Sáng kiến kinh nghiệm Khai thác kiến thức thơ văn vào giảng dạy Lịch sử ở một số bài trong chương tr...

Sáng kiến kinh nghiệm Khai thác kiến thức thơ văn vào giảng dạy Lịch sử ở một số bài trong chương trình Lớp 12 SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO LÀO CAI TRƯỜNG THPT SỐ 1 SI MA CAI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐỀ TÀI KHAI THÁC KIẾN THỨC THƠ VĂN VÀO GIẢNG DẠY LỊCH SỬ Ở MỘT SỐ BÀI TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỚP 12 Giáo viên thực hiện Hoàng Thị Liên Chức vụ Giáo viên Tổ Văn – Sử Ngoại ngữ Giáo dục công dân Đơn vị công tác Trường THPT số 1 Si Ma Cai SI MA CAI, THÁNG 03 NĂM 2014 SangKienKinhNghiem net 2 MỤC LỤC A PHẦN MỞ ĐẦU 3[.]

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO LÀO CAI TRƯỜNG THPT SỐ 1 SI MA CAI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

KHAI THÁC KIẾN THỨC THƠ VĂN VÀO GIẢNG DẠY LỊCH SỬ Ở MỘT SỐ BÀI TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỚP 12

Giáo viên thực hiện: Hoàng Thị Liên

Chức vụ: Giáo viên

Tổ: Văn – Sử - Ngoại ngữ - Giáo dục công dân

Đơn vị công tác: Trường THPT số 1 Si Ma Cai

SI MA CAI, THÁNG 03 NĂM 2014

MỤC LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU 3

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 3

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 4

III ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 4

IV GIỚI HẠN ĐỀ TÀI 4

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 4

B NỘI DUNG 6

I CƠ SỞ LÍ LUẬN 6

1 Cơ sở khoa học 6

2 Cơ sở thực tiễn 6

II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ 9

III GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 10

IV BIỆN PHÁP CỦA GIÁO VIÊN 14

V HIỆU QUẢ CỦA ĐỀ TÀI

VI MỘT SỐ LƯU Ý KHI KHAI THÁC VÀ VẬN DỤNG KIẾN THỨC THƠ VĂN 15 15 KẾT LUẬN 16

TÀI LIỆU THAM KHẢO 17

A PHẦN MỞ ĐẦU

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

cách giáo dục đều bắt đầu từ việc xem xét, điều chỉnh mục tiêu giáo dục với những kì vọng mới về mẫu người học sinh có được sau quá trình giáo dục Đổi mới dạy học nói chung và đổi mới dạy học lịch sử nói riêng là một quá trình được thực hiện thường xuyên và kiên trì, trong đó có nhiều yếu tố quan hệ chặt chẽ với nhau

Dạy như thế nào, học như thế nào để đạt được hiệu quả học tập tốt nhất là điều mong muốn của tất cả thầy cô giáo chúng ta Muốn thế phải đổi mới phương pháp, biện pháp dạy và học Người giáo viên phải tổ chức một cách linh hoạt các hoạt động của học sinh từ khâu đầu tiên đến khâu kết thúc giờ học, từ cách ổn định lớp, kiểm tra bài cũ đến cách học bài mới, củng cố, dặn dò Những hoạt động đó giúp học sinh lĩnh hội kiến thức một cách tự giác, chủ động, tích cực, sáng tạo và ngày càng yêu thích, say mê môn học

Vậy làm thế nào để phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch

sử ? Có rất nhiều biện pháp, ví dụ: phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan, phương pháp hướng dẫn học sinh ghi nhớ sự kiện lịch sử, nắm vững và sử dụng sách giáo khoa, vở bài tập, tiến hành công tác ngoại khóa Nhưng việc sử dụng kiến thức thơ văn trong dạy học lịch sử là một trong những biện pháp rất quan trọng để tạo hứng thú cho học sinh trong giờ học lịch sử

Mặc khác nhằm giảm bớt số lượng học sinh yếu kém trong nhà trường và phát huy hết năng lực của các em khá, giỏi nắm chắc được kiến thức bài học và hiểu sâu hơn các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử

Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng, bản thân tôi là giáo viên dạy môn lịch sử qua thực tế công tác tại trường THPT số 1 Si Ma Cai tôi nhận thấy việc sử dụng kiến thức thơ văn trong trong dạy học Lịch sử ở một số bài trong chương trình lịch sử Việt Nam lớp 12 có tác dụng giúp cho học sinh thấy hứng thú và yêu thích môn học hơn

vì vậy tôi mạnh dạn trình bày đề tài sáng kiến kinh nghiệm với chủ đề: “Khai

thác kiến thức thơ văn trong dạy học Lịch sử ở một số bài trong chương trình Lịch sử lớp 12”

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

- Giúp cho bản thân nâng cao hơn nữa chất lượng giảng dạy ở từng tiết dạy và năng lực chuyên môn của mình

- Chia sẻ kinh nghiệm và giúp cho học sinh cảm thấy hứng thú khi học tập

bộ môn Lịch sử

III ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Sử dụng thơ, văn… để lồng ghép trong giảng dạy Lịch sử lớp 12 chương trình chuẩn ở trường THPT số 1 Si Ma Cai

IV GIỚI HẠN ĐỀ TÀI

Như đã nói ở trên, nguồn thơ, văn… liên quan đến Lịch sử rất phong phú Trong điều kiện chủ quan và khách quan cho phép, tôi chỉ giới hạn phạm vi nghiên

cứu của đề tài là: Bước đầu khai thác và vận dụng một số kiến thức thơ, văn chủ yếu

là thơ vào việc giảng dạy một số bài trong chương trình Lịch sử lớp 12 THPT

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Như đã xác định, đối tượng, phạm vi vận dụng của đề tài là chương trình Lịch

sử lớp 12 Vì vậy, trước hết cần phải nghiên cứu kỹ chương trình này Đặc biệt là các bài có thể khai thác, vận dụng được Trong khi thực hiện công đoạn này, cần phải liên hệ, so sánh và đặt nó trong mối quan hệ liên quan với chương trình môn Văn học bậc THPT Đây là một thao tác rất quan trọng, góp phần xác định được đúng mức độ vận dụng của đối tượng là học sinh lớp 12, tránh sa đà, ôm đồm

Tiến hành sưu tầm các bài thơ, văn… có quan hệ sát với nội dung các bài Lịch sử thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài Cần lưu ý rằng, không phải trong một bài thơ liên quan ta có thể khai thác được hết cả bài mà nên lựa chọn những đoạn thơ sát nhất để sử dụng

Chọn lựa, phân loại các kiến thức thơ, văn phù hợp với yêu cầu, phương pháp giảng dạy Lịch sử theo từng mảng: thơ về tiểu sử, cuộc đời nhân vật Lịch sử; thơ văn về diễn biến trận đánh hay biến cố Lịch sử, thơ văn trần thuật về tội

ác của giai cấp thống trị, của bọn xâm lược… Sau khi phân loại, tôi tiến hành sắp xếp nguồn tư liệu đó thành từng chủ đề

Khai thác, vận dụng các kiến thức đó vào từng bài lịch sử đã giới hạn Góp ý với đồng nghiệp khai thác và vận dụng kiến thức thơ, văn vào việc giảng dạy trong khi bản thân mình trực tiếp dự giờ để có điều kiện kiểm chứng

và so sánh

B NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÍ LUẬN

1 Cơ sở khoa học:

Trong hệ thống các môn học ở trường THPT trong đó có môn lịch sử cũng có vai trò quan trọng, trong việc giáo dục giáo dưỡng học sinh, lòng yêu quê hương đất nước, lòng tự hào dân tộc… là hành trang quan trọng, trước khi học sinh rời mái Trường trung học phổ thông, bước vào môi trường mới

Chúng ta đều biết, các môn học trong nhà trường phổ thông là một hệ thống hoàn chỉnh nhằm trang bị cho học sinh kiến thức thuộc tất cả các môn, các lĩnh vực ở mức độ, tính chất “phổ thông”, giúp các em có một hành trang cơ bản làm tiền đề cho các cấp học cao hơn Các môn học đó không chỉ liên quan chặt chẽ với nhau mà còn tạo nên một hệ thống hoàn chỉnh, khoa học Cũng như các

bộ môn khoa học tự nhiên (KHTN), các môn học thuộc KHXH như Văn học, Lịch sử, Địa lý … có vai trò hết sức to lớn trong việc hình thành và giáo dục nhân cách, đạo đức đối với học sinh nên lại càng liên quan và hệ thống hơn

Lý luận dạy học hiện đại nói chung và lý luận dạy học bậc trung học phổ thông (THPT) nói riêng: Các nhà nghiên cứu lý luận dạy học hiện đại, điển hình

là Tiến sỹ Đai - Ri cho rằng, trong một tiết học, bài học, giáo viên có thể lược bỏ bớt những nội dung kiến thức không phải là trọng tâm trong sách giáo khoa và

có thể cung cấp thêm cho học sinh một số kiến thức mở rộng nằm ngoài sách giáo khoa môn học mình đang dạy Những kiến thức đó thuộc nhiều kênh thông tin khác nhau: có thể là trên sách báo, truyền hình, ngoài xã hội hoặc ở sách giáo khoa các môn học khác Tuy nhiên, việc cung cấp kiến thức đó phải sát với bài học, phải đảm bảo tính phù hợp, vừa sức nhằm làm nổi bật trọng tâm bài học và gây được hứng thú cho học sinh trong việc tiếp thu kiến thức Việc làm này càng

có tác dụng đối với những bài học, tiết học được xem là “khô khan” như nhiều tiết, bài Lịch sử vì chúng có quá nhiều số liệu mà học sinh cho là khó nhớ Tất nhiên, việc cung cấp kiến thức “bên ngoài” bao nhiêu, như thế nào để đạt hiệu quả cao lại là chuyện khác

Mối quan hệ gần gũi giữa bộ môn Lịch sử với bộ môn Văn học trong cấu tạo chương trình ở bậc THPT

Theo tôi, thực ra cơ sở này vừa mang tính lý luận, vừa mang tính thực tiễn Suy cho cùng, đối tượng nghiên cứu của Văn học cũng như Sử học đều là con người Văn học ngợi ca vẻ đẹp của non sông, đất nước, ca ngợi những con người mang những phẩm chất tốt đẹp, cao quý cũng như đả kích, lên án cái xấu của họ thì Lịch sử cũng ghi nhận công lao, đóng góp của những con người ấy (nhân vật Lịch sử) và phán xét nghiêm minh đối với những người có tội với dân, với nước Không phải ngẫu nhiên mà trong chương trình Văn học lại có phân môn Văn học sử và trong chương trình Lịch sử lại có phần Lịch sử Văn học

Khi chúng ta, tức là những giáo viên giảng dạy Lịch sử giảng dạy đến sự kiện, biến cố lịch sử nào, nhân vật lịch sử nào thì dù muốn hay không, chúng ta cũng thường liên tưởng đến những bài thơ, áng văn đã từng đề cập đến sự kiện

đó, con người đó mà chúng ta từng được đọc, được học Trong thực tế, có không

ít người vừa là nhà văn, nhà thơ đồng thời là nhà sử học mà Bác Hồ kính yêu của chúng ta là một ví dụ điển hình Nhà văn hóa, Nhà giáo dục lớn và là người nghiên cứu Lịch Sử nổi tiếng là tác giả của rất nhiều tác phẩm thơ, văn nổi tiếng như: “Tuyên ngôn độc lập”, “Vi hành”, “Ngục trung nhật ký”… là những ví dụ tiêu biểu Chính Người đã từng dạy rằng:

“Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam.”

2 Cơ sở thực tiễn:

Thực tiễn dạy - học Lịch sử ở trường THPT trong những năm gần đây:

“ Lịch sử là sự kiện” Đó là một tổng kết mang tính chất kinh điển Bản thân những sự kiện lịch sử vốn đã khô khan, nhất là những bài, những chương viết về các trận đánh có rất nhiều những con số về ngày, tháng, năm xảy ra sự kiện hoặc những số liệu về các thành tựu đã đạt được trên mọi lĩnh vực Để chuyển tải cho học sinh những số liệu một cách khô cứng như vậy, đòi hỏi người giáo viên phải linh hoạt và sáng tạo trong việc sử dụng phương pháp Thực tế cho thấy, trong những năm gần đây, giáo viên giảng dạy môn Lịch sử ở cấp THPT nói chung

giảng dạy một cách khô khan, cứng nhắc, nặng về cung cấp kiến thức, sự kiện một cách đơn thuần, do vậy không gây được hứng thú học tập cho học sinh trong việc tiếp thu bài học Tình hình này lại càng trở nên đáng lo ngại hơn khi

mà Si Ma Cai chúng ta, một huyện vùng cao biên giới, mặt bằng kinh tế giáo dục cũng như dân trí còn thấp việc giáo dục học sinh và giúp học sinh hiểu được những đặc điểm cơ bản của lịch sử dân tộc để từ đó nâng cao ý thức trong việc học tập bộ môn cũng như xây dựng và bảo vệ tổ quốc

Từ thực tế nêu trên bản thân tôi nhận thấy khi lồng ghép việc đưa kiến thức thơ, văn vào việc giảng dạy Lịch sử đối với học sinh lớp 12 trường THPT

số 1 Si Ma Cai sẽ tạo được hứng thú cho học sinh trong việc tiếp thu kiến thức

và học sinh sẽ không cảm thấy nặng nề hay nhàm chán khi tham gia tiết học Lịch sử Những tiết học như thế sẽ để lại trong lòng các em những ấn tượng lâu bền Chắc chắn những sự kiện trong bài học Lịch sử sẽ lưu lại trong ký ức các

em sâu hơn, lâu hơn Từ đó giúp học sinh nâng cao ý thức trong việc học tập bộ môn Lịch sử và từng bước nâng cao chất lượng bộ môn trong các kì thi tốt nghiệp cũng như đại học

Có thể nói, nền văn học nước ta đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, sứ mệnh của nó: phản ánh hiện thực, đặc biệt là văn học hiện đại Cách mạng tháng Tám năm 1945 đã đổi đời cho không biết bao nhiêu nhân tài văn học Hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ vĩ đại lại đem tới cho họ nguồn cảm hứng

vô tận để họ kịp thời đưa những sự kiện Lịch sử hào hùng của dân tộc lên trang giấy Trong số đó phải kể đến hai cây đại thụ Đó là lãnh tụ Hồ Chí Minh kính yêu và nhà thơ lớn Tố Hữu

Bước sang thập kỷ 90, Đảng và nhà nước ta thực hiện chủ trương đổi mới một cách toàn diện và sâu rộng Nhờ đó, bộ mặt kinh tế, xã hội nước ta ngày càng phát triển không ngừng, từng bước bắt nhịp và hòa nhập với cộng đồng quốc tế Tuy nhiên, trong khi chúng ta mở rộng cửa để đón nhận những luồng gió mới trong lành thì cũng đồng thời cũng phải hứng chịu không ít “luồng gió độc” Một trong những “luồng gió độc” đó là sự xâm nhập của tư tưởng hưởng thụ, lối sống thực dụng Cuốn theo dòng thác đổi mới và phát triển của đất nước,

tư tưởng, lối sống đó đã len lỏi vào tận học đường, gây không ít xáo trộn trong suy nghĩ, hành động của học sinh, sinh viên Một thực tế là trong những năm gần đây, số học sinh THPT dự thi vào các trường Sư phạm, vào các ngành KHXH thưa dần và tăng quá tải ở các ngành, các trường tự nhiên, kỹ thuật Một

số lượng không nhỏ có suy nghĩ rằng: học các ngành Tin học, Kiến trúc, Ngoại ngữ, Xây dựng, Điện tử… ra trường dễ kiếm việc làm hơn, lương lại cao hơn, dễ kiếm tiền hơn Chúng ta không phủ nhận thực tế đó nhưng rõ ràng, bản thân các

em đã hướng động cơ học tập vào việc làm giàu, chạy theo đồng tiền Khi đo nhu cầu hiểu biết về thơ văn, lịch sử, về cội nguồn, về truyền thống … dần dần phai nhạt và mất chỗ trong suy nghĩ của các em học sinh Tất nhiên, trường THPT số 1 Si Ma Cai cũng không thoát ra khỏi guồng quay đó của xã hội Mặt khác, hiện tại, nhà trường còn thiếu thốn khó khăn, nhất là tài liệu nghiên cứu, tư liệu tham khảo… nói chung là phương tiện trực tiếp phục vụ dạy và học Trong điều kiện đó, tôi không hy vọng gì hơn là “sáng kiến kinh nghiệm” này của tôi

sẽ góp một tiếng nói riêng và cung cấp cho các đồng nghiệp một số kinh nghiệm tâm đắc được đúc rút từ lý luận và thực tiễn bản thân trong quá trình giảng dạy tại trường THPT số 1 Si Ma Cai

II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ

Chương trình lịch sử Việt Nam Lớp 12 có nhiều bài có thể lồng ghép kiến thức thơ văn vào giảng dạy để tạo sự hứng thú cho học sinh khi học tập bộ môn Tài liệu văn học là nguồn tư liệu quan trọng đối với dạy học lịch sử, nó có ý nghĩa to lớn trong giáo dục, giáo dưỡng và phát triển học sinh

Bằng những hình ảnh cụ thể, các tài liệu, hình tượng văn học có tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm của người học Văn học trình bày những nét đặc trưng, điển hình về kinh tế, chính trị, xã hội…do đó giữa văn học và sử học

có mối quan hệ khăng khít với nhau

III GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Tiết 16 (theo PPCT) Bài 12 lớp 12 phần LSVN :

Khi giảng dạy phần 1 Chính sách khai thác thuộc địa lần thứ hai của thực dân Pháp: Gv có thể giành từ 3-5 phút để làm sáng tỏ tội ác của thực dân

Pháp xâm lược cũng như nỗi thống khổ của nhân dân ta do chính sách bóc lột bằng cách mở đồn điền hết sức tàn bạo, ta có thể dùng hình ảnh minh họa:

“Cao su đi dễ, khó về Khi đi trai tráng, khi về bủng beo”

(Ca dao chống Pháp)

hoặc:

“Cha trốn ra Hòn Gai cuốc mỏ Anh chạy vào Đất Đỏ làm phu Bán thân đổi mấy đồng xu Thịt xương vùi gốc cao su mấy tầng”

(Tố Hữu – SĐD)

- Làm sáng tỏ: “Thuế khoá trong bất cứ thời gian nào cũng là nguồn bóc lột chủ yếu của thực dân đế quốc nói chung và thực dân Pháp đối với nhân dân

Đông Dương nói riêng”

“… Thuế đến cả phấn son phường phố Thuế môn bài, thuế đuốc, thuế đèn Thuế nhà cửa, thuế chùa chiền Thuế rừng tre gỗ, thuế tiền bán buôn

… Trăm thứ thuế, thuế gì cũng ngặt Thắt chặt dần như thắt chỉ xe”

2 Tiết 20 (theo PPCT) Bài 14 phần LSVN lớp 12: phong trào cách mạng 1930-1935

Sau khi trình bày cho học sinh diễn biến của phong trào Cách mạng 1930-1931 với đỉnh cao Xô Viết Nghệ – Tĩnh, giáo viên có thể sử dụng đoạn thơ sau để minh hoạ thêm:

“Kìa Bến Thủy đứng đầu dậy trước

Nọ Thanh Chương tiếp bước đứng lên Nam Đàn, Nghi Lộc, Hưng Nguyên Anh Sơn, Hà Tĩnh bốn bên dậy rồi Không có lẽ ta ngồi chịu chết Phải cùng nhau kiên quyết một phen

Tổng này, xã nọ kết liên

Ta hò, ta hét, thét lên thử nào”

(Tố Hữu - SĐD)

3 Ti ết 24 (theo PPCT) Bài 16 – Phong trào giải phóng dân tộc và Tổng

kh ới nghĩa tháng Tám (1939-1945) Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời.

- Nhằm khắc họa hình ảnh lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và tình cảm của Người khi trở về quê hương sau 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước trong mục

3, có thể khai thác sử dụng đoạn thơ minh họa sau:

“Ôi sáng xuân nay, xuân bốn mốt Sáng rừng Việt Bắc trắng hoa mơ Người về Im lặng Con chim hót Thánh thót bờ lau, vui ngẩn ngơ”

(Tố Hữu - SĐD)

- Mở rộng thêm về Mặt trận Việt Minh, để khắc hoạ hình ảnh của Mặt Trận Việt Minh thực hiện chính sách của mình trong một “nước Việt Nam Dân chủ

Cộng hòa thu nhỏ” đầy tính ưu việt, có thể sử dụng thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh:

“… Có mười chính sách bày ra Một là ích nước, hai là lợi dân Bao nhiên thuế ruộng, thuế thân