Sáng kiến kinh nghiệm Nâng cao kĩ năng thực hành mổ mẫu vật cho học sinh ở môn Sinh học Lớp 7 Đề tài Nâng cao kĩ năng thực hành mỗ mẫu vật cho học sinh ở môn sinh học 7 GV HUỲNH HOÀNG TÙY – TRƯỜNG THCS THPT NGUYỄN VIẾT XUÂN 1 MỤC LỤC Nội dung Trang Tóm tắt đề tài 2 Giới thiệu đề tài 2 Phương pháp 7 Phân tích và bàn luận kết quả 10 Kết luận và khuyến nghị 12 Tài liệu tham khảo 13 Minh chứng phụ lục đề tài 14 SangKienKinhNghiem net Đề tài Nâng cao kĩ năng thực hành mỗ mẫu vật cho học sinh ở môn si[.]
Trang 1MỤC LỤC
Trang 2I TÓM TẮT:
Với môn Sinh học là môn khoa học với những kiến thức phục vụ rất thiết thực cho cuộc sống, để tăng hiệu quả của việc chủ động tiếp thu kiến thức của học sinh, SGK Sinh học 7 đã được biên soạn theo hướng đổi mới nội dung cũng như phương pháp dạy học trong đó có tăng thời lượng các giờ thực hành lên, sự điều chỉnh đó đã có tác dụng rất tích cực làm tăng hứng thú học tập của học sinh đối với bộ môn, kích thích được sự tìm tòi, sáng tạo, khám phá cái mới lạ nhưng rất gần gũi trong cuộc sống ở xung quanh các em
Để đáp ứng được yêu cầu đổi mới và phát triển giáo dục, quán triệt mục tiêu đào tạo con người mới toàn diện, vai trò của giáo viên trong nhà trường phải không ngừng được nâng cao Trong quá trình truyền thụ kiến thức, người giáo viên có trách nhiệm điều khiển quá trình nhận thức, phát triển năng lực nhận thức, rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh Và đặc biệt là phải bồi dưỡng, rèn luyện cho các em một khả năng
tự học, tự đọc, tự nghiên cứu thật tốt và đặc biệt các thao tác thực hành, thực nghiệm trong các tiết thực hành cho tất cả các đối tượng học sinh trong lớp
Để có tác dụng đó giáo viên cần phải lựa chọn biện pháp tổ chức giảng dạy các tiết thực hành hợp lí, có hiệu quả mới có thể đào tạo được lớp người năng động, sáng tạo, có tiềm năng cạnh tranh trí tuệ trong bối cảnh nhiều nước trên thế giới đang hướng tới nền kinh tế tri thức
Giải pháp của tôi là :” Nâng cao kĩ năng thực hành mổ mẫu vật cho học sinh
ở môn Sinh học 7” Nhằm mục đích rèn luyện và nâng cao kĩ năng thực hành cho các
em Từ đó các em có thể mạnh dạn trình bày trước lớp, hay sau này có thể tự tin hơn khi chọn môn Sinh để tham gia vào đội học sinh giỏi lớp 9 để thi các cấp
Có thể giúp giáo viên chủ động hơn trong quá trình dạy, không phải hoạt động nhiều trong các tiết thực hành và học sinh có thể tự tìm nguồn kiến thức thông qua các
Trang 3tiết thực hành.Để học sinh tự kiểm tra quá trình học của chính bản thân mình, từ đó có
sự điều chỉnh kịp thời trong quá trình học tập
Nghiên cứu được tiến hành trên hai lớp tương đương là lớp 7B và lớp 7C của trường THCS – THPT Nguyễn Viết Xuân Lớp 7C là lớp thực nghiệm, lớp 7B là lớp
đối chứng Lớp thực nghiệm được thực hiện giải pháp Nâng cao kĩ năng thực hành
mổ mẫu vật cho học sinh ở môn Sinh học 7” chương trình sinh học 7 trường THCS – THPT Nguyễn Viết Xuân
Kết quả cho thấy tác động đã có ảnh hưởng rõ rệt đến kết quả học tập của học sinh : lớp thực nghiệm có kết quả cao hơn lớp đối chứng, điểm trung bình bài kiểm tra của lớp thực nghiệm là 7.462, của lớp đối chứng là 6.214 Kết quả kiểm tra t-test cho thấy p< 0,05 có nghĩa là có sự khác biệt lớn giữa bài kiểm tra của lớp thực nghiệm và đối chứng Ở lớp thực nghiệm thì luôn trong chờ đến tiết học và luôn sôi nổi, phấn khởi trong giờ học, còn lớp đối chứng thì không phấn khởi chờ đợi đến tiết học Điều
đó chứng tỏ rằng Nâng cao kĩ năng thực hành mổ mẫu vật cho học sinh ở môn Sinh học 7” chương trình sinh học 7 trường THCS – THPT Nguyễn Viết Xuân
II GIỚI THIỆU
1 Hiện trạng
Trong tình hình đổi mới phương pháp dạy học hiện nay ở các trường phổ thông
đã có những tiến bộ đáng kể Phương pháp dạy học truyền thống “giáo viên làm trung tâm”, học sinh thụ động ghi chép là chính đã từng bước thay thế bởi phương pháp dạy học “lấy học sinh làm trung tâm”, giáo viên đóng vai trò chỉ đạo định hướng quá trình nhận thức của học sinh
Qua quá trình giảng dạy quan sát quá trình học tập của học sinh và tham khảo ý kiến của đồng nghiệp, tôi nhận thấy rằng đa số học sinh không ghi nhớ được hết tất cả kiến thức của bài học, kĩ năng vận dụng kiến thức đã học vào thực tế chưa cao, nhiều
em không tự giác học tập chỉ học khi nào có sự giám sát của thầy cô, thậm chí có em
Trang 4tỏ ra chán nản mệt mỏi, thiếu tập trung và còn ngủ gật trong lớp Nguyên nhân một
phần là ít hứng thú với bài học
Trong các tiết thực hành HS luôn chuẩn bị đầy đủ dụng cụ, mẫu vật theo yêu cầu
của giáo viên mà chưa chú trọng đến việc làm sao để khai thác nguồn kiến thức qua
các bài thực hành
Trong giờ học giáo viên sau kiểm tra dụng cụ và vật mẫu thì nêu yêu cầu và mục
tiêu tiết thực hành và trình bày thứ tự các bước thực hành
Suốt quá trình của bài thực hành đôi khi giáo viên là người cung cấp kiến thức cho
học sinh Phải mổ như thế nào, xác định mặt nào để mổ, giải thích vì sao lại làm như
vậy nói chung giáo viên là người hoạt động rất nhiều mà lẻ ra đó phải là công việc
của học sinh sẽ thực hiện để tìm ra kiến thức
Đối với những em học trung bình, yếu ít chú ý bài thì việc tự tìm hiểu để mổ lại
càng khó hơn, từ đó dẫn đến các em chán nản không thích thú khi đến các tiết thực
hành
Đồng thời các tiết thực hành ở chương trình Sinh học 7 thường gói gọn trong 1
tiết, thời gian hạn chế giáo viên không thể hướng dẫn hết, đôi khi sự hướng dẫn của
giáo viên đại khái qua loa, từ đó làm cho các em chưa nắm bắt được hết kiến thức, lâu
dần dẫn đến học sinh rất thụ động, không biết cách mổ như thế nào, không mạnh dạn
trình bày 1 số kiến thức sinh học trên mẫu vật, mô hình hoặc tranh ảnh trước lớp Từ
đó dẫn đến khi lên lớp 9 các em e ngại không dám chọn môn Sinh để đi thi HS giỏi vì
còn e ngại phần thực hành, đó chính là nhược điểm cần khắc phục
- Với thời lượng cho 1 tiết thực hành trên lớp thời gian gói gọn là 45 phút để giáo
viên kiểm tra mẫu, hướng dẫn học sinh thực hành và cung cấp kiến thức cho các em Bên cạnh đó sự chuẩn bị mẫu của các em còn gặp nhiều khó khăn như mẫu không còn
sống, hay việc chuẩn bị mẫu không phải nhóm học sinh nào cũng chuẩn bị đầy đủ
- Hình ảnh trong sách giáo khoa chỉ mang tính chất minh họa, chưa thể hiện hết
rõ ràng vị trí cũng như cấu tạo trong của giun đất, tôm sông, hay cá chép
Trang 5- Kiến thức về cấu tạo trong là 1 kiến thức rất khó đòi hỏi các em phải hình dung được từ đó các em mới có thể mổ và quan sát được, bên cạnh đó thao tác mổ cũng rất quan trọng nó hình thành cho các em kĩ năng thực hành mổ như thế nào là cho đẹp,
mổ như thế nào để các nội quan bên trong không bị dập nát, như ở bài giun đất hay tôm sông
- Chính vì vậy mà đề tài này đã sử dụng nâng cao kĩ năng thực hành mổ mẫu vật cho học sinh nhằm giúp cho các em tự tìm tòi được kiến thức qua các bài thực hành, rèn kĩ năng quan sát, tư duy đặc biệt là có thể nâng cao kĩ năng thực hành cho các em,
từ đó các em có thể thích thú hơn trong các tiết thực hành và cũng làm nền tảng cho các em khi lên lớp 9
- Từ những nhược điểm trên, tôi thấy cần phải có sự thay đổi ở các tiết thực hành, trước khi đến tiết thực hành giáo viên có thể cho các em là đại diện của 1 số nhóm đi trái buổi, lúc này giáo viên hướng dẫn cụ thể cách thức mổ, cách thức trình bày mẫu mổ để đến khi vào tiết thực hành giáo viên không phải mất nhiều thời gian để đi đến các nhóm cầm tay chỉ việc, từ đó các em sẽ hướng dẫn lại các bạn trong nhóm, lúc này tiết thực hành sẽ nhẹ nhàng và hiệu quả hơn rất nhiều
2 Các giải pháp đề tài :
- Nhằm mục đích rèn luyện và nâng cao kĩ năng thực hành cho các em Từ đó các em có thể mạnh dạn trình bày trước lớp, hay sau này có thể tự tin hơn khi chọn môn Sinh để tham gia vào đội học sinh giỏi lớp 9 để thi các cấp
- Có thể giúp giáo viên chủ động hơn trong quá trình dạy, không phải hoạt động nhiều trong các tiết thực hành và học sinh có thể tự tìm nguồn kiến thức thông qua các tiết thực hành
- Đồng thời HS sẽ khắc sâu kiến thức khi tự tay mình tiến hành mổ và tìm ra kiến thức từ đó giúp HS sẽ nhớ lâu hơn
- Một trong những mục tiêu quan trọng của bộ môn này là giáo viên phải phát huy kĩ năng mô tả hoặc trình bày hình thái cấu tạo, sinh lí của một cơ thể sinh vật thông qua mẫu mổ, mô hình hoặc tranh ảnh Vì thế thời gian cho các tiết thực hành là
Trang 6rất quan trọng, trước khi vào học tiết thực hành Gv cho đại diện của các nhóm đi trái buổi để GV có thể hướng dẫn, khi vào tiết thực hành chính các em là người hướng dẫn lại cho nhóm, do đó GV không phải cầm tay chỉ việc hay có thể làm thay cho HS
Từ đó có thể hình thành và nâng cao cho các em kĩ năng mổ, quan sát, tư duy, trình bày khái quát, tổng hợp Từ đó các em không còn sợ trong các tiết thực hành, thông qua đó làm trỗi dậy tính tò mò, tìm hiểu, khám phá về thế giới động vật
Trước thực trạng trên với nội dung đề tài tôi sử dụng giải pháp là: Trước khi vào học các tiết thực hành giáo viên cho các em là đại diện các nhóm có thể đi trái buổi để giáo viên hướng dẫn cách thức mổ, cách thức trình bày mẫu mổ như thế nào
là đẹp, mổ như thế nào để không bị dập nát các cơ quan bên trong, trình bày được vị trí của từng cơ quan Từ đó khi vào học các tiết thực hành tại lớp các em có thể là người hướng dẫn lại cho các bạn trong nhóm, giáo viên đi các nhóm để kiểm tra mà không phải cầm tay chỉ việc như trước đây rất mất thời gian mà kết quả thu lại không cao
3 Vấn đề nghiên cứu.
Mục đích của việc áp dụng đề tài: Nâng cao kĩ năng thực hành mổ mẫu vật
cho học sinh ở môn Sinh học 7”
Đối với bài: Thực hành: Mổ và quan sát giun đất
Trước khi vào mổ giáo viên kiểm tra sự chuẩn bị mẫu của học sinh Sau đó hướng dẫn cho các em xử lí mẫu, rồi đặt giun nằm sấp trên khay mổ và cố định đầu và đuôi bằng đinh ghim
Hướng dẫn cho các em xác định đầu, đuôi lưng, bụng, quan sát cấu tạo ngoài xác định các đặc điểm cấu tạo ngoài
Khi tiến hành vào mổ cho các em biết được đối với động vật không xương sống
ta nên mổ mặt lưng Vì sao?
Hướng dẫn cho các em lần lượt qui trình mổ, trong quá trình mổ ta không nên đưa mũi kéo vào sâu quá vì dễ làm nát các nội quan bên trong Hướng dẫn cho các em
Trang 7cách thức trình bày mẫu mổ như thế nào là cho đẹp, xác định được vị trí các cơ quan bên trong và chức năng của từng cơ quan
Tôi đã tiến hành phương pháp nghiên cứu cụ thể như sau:
III PHƯƠNG PHÁP
1 Khách thể nghiên cứu:
Tôi lựa chọn 2 lớp được tham gia nghiên cứu có nhiều điểm tương đồng nhau
về tỉ lệ giới tính, sĩ số cụ thể như sau:
- Tôi chọn 2 lớp 7 có sức học ngang nhau
+ Lớp 7C là lớp thực nghiệm
+ Lớp 7B là lớp đối chứng
Bảng 1: Giới tính và thành phần dân tộc của HS lớp 7 trường THCS – THPT Nguyễn Viết Xuân
Số học sinh các nhóm
Lớp
Dân tộc kinh
Về ý thức học tập : Tất cả các em ở hai lớp đều tích cực, chủ động
Về thành tích học tập của năm học trước, hai lớp tương đương nhau về điểm
số của tất cả các môn học
2 Thiết kế nghiên cứu:
Chọn 2 lớp nguyên vẹn : Lớp 7C làm thực nghiệm và lớp 7B làm đối chứng Tôi dùng bài kiểm tra 1 tiết đầu HKI làm bài kiểm tra trước tác động Kết quả kiểm tra cho thấy điểm trung bình của 2 nhóm có sự khác nhau, do đó tôi dùng phép kiểm chứng T-test để kiểm chứng sự chênh lệch giữa điểm số trung bình của 2 nhóm trước khi tác động
Trang 8Kết quả : Bảng 2: Kiểm chứng để xác định các nhóm tương đương
Đối chứng Thực nghiệm
P = 0.49 > 0.05 từ đó kết luận sự chênh lệch điểm số trung bình của hai nhóm Thực nghiệm và đối chứng là không có ý nghĩa, hai nhóm được coi là tương đương
Sử dụng thiết kế 2: Kiểm tra trước tác động và sau tác động đối với nhóm tương đương ( được mô tả ở bảng 2)
Nhóm Kiểm tra trước tác
động
Tác động Kiểm tra sau tác động
Thực
nghiệm
được nâng lên
03
Đối
chứng
không được nâng lên
04
Ở thiết kế này, tôi sử dụng phép kiểm chứng T-Test độc lập
3 Qui trình nghiên cứu:
* Chuẩn bị bài của Giáo viên:
- Lớp đối chứng : tôi dạy các bài thực hành nhưng không cho HS là đại diện các nhóm đi trái buổi để hướng dẫn cho các em
- Lớp thực nghiệm: tôi cũng dạy các bài đó nhưng cho HS đại diện các nhóm
đi trái buổi để GV hướng dẫn, đến khi vào tiết thực hành trên lớp các em sẽ là người hướng dẫn lại các bạn trong nhóm Từ đó giờ học thực hành sẽ hiệu quả hơn nhiều
* Tiến hành dạy thực nghiệm:
Thời gian dạy thực nghiệm vẫn tuân thủ theo kế hoạch dạy học của nhà trường
và theo thời khóa biểu để đảm bảo tính khách quan Cụ thể
Trang 9
Bảng 4: Thời gian dạy thực nghiệm
26/10/2017 7C 16 Thực hành: Mổ và quan sát giun đất
4 Đo lường và thu thập dữ liệu:
Bài kiểm tra trước tác động là bài kiểm tra 1 tiết ở HKI môn sinh học
Bài kiểm tra sau tác động là bài kiểm tra sau khi học xong các bài thực hành như: Thực hành mổ và quan sát giun đất, : Thực hành mổ và quan sát tôm sông quan sát cấu tạo ngoài của cá chép và thực hành mổ cá Bài kiểm tra sau tác động là 16 câu hỏi trắc nghiệm với nhiều hình thức lựa chọn và 4 câu TL gồm nhiều mức độ khác nhau
+ Tiến hành kiểm tra và chấm bài
Sau khi dạy xong các bài thực hành trên, tôi tiến hành bài kiểm tra 1 tiết ( Nội dung bài kiểm tra trình bày ở phần phụ lục) Sau đó tôi tiến hành chấm bài theo đáp
án đã xây dựng
Trang 10IV PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ KẾT QUẢ:
Kết quả của quá trình nghiên cứu sau khi đã tiến hành dạy thực nghiêm được thể hiện ở bảng sau:
Bảng 5: So sánh điểm trung bình bài kiểm tra sau tác động
Đối chứng (7B) Thực nghiệm(7C)
Chênh lệch giá trị TB
chuẩn ( SMD)
0.7898734
Như trên đã chứng minh rằng kết quả của 2 nhóm trước tác động là tương
đương Sau tác động kiểm chứng chênh lệch ĐTB T- tets cho thấy kết quả
p = 0.0007551, cho thấy sự chênh lệch giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng rất có ý nghĩa, tức là sự chênh lệch kết quả ĐTB nhóm thực nghiệm cao hơn ĐTB nhóm đối chứng là không ngẫu nhiên mà do kết quả của tác động
7.462 – 6.214
Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn SMD = = 0.7898734
1.58
Điều đó cho thấy thời gian của các tiết thực hành được nâng lên cũng dẫn đến kĩ năng thực hành của các em cũng được nâng lên theo, từ đó cho thấy mức độ ảnh hưởng TBC học tập của nhóm thực nghiệm là lớn
Giả thuyết của đề tài: :” Nâng cao kĩ năng thực hành mổ mẫu vật cho học sinh
ở môn sinh học 7” đã được kiểm chứng
Hình 1: Biểu đồ so sánh điểm trung bình TTĐ và STĐ của nhóm thực nghiệm
và nhóm đối chứng.
Trang 111,000
2,000
3,000
4,000
5,000
6,000
7,000
8,000
Tr ước TĐ Sau T Đ
Nhóm đối chứng Nhóm th ực nghiệm
Kết quả của bài kiểm tra sau tác động của nhóm thực ngiệm là TBC =7.462 kết quả của bài kiểm tra tương ứng của nhóm đối chứng là TBC = 6.214 Độ chênh lệch điểm số giữa 2 nhóm là 1,248; điều đó cho thấy điểm TBC của 2 lớp đối chứng và thực nghiệm đã có sự khác biệt rõ rệt, lớp được tác động có điểm TBC cao hơn lớp đối chứng mặc dù trước tác động lớp thực nghiệm và lớp đối chứng là tương đương nhau và hứng thú học tập của các em cũng có sự khác biệt Ở lớp thực nghiệm thì luôn trong chờ đến tiết học và luôn sôi nổi, phấn khởi trong giờ học, còn lớp đối
chứng thì không phấn khởi chờ đợi đến tiết học
Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn của 2 bài kiểm tra là SMD =0.7898734 Điều này có ý nghĩa mức độ ảnh hưởng của tác động là có hiệu quả
Phép kiểm chứng T- Test cho thấy ĐTB sau tác động của 2 lớp là
p = 0.0007551 < 0,05 Kết quả này khẳng định sự chênh lệch ĐTB của 2 nhóm
không phải là do ngẫu nhiên mà là do tác động
Sau tác động kiểm chứng chênh lệch điểm trung bình T- test cho kết quả
p= 0,0007551 cho thấy sự chênh lệch giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng rất
có ý nghĩa Nghĩa là kết quả không là ngẫu nhiên mà là do tác động
