văn bản học Tiểu Luận Văn Bản Học Phật Giáo Trong Bối Cảnh Phát Triển Của Cuộc Cách Mạng Công Nghiệp Lần Thứ 4 T r a n g 1 | 15 MỤC LỤC Phần 1 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2 1 Động cơ nghiên cứu 4 2 Lịch sử nghiên cứu 5 2 Phương pháp nghiên cứu 6 3 Mục tiêu nghiên cứu 7 4 Phạm vi nghiên cứu 7 4 1 Phật giáo là chuyên ngành khoa học 8 4 2 Cách mạng công nghiệp 4 0 9 4 3 Phật giáo trong bối cảnh phát triển của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 9 5 Kết cấu của Luận văn 13 6 Tài Liệu Tham Khảo 14 Tiểu L.
Trang 1MỤC LỤC
Phần 1: 2
TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2
1 Động cơ nghiên cứu 4
2 Lịch sử nghiên cứu 5
2 Phương pháp nghiên cứu 6
3 Mục tiêu nghiên cứu 7
4 Phạm vi nghiên cứu 7
4.1 Phật giáo là chuyên ngành khoa học 8
4.2 Cách mạng công nghiệp 4.0 9
4.3 Phật giáo trong bối cảnh phát triển của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 9
5 Kết cấu của Luận văn 13
6 Tài Liệu Tham Khảo 14
Trang 2Phần 1:
TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
Hiện nay, thế giới đang trong giai đoạn bản lề của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 (CMCN 4.0) với trung tâm là sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, internet kết nối vạn vật, rô-bốt, công nghệ na-nô, công nghệ sinh học…
Để phù hợp với xu thế này, Việt Nam cần phải tận dụng cơ hội, khắc phục những hạn chế và thách thức, chuyển đổi mạnh mẽ từ mô hình tăng trưởng dựa vào tài nguyên, lao động giản đơn chi phí thấp sang nền kinh tế tri thức, trọng tâm là phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, phát huy lợi thế từ cơ cấu dân số vàng và tiềm năng trí tuệ của người Việt Nam để nắm bắt những
cơ hội mới mà CMCN 4.0 mang lại Tuy nhiên, ngoài những tác động tích cực to lớn trên đây, CMCN 4.0 cũng đặt ra nhiều thách thức, đặc biệt sẽ làm thay đổi mạnh mẽ cơ cấu lao động và thị trường lao động Các hệ thống tự động hóa sẽ thay thế dần lao động thủ công trong toàn bộ nền kinh tế, sự chuyển dịch từ nhân công sang máy móc sẽ gia tăng sự chênh lệch giữa lợi nhuận trên vốn và lợi nhuận với sức lao động, điều này sẽ tác động đến thu nhập của lao động giản đơn và gia tăng thất nghiệp Tỷ trọng lao động chất lượng cao gia tăng, làm phát sinh một thị trường việc làm ngày càng tách biệt thành các phân đoạn: thị trường kỹ năng cao, thị trường kỹ năng thấp và sẽ dẫn đến gia tăng sự phân hóa, hoặc tạo ra nhu cầu việc làm hoàn toàn mới so với trước đây mà cần có sự chủ động chuẩn bị và chính sách điều tiết thích hợp
Tôn giáo là những hình thái ý thức xã hội có mối quan hệ tương tác lẫn nhau xét từ khía cạnh thế giới quan và phương pháp nhận thức thế giới Trước đây
Trang 3khoa học nghiên cứu tôn giáo dưới góc độ là hiện tượng xã hội “tiêu cực, phi khoa học” nhằm mục đích hạn chế đi đến xóa bỏ tôn giáo Điều này thể hiện trong các công trình nghiên cứu của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác-Lê Nin
về mối quan hệ giữa tôn giáo với CNXH nói chung và với khoa học nói riêng Gần đây khoa học nghiên cứu tôn giáo như những sản phẩm tinh thần được sáng tạo bởi con người, đáp ứng nhu cầu cuộc sống con người Các nhà khoa học tự nhiên, khoa học XH&NV và khoa học công nghệ: Tâm lí học, triết học, đạo đức học, xã hội học, pháp luật, quan tâm vấn đề tôn giáo như hiện tượng tâm lí, xã hội thể hiện đời sống tâm lí của con người, ước vọng của con người về một xã hội tốt đẹp, bình đẳng, bác ái Cho tới nay, các công trình nghiên cứu về mối quan hệ tôn giáo nói chung, Phật giáo nói riêng với khoa học công nghệ chưa nhiều, nếu có cũng chỉ mới ở một số khía cạnh hoặc một
số ngành, chuyên ngành khoa học nhất định Phật giáo nhờ vào khoa học để phát triển theo chiều rộng của địa bàn, phát triển về tốc độ truyền bá giáo lý, thông tin nhờ vào thành tựu của khoa học như: (Ghi âm, băng đĩa, intenet, điện thoại, phim ảnh, phương tiện đi lại…) Ngược lại khoa học công nghệ cũng thông qua Phật giáo để hoàn chỉnh phương pháp luận trong việc nghiên cứu giải quyết vấn đề con người với thế giới hoặc bổ sung những điều khoa học chưa lý giải được để làm phong phú các lĩnh vực nghiên cứu, mở rộng các hoạt động của khoa học, khẳng định tính đúng đắn của Phật giáo trong giải quyết vấn đề tự nhiên và xã hội, trong lý giải các lĩnh vực Nhờ sự tiến bộ của khoa học, Phật giáo có sự phát triển ở nhiều mặt, từ đó quan hệ giữa khoa học công nghệ và Phật giáo ngày càng được thể hiện rõ nét ở những góc độ khác nhau Phật giáo là cây cầu nối tư tưởng đạo lý và tư tưởng khoa học bằng cách khuyến khích con người khám phá ra tiềm năng tiềm ẩn trọng tâm
và môi trường chung quanh Phật giáo lúc nào cũng hợp thời! Nhà vật lý học
Trang 4Albert Einstein nói: “Nếu có một tôn giáo nào mà có thể thoả mãn được các
đòi hỏi của khoa học thì nó chính là Phật giáo.” Bởi vì “Phật giáo có những đặc tính mong muốn cho một tôn giáo phổ dụng của tương lai: Nó vượt quá khả năng thượng đế, tránh khỏi các giáo điều và các thần linh; nó bao hàm
cả bản năng và tinh thần, và nó dựa trên nhận thức tôn giáo đòi hỏi mãnh liệt
từ kinh nghiệm của vạn vật, của bản năng và của tinh thần, như là một sự thống nhất đầy ý nghĩa” 1
Cuộc cách mạng công nghệ lần thứ tư (CMCN 4.0) đang diễn ra đã đưa nhân loại đang tiến vào Kỷ nguyên thông tin và hệ thống mạng Kỷ nguyên thông tin và hệ thống mạng, theo các nhà nghiên cứu, sẽ mở ra vào những thập niên đầu của thiên niên kỷ thứ ba Trong kỷ nguyên thông tin và hệ thống mạng, nhân loại bước vào Kỷ nguyên mạng ảo
Vậy, Phật giáo dưới tác động của CMCN 4.0 sẽ ra sao? Đây chính là trọng
tâm nghiên cứu trong bài luận này “Phật giáo trong bối cảnh phát triển của
cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4”
1 Động cơ nghiên cứu
Thế giới đang bắt đầu bước vào cuộc CMCN 4.0, một cuộc cách mạng sản xuất mới gắn liền với những đột phá chưa từng có về công nghệ, liên quan đến kết nối Internet, điện toán đám mây, in 3D, công nghệ cảm biến, thực tế ảo Cuộc cách mạng sản xuất mới này được dự đoán sẽ tác động mạnh mẽ đến mọi quốc gia, chính phủ, doanh nghiệp và người dân khắp toàn cầu, cũng như làm thay đổi căn bản cách chúng ta sống, làm việc và sản xuất Bản chất
1
Dịch từ nguyên tác tiếng Anh "Religion in a scientific age" của Đại lão HT K Sri Dhammananda, trong tác phẩm "Các Viên Ngọc Trí Tuệ của Phật Giáo" (Gems of Buddhist Wisdom), CBBEF, Taiwan, 1997, trang 473-483
Trang 5của CMCN 4.0 là dựa trên nền tảng công nghệ số và tích hợp tất cả các công nghệ thông minh để tối ưu hóa quy trình, phương thức sản xuất Kỷ nguyên mới của đầu tư, năng suất và mức sống gia tăng tất cả là nhờ vào sự sáng tạo của con người và sẽ tác động sâu sắc đối với các hệ thống chính trị, xã hội, kinh tế của thế giới Cuộc CMCN 4.0 mà chúng ta vừa bước vào sẽ tạo ra một thế giới mà ở trong đó các hệ thống ảo và vật lý của chuỗi sản xuất trên toàn cầu có thể hợp tác với nhau một cách linh hoạt Chuẩn bị CMCN 4.0 đó, khoa học kỹ thuật - công nghệ đã chuẩn bị cho mình, các học thuyết, lý luận, phương pháp,… Trong đó, các ngành khoa học công nghệ thông tin, công nghệ máy tính, điều khiển và tự động hóa, mạng không dây … là những ngành mũi nhọn trong công cuộc tiến tới CMCN 4.0 Cuộc CMCN 4.0 tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến các lĩnh vực khoa học đến đới sống Phật giáo cũng không nằm ngoài, vậy Phật giáo ảnh hưởng thế nào vơi nó Đó chính là động cơ chính để người thực hiên nghiên cứu này
2 Lịch sử nghiên cứu
Thời đại của chúng ta là thời đại khoa học, văn minh của nhân loại đã tiến bộ vượt bậc Nền khoa học tiên tiến phát triển với tốc độ vũ bão tại các nước văn minh Khoa học phát triển đã chứng minh được những điều Phật đã dạy, mối liên hệ giữa Phật giáo và khoa học là lĩnh vực đang được quan tâm Đây là vấn đề khá phong phú và đa dạng, các nghiên cứu được tập trung vào đào sâu
về sự tương đồng, sự tác động qua lại giữa Phật giáo và khoa học, lý giải các
hiện tượng và thực hành kiểm chứng Tiêu biểu như “Đạo Phật và Khoa
học”2; “Tân vật lý và vũ trụ luận”3; “Đối thoại giữa các nhà vật lý và vũ
2
Minh Giác (2005), Đạo Phật và Khoa học, NXB Tôn giáo
3 Pháp Hiền dịch (2012), Tân vật lý và vũ trụ luận (Phật giáo và thế giới lượng tử), NXB Văn hóa văn nghệ, Tp.Hồ Chí Minh
Trang 6trụ học với Đức Đạt Lai Lạt Ma”4; “Phật giáo với khoa học và xã hội”5;
“Những vấn đề triết học của Điều khiển học”6
và “Phật giáo trong bối
cảnh phát triển của cuộc cách mạng thông tin lần thứ 5”7 Khoa học và
Phật giáo không phải vấn đề mới, nhưng vẫn là vấn đề nóng trong thời đại CMCN 4.0
2 Phương pháp nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu “Phật giáo trong bối cảnh phát triển của cuộc cách mạng
công nghiệp lần thứ 4” Thực hiện nhằm mục đích tím ra sự tương đồng giữa
giáo lý Phật giáo và khoa học công nghệ từ đó đánh giá mức độ ảnh hưởng Phật giáo trong cuộc CMCN 4.0 và từ đó đưa ra giải pháp Giáo lý Phật giáo
và khoa học công nghệ là hai chuyên ngành của khoa học, vì vậy để tìm ra sự tương đồng đó người thực hiện ngoài kiến thức chuyên ngành ra cần phải sự
hỗ trợ kiến thức chuyên ngành gần, phương pháp tiếp cận mới và nghiên cứu như:
- Văn bản học, hay nói cách khác là xử lý nguồn tư liệu Với sự tồn tại hơn 2600 năm, Phật giáo đã tạo ra một kho tàng tư liệu và đăc biệt tính giao thoa, hòa nhập và phát triển với văn hóa bản địa thì kho tàng đó càng phong phú đa dạng hơn
- Phân tích triết học, phương pháp này nhằm mục đích phân tích những quan điềm tương đồng, mâu thuẩn và tác động qua lại giữa Phật giáo và
4 Nhiều tác giả (2010), Đối thoại giữa các nhà vật lý và vũ trụ học với Đức Đạt Lai Lạt Ma, NXB Phương Đông
5
Quảng Đạt (2011), Phật giáo với khoa học và xã hội, NXB Phương Đông
6 Những vấn đề triết học của Điều khiển học Nguồn
http://www.chungta.com/nd/tu-lieu-tra-cuu/nhung_van_de_triet_hoc_cua_dieu_khien_hoc-2.html
7 Bùi Biên Hòa; “Phật giáo trong bối cảnh phát triển của cuộc cách mạng thông tin lần thứ 5” Chương Trình Hội Thảo Phật Giáo Trong Thời Đại Mới Cơ Hội Và Thách hức, Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam tổ chức Nguồn https://thuvienhoasen.org/p119a14568/phat-giao-trong-boi-canh-phat-trien-cua-cuoc-cach-mang-thong-tin-lan-thu-5
Trang 7công nghệ trong cuộc CMCN 4.0 Từ đó đưa ra những nhận định, quan điểm mới
- So sánh đối chiếu, đây là phương pháp được sử dụng nhiều trong nghiên cứu Phương pháp nhằm giải quyết các vấn đề không được rõ ràng, so sánh đánh giá tương đồng, mâu thuẩn khi nghiên cứu Cùng với phân tích triết học đưa những nhận định, quan điểm mới
- Phương pháp sử học và ngôn ngữ, phương pháp này chủ yếu giải quyết những vấn đề về lịch sử và ngôn ngữ của nguồn tư liệu Với trường hợp
xử lý văn bản gặp mâu thuẫn, không rõ ràng, không phù hợp cần tiến hành khảo cứu lại nguồn tư liệu trên nền sử liệu và ngôn ngữ
Ngoài ra còn nhiều phương pháp và các kiến thức các chuyên ngành khác phụ trợ trong nghiên cứu như: Xã hội học, lịch sử, tôn giáo, thống kê v.v…
và các chuyên ngành về khoa học kỹ thuật như: kỹ thuật điên – điện tử, điều khiền – tự động hóa, công nghệ thông tin v.v…
3 Mục tiêu nghiên cứu
Tôn giáo không đứng ngoài cuộc CMCN 4.0, Phật giáo cũng thế Tác động tiêu cực, tích cực và những ảnh hưởng của Phật giáo trong cuộc CMCN 4.0
là mục tiêu chính trong nghiên cứu này
4 Phạm vi nghiên cứu:
Trong Kỷ nguyên mạng ảo, đã mở ra một kỷ nguyên định hướng vào mạng (Network - Centri Era) Trong kỷ nguyên này, có sự kết nối mọi sự hoạt động của mọi người trên thế giới với quy mô rộng khắp trên toàn cầu Chỉ cần một máy tính sách tay hay một chiếc điện thoại di động, là trong nháy mắt có thể đàm thoại, gửi và nhận thông điệp từ hàng tỷ người trên thế giới Từ định
Trang 8hướng vào mạng, đã tạo ra sự chuyển dịch từ năng suất cá nhân cùng với tư tưởng của họ được chuyển nhanh tức thời sang các cộng đồng ảo Với khả năng này, đã khắc phục những chướng ngại về thời gian, khoảng cách và thậm chí các hàng rào cản trở về mặt tổ chức giữa mọi người, sẽ dẫn đến tạo
ra được vô số các nhóm, các cộng đồng ảo và các cá nhân ảo có cùng mối quan tâm, cùng mục đích và nhu cầu Cộng đồng này sẽ tồn tại và ngày càng lớn mạnh trong không gian mạng ảo đang xuất hiện và trải khắp toàn cầu Theo thời gian, ảnh hưởng của những nhóm này tới hoạt động kinh doanh, nghệ thuật, khoa học, chính trị, tôn giáo và các lĩnh vực xã hội khác một cách sâu sắc Với phạm vi rộng lớn như thế, việc tìm hiểu và nghiên cứu cần thời gian và kiến thức tổng hợp các chuyên ngành phải rất sâu và rộng Do đó, hạn chế phạm vi nghiên cứu là cần thiết
4.1 Phật giáo là chuyên ngành khoa học
Khoa học là quá trình nghiên cứu nhằm khám phá ra những kiến thức mới, học thuyết mới, … về tự nhiên và xã hội Những kiến thức hay học thuyết mới này, tốt hơn, có thể thay thế dần những cái cũ, không còn phù hợp Như vậy, khoa học bao gồm một hệ thống tri thức về quy luật của vật chất và sự vận động của vật chất, những quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy Với khái niệm đó, giáo lý và hệ tư tưởng Phật giáo là một chuyên ngành khoa học Hơn thế nửa, các trường đại học, học viện chuyên ngành đào tạo về Phật học như Trường Đại Học Hoằng Pháp Phật Giáo Nguyên Thủy Quốc Tế (Myanmar), đây là một trung tâm chuyên dạy và học Phật giáo Nguyên thủy,
cả pháp học lẫn pháp hành Ban giảng sư gồm nhiều học giả bản xứ nổi tiếng,
có học vị cao, kiến thức sâu rộng về kinh điển Pāli Ngôn ngữ chính dùng để giảng dạy là tiếng Anh Có tổng cộng 14 phân khoa và đạo tạo từ bậc đại học
Trang 9đến tiến sĩ8
Hoặc như Phật Học Viện Viên Quang Ở Đài Loan là một cơ sở giáo dục Phật giáo được thành lập cách đây gần 50 năm, đào tạo Tăng Ni và
cư sĩ Phật học viện Viên Quang phân chia thành 4 chương trình học, từ trung cấp đến sau đại học9 v.v… Và đặc biệt ở Việt Nam, nhà nước đã cho phép giáo hội thành lập học viện Phật giáo ở ba miền đất nước và hơn thế nửa là học viện Phật giáo Việt Nam tại TP.HCM được đào tạo tiến sĩ vào 201810 Điều đó khẳng định thêm giáo lý và hệ tư tưởng Phật giáo là một chuyên ngành khoa học độc lập
4.2 Cách mạng công nghiệp 4.0
Cách mạng công nghiệp 4.0 là sự tích hợp cao độ của hệ thống siêu kết nối
số, vật lý, ảo và thực Công nghệ thông tin có khả năng làm thay đổi nền sản xuất thế giới, mở ra cơ hội cho từng cá nhân, tổ chức và dân tộc11 Đặc trưng
cơ bản của CMCN 4.0 là sự hợp nhất giữa các lĩnh vực công nghệ, kỹ thuật
số, sinh học để giải quyết những vấn đề kinh tế, xã hội, sự kết hợp giữa các
hệ thống ảo và thực, các hệ thống kết nối internet Phật giáo cũng không nằm ngoài quy luật đó, tác động của CMCN 4.0 đến Phật giáo thế nào sẽ được nghiên cứu chi tiết trong những phần sau
4.3 Phật giáo trong bối cảnh phát triển của cuộc cách mạng công
nghiệp lần thứ 4 4.3.1 Phật giáo thời đại internet
8 Trường Đại Học Hoằng Pháp Phật Giáo Nguyên Thủy Quốc Tế; Nguồn
https://thuvienhoasen.org/a5936/truong-dai-hoc-hoang-phap-phat-giao-nguyen-thuy-quoc-te
9
TT.TS Thích Hạnh Bình; “Giới Thiệu Du Học Phật Học Viện Viên Quang Ở Đài Loan” Nguồn
https://thuvienhoasen.org/p78a15002/gioi-thieu-du-hoc-phat-hoc-vien-vien-quang-o-dai-loan-thich-hanh-binh
10 Thông tin được nghe tư bài giảng của HT Thích Trí Quảng, TT Nhật Từ Học viện Phật giáo Việt Nam tại TP.HCM
11 Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam; Nguồn https://vov.vn/kinh-te/cuoc-cach-mang-40-va-nhung-tac-dong-toi-viet-nam-614138.vov
Trang 10Trong thế giới kỹ thuật thay đổi nhanh và có nhiều người bị căng thẳng, chúng ta phải chấp nhận hiệu ứng của những loại hình căng thẳng này và áp lực đó đè nặng lên tâm trí của con người Ở đây không muốn nói rằng chúng
ta hãy tạo ra một “xứ không tưởng ảo” (virtual utopia), vì giáo lý nhà Phật đã dạy rằng không có cái gì trường tồn mãi mãi, mọi sự mọi vật đều có bản chất phù du và không thật có Trí tuệ chứng nghiệm này giúp chúng ta buông bỏ
và vượt khỏi sự ràng buộc vào sự vật, và giúp chúng ta đi xuôi dòng với cuộc đời một cách nhẹ nhàng, an lạc12
Sự chấp nhận tính biến dịch và khả năng hợp tác với nó là ý tưởng được hàm chứa trong bài giảng Alan Watts13 “trí tuệ của sự vô thường” Trong sự trống rỗng về mặt tâm linh đang chiếm ưu thế trong thế giới đương đại, vốn chỉ nghĩ đến việc chiếm hữu tất cả, người ta cần phải được biết về những gì mà văn hóa tâm linh Phật giáo có thể cống hiến Một thí dụ là những kỹ thuật thiền quán có thể được giải thích và minh họa trên mạng qua phương diện nghe và nhìn, với người học được hướng dẫn qua một vị thầy trên mạng (online teacher) Đặc điểm của internet là sự tương liên, tương thuộc toàn cầu Đây chính là lý nhân duyên, một tri kiến cốt tủy, một chân lý phổ quát trong Đạo Phật Khi hiểu rõ chân lý này người
ta sẽ tỉnh ngộ, thoát khỏi tính ngã chấp và nối kết với nhau, biết cảm thông với những đau khổ của nhau
12 Ven Pannyavaro | Thích Nguyên Tạng dịch Việt; “tương lai của phật giáo trên internet”; Nguồn
https://thuvienhoasen.org/a28410/tuong-lai-cua-phat-giao-tren-internet
13 Alan Wilson Watts (1915 - 1973) là một triết gia , nhà văn, và diễn giả người Anh, được biết đến như một thông dịch viên và phổ biến triết học phương Đông cho người phương Tây Sinh ra ở Chislehurst, Anh, ông chuyển đến Hoa Kỳ năm 1938 và bắt đầu tập thiền ở New York Theo đuổi sự nghiệp, ông đã tham dự khóa học Seabury-Western Theological Seminary , nơi ông nhận bằng thạc sĩ thần học Watts trở thành một linh mục giám mục vào năm 1945, sau đó rời khỏi bộ vào năm 1950 và chuyển đến California, nơi ông gia nhập khoa của Học viện Nghiên cứu Châu Á Hoa Kỳ Watts đã viết hơn 25 cuốn sách và bài viết về các chủ đề quan trọng đối với tôn giáo phương Đông và phương Tây , giới thiệu nền văn hoá thiếu niên đang phát triển đến The Way of Zen (1957), một trong những quyển sách bán chạy nhất về Phật giáo Trong trị liệu tâm lý Đông và Tây (1961), Watts đề xuất rằng Phật giáo có thể được coi là một hình thức trị liệu tâm lý chứ không phải là một tôn giáo Ông coi Nature, Man and Woman (1958) là "từ quan điểm văn học - cuốn sách hay nhất tôi từng viết" Ông cũng khám phá ý thức con người, trong tiểu luận "The New Alchemy" (1958), và trong cuốn The Joyous Cosmology (1962)