TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC MÁC LÊNIN VẤN ĐỀ Ý THỨC TRONG TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI CUỘC SỐNG VÀ VIỆC HỌC TẬP CỦA SINH VIÊN HIỆN NAY

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIAO THÔNG VẬN TẢI TP HỒ CHÍ MINH KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC MÁC LÊNIN VẤN ĐỀ Ý THỨC TRONG TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI CUỘC SỐNG VÀ VIỆC HỌC TẬP CỦA SINH VIÊN HIỆN NAY Nguyễn Thị Hồng Hạnh 2054010021 – 010100510508 Giảng viên hướng dẫn Ths Nguyễn Thị Chuẩn Thành phố Hồ Chí Minh 2021 MỤC LỤC ĐỀ MỤC Trang MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG 2 1 Lý luận chung của triết học về ý thức 2 1 1 Khái niệm về ý thức 2 1 2 Nguồn gốc của ý thức 2 1 3 Bản chất của ý thức 5 1 4.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIAO THÔNG VẬN TẢI TP HỒ CHÍ MINH

KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN

VẤN ĐỀ Ý THỨC TRONG TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI CUỘC SỐNG VÀ VIỆC HỌC TẬP

CỦA SINH VIÊN HIỆN NAY.

Nguyễn Thị Hồng Hạnh - 2054010021 – 010100510508

Giảng viên hướng dẫn: Ths Nguyễn Thị Chuẩn

Thành phố Hồ Chí Minh - 2021

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 2

1.Lý luận chung của triết học về ý thức 2

1.1 Khái niệm về ý thức 2

1.2 Nguồn gốc của ý thức 2

1.3 Bản chất của ý thức 5

1.4 Kết cấu của ý thức 7

2 Ý nghĩa của ý thức trong cuộc sống và việc học tập của sinh viên 9

2.1 Ý nghĩa trong cuộc sống 9

2.2 Ý nghĩa trong việc học tập của sinh viên 10

KẾT LUẬN 11

TÀI LIỆU THAM KHẢO 12

MỞ ĐẦU

Tôi chọn đề tài này làm đề bài cho bài tiểu luận bởi hiện nay cùng với xu thế toàn cầu, đất nước ta đang trong thời kỳ phát triển, thời đại của công nghệ 4.0, rất cần có sự chung tay góp sức xây dựng của tất cả mọi người, tiêu biểu là thế hệ sinh viên mà ý thức trong họ là yếu tố quyết định Ý thức giúp mỗi cá nhân nhận định đúng vai trò của mình trong xã hội, nâng cao trình độ tri thức, đặt mục tiêu cho tương lai

Mục tiêu của bài tiểu luận nhằm lý giải được các vấn đề về nguồn gốc, bản chất đến kết cấu của ý thức trong triết học Mác – Lênin, đồng thời giúp người đọc hiểu thêm về ý nghĩa của nó đối với thực tiễn cuộc sống cũng như đối với việc học tập của sinh viên hiện nay

Phương pháp nghiên cứu: bài tiểu luận chủ yếu dùng các phương pháp: phân tích – tổng hợp, so sánh, liệt kê, diễn dịch,…

Bài tiểu luận gồm : 4 phần

- Phần mở đầu

- Phần nội dung

- Phần kết luận

- Phần tài liệu tham khảo

Hy vọng bài tiểu luận này phần nào giúp các bạn đọc có thêm những kiến thức về phạm trù “ý thức” và những ý nghĩa mà nó mang lại Mặc dù đã cố gắng hết sức nhưng tác giả cũng không tránh khỏi những khiếm khuyết trong quá trình biên soạn Rất mong nhận được sự góp ý của Quý Thầy, Cô và các bạn đọc để tác giả có thể bổ sung điều chỉnh, góp phần hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

NỘI DUNG

1 LÝ LUẬN CHUNG CỦA TRIẾT HỌC VỀ Ý THỨC

1.1 Khái niệm về ý thức:

Từ xa xưa con người đã trải qua một quá trình, một thời kỳ lịch sử lâu dài

để tìm ra định nghĩa về ý thức Quá trình này bao gồm cả những tư tưởng sơ khai lẫn mang tính khoa học, xác đáng

Con người thời cổ đại quan niệm rằng, có một linh hồn tồn tại trong thể xác mỗi con người, nó chi phối về hành động lẫn suy nghĩ, tình cảm Con người lệ thuộc vào linh hồn và khi linh hồn rời bỏ thể xác thì con người sẽ chết

Tôn giáo và chủ nghĩa duy tâm đã phát triển quan niệm linh hồn của người nguyên thủy thành một quan niệm rằng linh hồn không chỉ tồn tại trong cơ thể con người mà còn tồn tại trong mọi vật xung quanh, quan niệm ý thức là tuyệt đối, là tồn tại độc lập với thế giới bên ngoài và sáng tạo ra thế giới

Trong khi phê phán chủ nghĩa duy tâm cho rằng “ý niệm” có trước, sáng tạo

ra thế giới, Các Mác đồng thời khẳng định quan điểm của duy vật biện chứng về

ý thức: “ý niệm chẳng qua chỉ là vật chất được đem chuyển vào trong đầu óc

con người và được cải biến đi ở đó” (C.Mác và Ph.Ăngghen toàn tập, 1993,

trang 35)

Ý thức theo định nghĩa của triết học Mác – Lênin là một phạm trù song song với vật chất Nó là sự phản ánh thế giới vật chất khách quan vào bộ óc con người và có sự cải biến sáng tạo Ý thức có mối quan hệ hữu cơ với vật chất

1.2 Nguồn gốc của ý thức:

1.2.1 Nguồn gốc tự nhiên:

Chủ nghĩa duy tâm khách quan được các đại biểu như Platon hay Hêghen khẳng định thế giới “ý niệm” hay “ý niệm tuyệt đối” là thuộc tính thứ nhất, là cái sản sinh ra toàn bộ thế giới hiện thực, còn ý thức của con người chỉ là sự hồi tưởng về ý niệm Còn chủ nghĩa duy tâm chủ quan coi cảm giác là tồn tại duy nhất, sản sinh ra thế giới vật chất Ý thức do cảm giác sinh ra, là vốn có của mỗi

cá nhân tồn tại tách rời, độc lập với thế giới bên ngoài

Ý thức là thuộc tính của óc người – một tổ chức cao nhất của vật chất Óc người là khí quan vật chất của ý thức, ý thức là chức năng của bộ óc người Mối quan hệ giữa chúng không thể tách rời, nếu bộ óc con người chết đi hoặc bị tổn thương thì ý thức con người cũng sẽ bị mất đi hoặc trở nên rối loạn

Phản ánh là thuộc tính chung, phổ biến của mọi dạng vật chất, phản ánh sự tác động qua lại của hệ thống vật chất Nó phụ thuộc vào vật tác động và vật nhận tác động và cũng mang luôn cả thông tin của vật nhận tác động

Lịch sử tiến hóa của thế giới vật chất là lịch sử phát triển thuộc tính phản ánh của vật chất Các hiện tượng trong thế giới vô cơ, các phản ánh vật lý, hóa học hay cơ học đều mang tính thụ động, vô hướng, nó phụ thuộc vào sự phản ánh của các vật khác nhau Nhìn chung chúng đều là những phản ánh sinh học Trình độ phản ánh cao nhất của giới động vật thuộc về tâm lý động vật bao gồm phản xạ không điều kiện và có điều kiện Tuy nhiên nó vẫn là trình độ phản ánh mang tính bản năng của các loài động vật bậc cao, bước đầu có trí khôn, trí nhớ, biết suy nghĩ

Bộ não con người có hơn 86 tỉ tế bào thần kinh, hình thành nên các phản xạ, điều khiển mọi hoạt động của cơ thể Ý thức là phản ánh đặc trưng cũng là hình

thức phản ánh cao nhất của thế giới vật chất Như vậy, thế giới khách quan và bộ

óc con người chính là nguồn gốc tự nhiên của ý thức

1.2.2 Nguồn gốc xã hội:

Đây là nguồn gốc mang tính quyết định sự hình thành ý thức Để tồn tại, con người buộc phải tạo ra những sản phẩm thỏa mãn nhu cầu, chính vì vậy hoạt động lao động ra đời Ý thức không phải được tiếp nhận một cách thụ động qua các tác động từ thế giới khách quan mà phải trải qua hoạt động thực tiễn mới có được Trong quá trình lao động, khi sử dụng các công cụ tác động vào, các thuộc tính, kết cấu của sự vật được các giác quan như thị giác, xúc giác tiếp nhận truyền đến bộ óc từ đó có thể ghi nhớ, nhận biết nó ngày càng rõ ràng, sâu sắc

Ví dụ: nhờ có ý thức và trải qua quá trình lao động, con người biết phân biệt, lựa chọn thức ăn phù hợp với nhu cầu của mình, biết liên minh với nhau cùng tìm kiếm thức ăn,…

Là phương thức tồn tại cơ bản của con người, lao động mang tính xã hội đã làm nảy sinh nhu cầu giao tiếp, trao đổi tư tưởng, kinh nghiệm Từ đó, trung tâm ngôn ngữ trong bộ óc con người được hình thành và ngày càng hoàn thiện

Ph.Ănghen viết: “Đem so sánh con người với các loài vật, người ta sẽ thấy rõ

rằng ngôn ngữ bắt nguồn từ lao động và cùng phát triển với lao động, đó là cách giải thích duy nhất đúng về nguồn gốc của ngôn ngữ” (C.Mác và Ph.Ănghen

toàn tập, 1994, trang 645)

Ngôn ngữ là cái vỏ vật chất của tư duy, là phương thức để ý thức tồn tại với

tư cách là sản phẩm xã hội – lịch sử Nhờ có ngôn ngữ mà con người có thể khái quát hóa, trừu tượng hóa, suy nghĩ độc lập, tách khỏi sự vật cảm tính Đồng thời giúp con người có thể giao tiếp để trao đổi tư tưởng, kế thừa những tri thức, kinh

nghiệm đã được tích lũy Không có ngôn ngữ thì ý thức không thể nào biểu đạt được

Ý thức xuất hiện là do quá trình tiến hóa lâu dài của giới tự nhiên đồng thời được phát triển qua thực tiễn xã hội Nguồn gốc xã hội là điều kiện đủ để ý thức hình thành, tồn tại và phát triển

1.3 Bản chất của ý thức:

1.3.1 Bản tính phản ánh và sáng tạo:

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy tâm, ý thức được cường điệu hóa, trừu tượng hóa đến mức biến thành một thực thể độc lập, là nguồn gốc sinh ra thế giới Còn chủ nghĩa duy vật lại tầm thường hóa vai trò của ý thức, xem ý thức là một loại vật chất, là sự phản ánh thụ động thế giới vật chất, tách rời với thực tiễn

xã hội

Bằng những nhận thức đúng đắn về nguồn gốc ra đời của ý thức, chủ nghĩa duy vật biện chứng đã khẳng định đúng đắn bản chất của ý thức Đặt trong mối quan hệ qua lại với vật chất, bản chất ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, là quá trình phản ánh tích cực, sáng tạo hiện thực khách quan của óc người Bản tính quy định tính khách quan của ý thức, tức là ý thức phải lấy tính khách quan làm tiền đề, do cái khách quan quy định, chi phối và thực hiện bằng cách phản ánh thế giới khách quan

Do gắn liền với lao động, thực tiễn xã hội mà ý thức còn có đặc tính sáng tạo Ý thức con người có điểm khác với tâm lý động vật ở chổ con người không quy chụp nguyên si, thụ động từ sự vật mà biết chọn lọc, cải tiến, hoàn thiện nó hơn, biến nó trở thành cái thỏa mãn, đáp ứng được nhu cầu của bản thân, từ đó

tiến hành cải tạo làm chủ thiên nhiên, tạo ra thế giới mang dấu ấn riêng của con người

Sáng tạo là đặc trưng bản chất nhất của ý thức Ý thức phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người, gắn liền với thực tiễn sinh động cải tạo thế giới Tính sáng tạo còn là sự thống nhất của ba mặt: Một là, trao đổi thông tin giữa chủ thể và đối tượng phản ánh (mang tính định hướng và hai chiều qua lại) Hai là, mô hình hóa đối tượng trong tư duy dưới dạng hình ảnh tinh thần Ba là, chuyển mô hình tư duy thanh hiện thực khách quan (biến quan niệm, tưởng tượng thành hiện thực)

Phản ánh và sáng tạo là hai mặt có liên quan, không tách rời nhau, phản ánh

là cơ sở cho sáng tạo phát triển và ngược lại Là mối quan hệ biện chứng giữa quá trình thu nhận và xử lí thông tin, là sự thống nhất giữa các mặt khách quan

và chủ quan trong ý thức con người

1.3.1 Bản tính xã hội:

Nguồn gốc của ý thức là lao động, và cũng trong quá trình lao động, con người dần dần nhận thấy sự cần thiết khi phải liên kết với nhau để trao đổi kinh nghiệm trong lao động, đời sống, xã hội cũng ra đời từ đây Bằng chứng lịch sử cho thấy con người nguyên thủy đã liên kết với nhau trong việc săn bắt thức ăn, chống thú dữ,… tạo nên hình thái xã hội đầu tiên là Công xã nguyên thủy

Xã hội do nhiều cá nhân tạo thành cho nên ý thức xã hội được hình thành cùng lúc với ý thức cá nhân, ý thức xã hội không thể tách rời ý thức cá nhân, mang tính chất của giai cấp và những nét độc đáo riêng mà cá nhân đó quy định

Xã hội do nhiều cá nhân hợp thành và được duy trì bằng ý thức của mỗi cá nhân,

vì vậy hành động và suy nghĩ của con người ngoài việc được con người tự điều

chỉnh còn chịu sự chi phối bởi ý thức xã hội Chúng ta phải nhận thức rõ vai trò của mình trong xã hội thực tại để có thể tự điều chỉnh hành vi cho phù hợp trong mọi hoàn cảnh của thế giới khách quan Sự thống nhất giữa hai bản chất đều nhằm mục đích cải tạo, làm chủ thế giới của con người

1.4 Kết cấu của ý thức:

Kết cấu của ý thức được xét từ hai góc độ: gồm cấu trúc của ý thức và cấp

độ của ý thức Việc xem xét từ hai góc độ khác nhau sẽ mang lại những cái nhìn

về tri thức từ nhiều mặt khác nhau, qua đó nhìn nhận đúng đắn hơn về kết cấu của ý thức

1.4.1 Các lớp cấu trúc của ý thức:

Xem xét theo các lớp cấu trúc của ý thức (theo chiều ngang), ý thức được tạo thành từ nhiều nhân tố: tri thức, tình cảm, niềm tin, ý chí,… trong đó tri thức

là nhân tố cốt lõi bởi nếu không có tri thức, con người không thể thực hiện được những điều mình muốn Phương thức tồn tại cơ bản của ý thức là tri thức, ý thức

mà không có tri thức thì là ý thức mù quán, không còn giúp ích gì được cho con người trong các hoạt động thực tiễn

Theo Các Mác “Phương thức mà theo đó ý thức tồn tại và theo đó một cái

gì tồn tại đối với ý thức là tri thức…, cho nên một cái gì đó nảy sinh ra đối với ý thức, chừng nào ý thức biết cái đó.” (C.Mác và Ph.Ănghen toàn tập, 2000, trang

236) Tri thức là toàn bộ những hiểu biết của cá nhân, là kết quả của quá trình nhận thức Tri thức luôn luôn cần có sự học hỏi, tích lũy và cập nhật để có thể giúp ích cho con người trên con đường cải tạo, chinh phục thế giới

Ngoài tri thức, tình cảm cũng tham gia vào lớp cấu trúc ấy Tình cảm là một hình thái đặc biệt của sự phản ánh tồn tại, nó phản ánh mối quan hệ giữa các sự

vật, hiện tượng với nhu cầu của con người Nhờ có tình cảm, con người sống và đối đãi với nhau bằng tình cảm thương yêu chân thành, làm động lực, niềm tin giúp con người vươn lên trong mọi hoàn cảnh Minh chứng là tình cảm yêu nước thương nòi của dân tộc Việt Nam trong suốt từ chiều dài lịch sử, cảm thông đồng cảm hướng về đồng bào miền Trung trong cơn bão lũ, giúp họ thêm động lực chống chọi với thiên nhiên khắc nghiệt

Ý chí là những cố gắng, nỗ lực, khả năng huy động mọi tiềm năng trong mỗi con người vào hoạt động để có thể vượt qua mọi trở ngại, nhằm đạt mục đích đề ra Trên con đường tìm ra chân lý thường xuyên trải qua nhiều gian nan, khó khăn đôi khi làm nản chí con người Vì vậy, để đạt đến mục đích cuối cùng

là cải tạo và làm chủ thế giới, con người cần phải giữ vững ý chí kiên định, phải nhận rõ vai trò của từng nhân tố để phối hợp chúng với nhau một các hiệu quả nhất nhằm hướng đến mục đích sau cùng

1.4.2 Các cấp độ của ý thức:

Cấp độ của ý thức hay ý thức theo chiều dọc là những lát cắt theo chiều sâu của thế giới nội tâm con người, bao gồm: tự ý thức, tiềm thức, vô thức, … các yếu tố này quy định tính phong phú của đời sống tinh thần

Tự ý thức là tự nhìn nhận lại bản thân con người trong quan hệ với ý thức bên ngoài, tự đánh giá trình độ hiểu biết, nhận thức của bản thân về thế giới khách quan, từ đó có những định hướng phù hợp cho bản thân Tự ý thức cũng phản ánh trình độ phát triển trong ý thức con người Thể hiện qua việc sau kỳ thi trung học phổ thông quốc gia, các học sinh được hướng dẫn và tự lựa chọn nghề nghiệp cho bản thân bằng cách thi vào các trường đại học mong muốn

Tiềm thức là những hoạt động tâm lý diễn ra ngoài tầm kiểm soát của ý thức, có thể nói tiềm thức là những tri thức mà con người đã có từ trước, là bản năng nằm trong tầng sâu ý thức của chủ thể Nó có vai trò quan trọng trong đời sống và tư duy khoa học Tiềm thức hoạt động tốt sẽ giúp giảm bớt gánh nặng cho đầu óc con người mà vẫn đảm bảo được tính chính xác cao độ cần thiết của

tư duy khoa học

Vô thức là hiện tượng tâm lý không do lý trí điều khiển, nằm ngoài tầm kiểm soát của ý thức mà phản xạ không điều kiện là minh chứng cho tác động của vô thức lên ý thức con người Vô thức cũng có vai trò trong đời sống hoạt động con người, giúp giảm bớt căng thẳng cho ý thức do thần kinh làm việc quá tải, giúp những chuẩn mực con người đặt ra được thực hiện một cách tự nhiên Nhờ ý thức điều khiển, các hoạt động vô thức được điều khiển hướng đến các giá trị tốt đẹp

2 Ý NGHĨA CỦA Ý THỨC TRONG CUỘC SỐNG VÀ VIỆC HỌC TẬP CỦA SINH VIÊN

2.1 Ý nghĩa trong cuộc sống:

Do ý thức phản ánh hiện thực khách quan nên trong cuộc sống, ý thức giúp con người nhìn nhận đúng đắn về cuộc sống, về bản chất đúng sai của sự vật, tích lũy những kinh ngiệm sâu sắc thông qua quá trình lao động, qua thực tại cuộc sống, từ đó đưa ra những quyết định đúng đắn Từ thời xa xưa, ông cha ta

đã tích lũy được những kinh nghiệm trong lao động sản xuất, trong đời sống qua các câu ca dao như: “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng/Ngày tháng mười chưa cười đã tối.”, “Trăng mờ tốt lúa nỏ, trăng tỏ tốt lúa sâu.”,…