Chính vì vậy, trong những năm qua, để quản lí có hiệu quả nền kinh tế thị trường, pháp luật hành chính đã đóng góp không nhỏ vào việc thể chế hóa đường lối đổi mới của Đảng trong lĩn
Trang 1| NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI |
VAI TRO CUA PHAP LUAT HANH CHINH
TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM
GE: kinh tế hàng hóa nhiều thành
phần vận hành theo cơ chế thị
trường có định hướng của Nhà nước chỉ
có thể được thực hiện và phát huy hiệu
quả khi nó được xác lập dưới hình thức
pháp lí thích hợp Do vậy, để điều chỉnh
các quan hệ kinh tế trong nền kinh tế thị
trường, Nhà nước ta đã và đang sử dụng
nhiều ngành luật khác nhau trong đó có
luật hành chính với tư cách là một ngành
luật về quản lí
Là một bộ phận của kiến trúc thượng
tầng, pháp luật nói chung và pháp luật
hành chính nói riêng có mối quan hệ biện
chứng với kinh tế Chính vì vậy, trong
những năm qua, để quản lí có hiệu quả
nền kinh tế thị trường, pháp luật hành
chính đã đóng góp không nhỏ vào việc
thể chế hóa đường lối đổi mới của Đảng
trong lĩnh vực kinh tế, đã tác động tích
cực vào việc hình thành nền kinh tế mới
Đồng thời, nền kinh tế thị trường đã
quyết định sự hiện diện của pháp luật
hành chính với những quy định mới,
quyết định toàn bộ nội dung, tính chất
cũng như cơ chế điều chỉnh của pháp luật
hành chính
Nếu như trước đây, trong nền kinh tế
tập trung, pháp luật hành chính chủ yếu
là những mệnh lệnh hành chính quan
liêu, nặng về việc ra các chỉ tiêu pháp
lệnh thì nay, trong nền kinh tế thị trường,
thay vào đó là những quy định mới, tạo ra
hành lang pháp lí mới vừa đảm bảo được
tính quyền lực Nhà nước đồng thời vừa
NGUYỄN PHÚC THÀNH*
đảm bảo được nguyên tắc tự do, dân chủ
và bình đẳng giữa các chủ thể trong xã
hội
Với sự nhận thức mới về chủ nghĩa xã
hội, về các quy luật phát triển khách quan của nền kinh tế xã hội ở nước ta hiện nay,
về vai trò và vị trí của pháp luật hành
chính, Nhà nước ta đã ban hành các quy định mới về quản lí hành chính, tạo ra
hành lang pháp lí cho việc chuyển đổi
nền kinh tế Theo chúng tôi, vai trò của
pháp luật hành chính đối với nền kinh tế thị trường được thể hiện ở các mặt sau:
1 Về cơ cấu sở hữu Pháp luật hành chính cải cách cơ cấu
sở hữu, mục đích là để chuyển đổi hẳn nền kinh tế tập trung được dựa trên chế
độ sở hữu chung về tư liệu sản xuất dưới hai hình thức cơ bản đó là sở hữu Nhà
nước và sở hữu tập thể sang một nền kinh
tế phi tập trung gồm nhiều thành phần
kinh tế dựa trên sự đa dạng các hình thức
sở hữu về tư liệu sản xuất Từ nguyên tắc
hiến định: "công dân có quyền tự do kinh doanh theo quy định của pháp luật"
(Điều 57 Hiến pháp 1992), pháp luật
hành chính đã và đang tiếp tục xác định địa vị pháp lí mới của các thành phần kinh tế, cụ thể hóa các quyền và nghĩa vụ
để cho các thành phần kinh tế này được
tham gia vào các quan hệ pháp luật trong nền kinh tế thị trường Từ thành phần
kinh tế quốc doanh, kinh tế tập thể, kinh
* Giảng viên Khoa hành chính - nhà nước
Trường Đại học luật Hà Nội
TẠP CHÍ LUẬT HỌC - 23
Trang 2| NT II Ted
tế cá thể, kinh tế tư bản tư nhân, kinh tế
gia đình Đặc biệt pháp luật hành chính
còn xác định địa vị pháp lí của các tổ
chức và cá nhân nước ngoài đầu tư vốn,
công nghệ vào Việt Nam
Để đảm bảo được các quyền tự do
kinh doanh của các thành phần kinh tế,
pháp luật hành chính có hàng loạt các
quy định như:
- Quyền thành lập các doanh nghiệp
dưới mọi hình thức
- Quyền tự do tích lũy, sử dụng và
định đoạt các tài sản
- Quyền tự do hợp tác kinh doanh với
các tổ chức, cá nhân trong nước và ngoài
nước
- Quyền được sử dụng lao động làm
thuê
Trên cơ sở các thành phần kinh tế mới
được xác lập, pháp luật hành chính đã
quy định hàng loạt các quyền và nghĩa vụ
để cho các thành phần kinh tế đó phát
triển theo cơ chế thị trường có sự định
hướng của Nhà nước Mặt khác, pháp luật
hành chính cũng đã xác nhận sự tồn tại
khách quan của các hình thức sở hữu đối
với tư liệu sản xuất trong nền kinh tế thị
trường như: Sở hữu toàn dân, sở hữu tập
thể và sở hữu tư nhân trên nhiều lĩnh vực,
nhất là trên lĩnh vực kinh tế |
2 Vé co ché kinh té
Trong những năm gần đây, pháp luật
hành chính đã hướng vào việc chuyển
dần sự chỉ huy, lãnh đạo của Nhà nước
đối với nền kinh tế chủ yếu thông qua các
mệnh lệnh hành chính, mang nặng tính
đơn phương, dưới hình thức là các chỉ
tiêu pháp lệnh, trên cơ sở của kế hoạch
hóa tuyệt đối với sự tập trung hóa cao
sang một cơ chế mới - cơ chế thị trường
có sự quản lí của Nhà nước theo định
hướng xã hội chủ nghĩa Với sự chuyển
đổi dần về cơ chế kinh tế như vậy, pháp
luật hành chính đã đưa ra các hình thức
24 - TẠP CHÍ LUẬT HỌC
và phương pháp quản lí hành chính thích
hợp để từng bước chuyển nền sản xuất tự cung tự cấp sang nền kinh tế hàng hóa, hình thành nên mạng lưới kinh tế rộng để
hòa nhịp với nền kinh tế trong khu vực Xã trên thế giới
3 Xác định địa vị pháp lí hành chính của cơ quan nhà nước trong nền kinh
tế thị trường Sự tác động của Nhà nước đối với các thành phần kinh tế mới đòi hỏi phải có các hình thức và phương thức thích hợp
Các cơ quan hành chính nhà nước phải có các quyền và nghĩa vụ như thế nào để
không trực tiếp can thiệp vào hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh
nghiệp mà vẫn quản lí được hoạt động
sản xuất của các doanh nghiệp đó Đối với các doanh nghiệp nhà nước, các cơ
quan hành chính không cần tác động với
tư cách là cơ quan chủ quản của các doanh nghiệp đó Chính vì vậy, pháp luật
hành chính đã và đang từng bước bổ
sung, hoàn thiện các quy định xung
quanh việc đổi mới thể chế hành chính
trong quản lí kinh tế
Pháp luật hành chính cũng đã xác định quyền và nghĩa vụ của các cơ quan nhà nước trong lính vực quản lí tài chính công và các tài sản công Đưa ra các hình
thức pháp lí mới nhằm phát triển nền kinh tế - xã hội, đổi mới chính sách tài
chính, tiền tệ, tín dụng cũng như hàng loạt các vấn đề về văn hóa, xã hội, môi trường phù hợp với yêu cầu của nền kinh
tế thị trường
4 Về thủ tục hành chính Việc cải cách thủ tục hành chính là một trong những bước quan trọng của cải
cách nền hành chính nhà nước Điều đó còn có ý nghĩa rất lớn đối với nền kinh tế hiện nay, bởi lẽ các chủ thể pháp luật
muốn thực hiện các quyền và nghĩa vụ trong lĩnh vực kinh tế đều nhất thiết phải
Trang 3ner
tham g1a vào các quan hệ pháp luật về thủ
tục hành chính
Vào những thập kỉ trước đây, nền
kinh tế tập trung đã sinh ra các thủ tục
hành chính rườm rà, nhiều tầng, nhiều
nấc, làm cản trở không chỉ đối với VIỆC
thực hiện các quyền và nghĩa vụ của cong
dan trong lĩnh vực kinh tế mà còn là
nguyên nhân dẫn đến việc vi phạm pháp
luật
Để tạo điều kiện cho các cá nhân
công dân nói chung, nhất là đối với các
nhà kinh doanh hiện nay, pháp luật về thủ
tục hành chính đã đóng góp đáng, kể vào
việc loại bỏ các khâu xin phép, xét duyệt
không cần thiết Ngăn chặn được các tệ
cửa quyền, hách dịch, gian lận, tham
nhũng lập lại trật tự trong việc ban
hành thủ tục hành chính, xây dựng một
thủ tục thích hợp với sự phát triển nền
kinh tế thị trường, tạo ra hành lang pháp
lí vừa đảm bảo được sự quản lí của Nhà
nước theo pháp luật đồng thời để cho các
nhà kinh doanh (kể cả các tổ chức và cá
nhân nước ngoài) yên tâm thực hiện các
quyền và nghĩa vụ một cách nhanh
chóng, tiện lợi nhất trong lĩnh vực kinh
tế, qua đó góp phần thúc đẩy sự phát triển
của nền kinh tế - xã hội
5 Về cơ chế giải quyết khiếu nại tố cáo
của công dân
Pháp luật hành chính tích cực hoàn
thiện các thể chế về giải quyết các khiếu
nại và tố cáo của công dân trong lĩnh vực
kinh tế, có thể nói đây là một hướng rat
quan trong nhằm đảm bảo được quyền
dân chủ, công bằng và bình đẳng của các
nhà kinh doanh trong một môi trường
hợp tác, cạnh tranh giữa các doanh
nghiệp trong cơ chế thị trường có sự định
hướng của Nhà nước
Chính vì vậy, trong những năm vừa
qua, pháp luật hành chính đã đưa ra nhiều
quy định cụ thể, rõ ràng về khiếu nại đối
với nhiều lĩnh vực mà các nhà kinh doanh
tham gia thực hiện quyền tự do kinh
doanh của mình
Có thể liệt kê một số lĩnh vực mà các nhà kinh doanh được quyền khiếu nại theo quy định của pháp luật hành chính như:
- Khiếu nại trong lĩnh vực thuế (thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế doanh thu, thuế lợi tức, thuế xuất nhập khẩu, thuế sử dụng đất nông nghiệp, thuế nông nghiệp, thuế chuyển quyền sử dụng đất, khiếu nại về
lệ phí trước bạ;
- Khiếu nại trong lĩnh vực đất đai;
- Khiếu nại trong lĩnh vực tài nguyên, khoáng sản;
- Khiếu nại trong lĩnh vực giao thông:
- Khiếu nại trong lĩnh vực đo lường và chất lượng hàng hóa;
- Khiếu nại trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng;
- Khiếu nại trong lĩnh vực bảo hiểm;
- Khiếu nại trong lĩnh vực thành lập, giải thể công ty, xí nghiệp và hợp tác xã;
- Khiếu nại trong việc xử lí vi phạm hành chính
Ngoài ra, các quy định của pháp luật hành chính tác động đến ý thức pháp luật của các nhà kinh doanh, giúp các nhà kinh doanh từ nhận thức chủ quan của mình mà tự nguyện thực hiện các quyền
và nghĩa vụ một cách tự giác trong hoạt động kinh doanh Cùng với sự tác động tích cực đó, pháp luật hành chính còn đưa
ra các quy tắc nhằm xử lí các hành vi trái
pháp luật của các nhà kinh doanh và cùng với một loạt các hình thức và biện pháp thích ứng khác để duy trì và phát triển nền kinh tế thị trường có sự quản lí của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa
Như vậy, để quản lí xã hội bằng pháp
luật nhất là trong một bối cảnh có sự chuyển đổi lớn nên kinh tế xã hội, đòi hỏi Nhà nước phải thường xuyên củng cố và hoàn thiện cơ chế điều chỉnh của pháp luật, trong đó pháp luật hành chính đóng một vai tro quan trọng./
TẠP CHÍ LUẬT HỌC - 25