế kỷ đánh nhau 7 lần dữ dội không có kết quả, nhân dân khổ cực quân sĩ hao tổn, chán nản, hai họ ngừng chiến
- Tư liệu hình ảnh:
+ Khởi nghĩa nông dân nửa cuối thế kỷ XVI