ĐẶC TRƯNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN KIẾN TRÚC CẢNH QUAN CHO CÁC DẠNG TUYẾN PHỐ THƯƠNG MẠI-DỊCH VỤ ĐIỂN HÌNH TẠI KHU TRUNG TÂM CŨ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TÓM TẮT Nội dung chính tham luận
Trang 1ĐẶC TRƯNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN KIẾN TRÚC CẢNH
QUAN CHO CÁC DẠNG TUYẾN PHỐ THƯƠNG MẠI-DỊCH VỤ ĐIỂN
HÌNH TẠI KHU TRUNG TÂM CŨ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TÓM TẮT
Nội dung chính tham luận là dựa trên các khảo sát và phân tích, xác
định đặc điểm hình thành và xu hướng phát triển không gian cảnh quan của
một số tuyến phố thương mại chính ở 3 quận trung tâm thành phố (quận 1,
quận 3, quận 5) Các phân tích và kết luận dựa trên những số liệu điều tra thực
tế dựa trên cảm quan của các cư dân đô thị TP Hồ Chí Minh nên có sự chính
xác và mang tính thực tiễn cao
Để xác định đặc trưng các tuyến phố thương mại-dịch vụ điển hình TP
Hồ Chí Minh một cách khoa học và khách quan, người viết sử dụng phương
pháp phân tích gọi là “lý luận số lượng hóa” Quá trình nghiên cứu và phân
tích đã được thực hiện dưới sự hướng dẫn của các giáo sư thuộc trường đại
học Showa(Tokyo-Nhật Bản)
Kết quả phân tích giải quyết được các vấn đề sau:
- Xác định đặc trưng các nhóm tuyến phố thương mại-dịch vụ điển hình
tại các trung tâm cũ TP Hồ Chí Minh, và dự báo xu hướng phát triển cho từng
nhóm
- Bằng việc xác định các yếu tố tác động cơ bản, đưa ra định hướng
phát triển không gian kiến trúc cảnh quan của các nhóm tuyến phố điển hình
này trong tương lai
- Định hướng phát triển không gian cảnh quan đô thị TP Hồ Chí Minh
dựa trên đặc thù kiến trúc, văn hóa và lối sống người dân
I VAI TRÒ CỦA CÁC TUYẾN PHỐ THƯƠNG MẠI-DỊCH VỤ
KHU TRUNG TÂM CŨ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Với cư dân thành phố Hồ Chí Minh, những ngôi chợ và những tuyến
phố buôn bán trải khắp thành phố gắn bó cùng đời sống, cùng cuộc mưu sinh
đã bao đời nay Cũng chính vì thế mà kỷ niệm thành phố 300 năm, hình ảnh
Chợ Bến Thành cũng từng được đưa vào danh sách những công trình được lựa
chọn làm biểu tượng cho thành phố
TIN Email:
ifc.hids@tphcm.gov.vn
Trang 2Từ tên gọi “Bến Nghé” xưa đã cho thấy Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh gắn liền cùng hình ảnh trên bến dưới thuyền và hình thành, phát triển nhờ hoạt động thương mại Các khu phố chợ xưa kia thường gắn liền với cảng sông như Chợ Bến Thành, Chợ Thị Nghè…và là những đầu mối giao thương quan trọng Sau nhiều năm tháng, các khu phố chợ phát triển ngày càng lớn, kết hợp cùng các công trình thương mại hiện đại mới mọc lên, kéo dài thành các tuyến phố thương mại – dịch vụ, tạo nên bức tranh sinh động và nhiều màu sắc cho thành phố Nghĩ đến TP Hồ Chí Minh, đôi khi người ta nghĩ đến một khu
“Chợ” lớn, bởi các không gian thương mại – dịch vụ ở khắp mọi nơi, trên hầu hết mọi tuyến đường trọng yếu của thành phố
Tiếc thay, sự phát triển này đến nay hầu hết đều không đồng bộ và thiếu tính định hướng Có thể nêu ra một ví dụ như phương án cải tạo Chợ Bến Thành và không gian xung quanh, đến nay đã trải qua nhiều cuộc thi vẫn chưa tìm được giải pháp tối ưu Điều này cho thấy, chúng ta thiếu các nghiên cứu mang tính định hướng, tạo tiền đề cho các giải pháp kiến tạo không gian đô thị loại này
Nghiên cứu về tuyến phố thương mại – dịch vụ TP Hồ Chí Minh không chỉ nhằm tìm ra định hướng về thẩm mỹ cho không gian kiến trúc đô thị mà còn tạo tiền đề cho việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa, thúc đẩy phát triển kinh tế và cải thiện môi trường, hướng đến mục tiêu phát triển bền vững trong tương lai
II LỊCH SỬ HÌNH THÀNH CỦA CÁC TUYẾN PHỐ THƯƠNG MẠI-DỊCH VỤ KHU TRUNG TÂM CŨ TP HỒ CHÍ MINH
Giai đoạn trước 1858
Kể từ khi Nguyễn Hữu Cảnh lập phủ Gia Định vào năm 1698 thì thành phố Sài Gòn bắt đầu được khai sinh Thời kỳ trước 1858 (trước Pháp thuộc), chợ là hình thức thương mại chủ yếu tại các điểm dân cư nông thôn và thành thị Chợ thường hình thành dọc bên sông, gắn liền với các cảng sông, là nơi giao thương giữa đất liền với các thuyền buôn nước ngoài Tại khu trung tâm
TP Hồ Chí Minh hiện nay (lúc ấy gọi là Gia Định-Bến Nghé) có chợ Bến Thành, có từ trước khi người Pháp xâm chiếm Gia Định Ban đầu, vị trí chợ nằm bên bờ sông Bến Nghé, cạnh một bến sông gần thành Gia Định (lúc ấy gọi
là thành Quy hay thành Bát Quái) Bến này dùng để cho hành khách vãng lai và quân nhân vào thành, vì vậy mới gọi là Bến Thành, và khu chợ cũng được gọi
là chợ Bến Thành Bên cạnh đó còn có khu Chợ Lớn (lúc ấy gọi là Sài Gòn), được người Hoa lập ra từ năm 1778 Khi ấy, Gia Định và Chợ Lớn là hai điểm
Trang 3dân cư tách biệt nhau và mọi hoạt động giao thương buôn bán của hai nơi này
chỉ tập trung xung quanh 2 khu chợ kể trên Có thể nói, sự phát triển đô thị Sài
Gòn để trở thành “Hòn ngọc Viễn Đông” gắn liền với các hoạt động giao
thương ngay từ ban đầu
Dần dần, bên cạnh loại hình thương mại truyền thống Chợ, hình thành
nên loại hình thương mại thứ hai là Phố Chợ Loại hình này càng về sau càng
rất phát triển, và cũng bám bọc theo sông ngòi, kênh rạch để tiện giao thương
bằng đường thủy Ở giai đoạn này ghi nhận được sự gắn kết mật thiết giữa
mạng lưới kênh rạch của đô thị với mạng lưới tuyến phố thương mại, một đặc
điểm gần như đã bị xoá mất hiện nay
Bản đồ trung tâm Sài Gòn (TP Hồ Chí Minh)-1815 Giai đoạn 1859 –1955
Năm 1884, Pháp đã thống trị toàn bộ lãnh thổ Việt Nam Khi đó Sài
Gòn, Chợ Lớn đều có vị trí lợi thế phát triển kinh tế, là cảng biển và là trung
tâm kinh tế khu vực Đầu thế kỷ XX ngoài đô thị kinh đô, đô thị kinh tế, các đô
thị hành chính các tỉnh lỵ cũng đã được hình thành tạo nên một hệ thống đô thị
Việt Nam rõ nét Trong tất cả các đô thị Việt Nam thời kỳ này, hệ thống chợ
bắt đầu được xây dựng với quy mô lớn, kiên cố và trở thành các trung tâm
thương mại giao dịch quan trọng
Sai Gon 1
TIN Email:
ifc.hids@tphcm.gov.vn
Trang 4Nhờ vị trí lợi thế sông nước và có cảng cập được các tàu lớn nên Sài Gòn dễ dàng giao lưu thông thương với các tàu buôn nước ngoài, đặc biệt là Trung Quốc và Nhật Bản Lúc này phố chợ Bến Nghé, đặc biệt là Sài Gòn đã rất sầm uất mà Finlayson đã mô tả là “to bằng cả kinh đô nước Xiêm” (tức Băng Cốc) và “việc bố trí đường phố thì hơn nhiều thành thị phương Tây” Cuối thế kỷ XIX, ở Sài Gòn có 62 ty thợ thuộc đủ loại nghề có sự quản lý của nhà nước Cũng như 36 phố phường Hà Nội, các hình thức thương mại truyền thống chợ và phố chợ đã hình thành và phát triển tại Sài Gòn Cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, hàng loạt chợ Đa Còm tại khu vực như chợ Bến Thành, chợ Điều, chợ Khiển, chợ Sỏi, chợ Cây, chợ Quán, chợ Nguyễn Thúc, chợ Lò Rèn, chợ Bình An… hoạt động suốt ngày đêm
Trang 5Giai đoạn 1956 - 1975
Tại Miền Nam sau 1954, là thời kỳ chế độ thực dân mới của Mỹ Trong
thời gian 1954-1961, một số khu cơng nghiệp đã dần được hình thành tại Biên
Hịa và Thủ Đức, đánh dấu một thời kỳ mới của kinh tế Sài Gịn khơng chỉ cịn
là thương mại giao dịch Mặt khác, vào năm 1956, một đạo luật ban hành chủ
yếu đánh vào sự độc quyền thương mại của nguời Hoa tại khu vực Chợ lớn và
người Pháp tại khu vực Sài Gịn Từ đây, người Việt sống tại Sài Gịn -Chợ
Lớn đã chiếm lĩnh dần lĩnh vực kinh doanh thương mại trong tồn đơ thị Tuy tỉ
lệ dân số đơ thị đột ngột tăng từ 10% lên 30% tại miền Nam, nhưng tính chất
của các đơ thị chủ yếu là quân sự -hành chính và dịch vụ, mà trong đĩ TMDV
nhằm mục đích phục vụ chiến tranh chứ khơng phục vụ cho kinh tế đơ thị cũng
như phục vụ cho nhu cầu của cư dân đơ thị
TIN Email:
ifc.hids@tphcm.gov.vn
Trang 6Giai đoạn 1975 đến nay
Sau năm 1975, đất nước ta hoàn toàn thống nhất Đất nước phải trải qua một thời gian dài (hơn 10 năm) để hàn gắn viết thương chiến tranh và nhất là điều chỉnh hai hệ thống đô thị có cấu trúc khác nhau (Bắc và Nam) Hầu như không có sự biến động nhiều về tổ chức TTTMDV đô thị trong thời gian này tại miền Bắc, do đã trải qua phát triển gần 20 năm nền kinh tế tập trung bao cấp Tại miền Nam, qua quá trình hình thành và phát triển cho đến trước năm 1975, Sài Gòn luôn là trung tâm giao lưu hàng hóa khu vực kể cả đối ngoại với đa thành phần kinh tế Đây là điều kiện quan trọng của nền kinh tế hàng hóa phát triển của TP Hồ Chí Minh Thời kỳ sau 1975 đến 1986, có thể coi là “giai đoạn độc quyền của thương mại quốc doanh” trong lĩnh vực kinh tế thương mại Lưu thông hàng hóa trong khu vực hoàn toàn bị cấm (ngăn sông cấm chợ)[32] Sự
sa sút kinh tế kéo theo sự thu hẹp kinh doanh dẫn đến tình trạng không phát triển của hệ thống TTTMDV đô thị, rất nhiều công trình xuống cấp, nhiều khu phố thị ngưng hoạt động
Thời kỳ từ 1986 đến nay là giai đoạn “mở cửa”, thời kỳ kinh tế thị trường theo định hướng Xã Hội Chủ Nghĩa
Trang 7Các điểm thương mại-dịch vụ tại TP.Hồ Chí Minh hiện nay
TIN Email:
ifc.hids@tphcm.gov.vn
Trang 8II TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC ĐỊNH HƯỚNG KIẾN TRÚC CẢNH QUAN CHO CÁC TUYẾN PHỐ THƯƠNG MẠI-DỊCH VỤ KHU TRUNG TÂM CŨ TP HỒ CHÍ MINH
Trước đây, trong thời đại công nghiệp, người ta chú trọng nhiều đến tính
thích dụng của không gian đô thị, nhằm đáp ứng các nhu cầu cơ bản cho dân cư
đô thị ngày càng trở nên đông đúc một cách nhanh chóng do quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa Vì vậy, các giá trị không gian thẩm mỹ đặc trưng cho
đô thị chưa được quan tâm đúng mức
TP Hồ Chí Minh bước sang Thế kỷ 21 có nhiều thay đổi, hòa vào những thay đổi chung của thế giới Các đô thị hiện nay cạnh tranh nhau không chỉ ở tính hiện đại mà còn nhờ nét hấp dẫn và bản sắc của mình Trong cuộc cạnh tranh toàn cầu này, đô thị nào càng năng động, hấp dẫn và sáng tạo, đô thị
đó sẽ càng lôi cuốn nhiều nhân lực trình độ cao tới trao đổi mua bán thứ thông tin-hàng hóa, nhờ thế có nhiều cơ hội hơn trong việc giành lấy thị phần làm ăn của thế giới Trong Thời đại mới, tính thẩm mỹ và đặc thù của không gian thương mại - dịch vụ đô thị trở nên quan trọng hơn rất nhiều Điều này cũng góp phần tạo nên tính đặc trưng cho đô thị, đồng thời tạo ra chất keo gắn kết con người với đô thị
Trong thời gian phát triển xây dựng nhộn nhịp vừa qua, chính quyền TP
Hồ Chí Minh chưa có sự chú ý đúng mức cho tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan đô thị, ngoại trừ việc chỉnh trang một số không gian công viên mảng xanh đã có sẵn và đưa thêm vào các không gian này một số hoạt động đô thị mới mẻ
Muốn cạnh tranh được với các đô thị lớn trong khu vực trong bối cảnh toàn cầu hóa để hấp dẫn được những nguồn vốn đầu tư quy mô lớn và có chiều sâu, TP Hồ Chí Minh cần tìm cách phát triển giá trị không gian đặc trưng của mình Trong khi đó, không gian đặc trưng đô thị phần nhiều nằm trong không gian thương mại –dịch vụ của Thành phố, một thành phố hình thành và phát triển nhờ vào phần lớn hoạt động thương mại, vừa mang nét độc đáo truyền thống của Đông Á, vừa mang nét hiện đại của phương Tây
Theo bản quy hoạch Sài Gòn của Coffyn lập năm 1862, bên cạnh các không gian công cộng khác thì các khu thương mại dịch vụ cũng được xác định như các tâm điểm cho sự phát triển không gian đô thị Tâm điểm của các khu thương mại dịch vụ thời bấy giờ thường là các khu phố chợ mang đậm hình thức sinh hoạt truyền thống Á Đông, hòa trộn cùng nét kiến trúc Phương Tây như: Chợ Bến Thành, Chợ Tân Định…
Trang 9Qua hơn 100 năm sử dụng, các không gian quy hoạch thời Pháp đã dần
dần bị cư dân người Việt biến đổi và sử dụng lại theo lối sống riêng của mình
Ở các đô thị Đông Á và tại TP Hồ Chí Minh mọi cư dân đều tham gia trong
việc hình thành nên không gian cảnh quan đô thị: xây dựng cơi nới, lấn chiếm,
phát triển buôn bán nhỏ dọc hai bên đường, kiến trúc lộn xộn không theo
phong cách rõ ràng v.v
Hiện nay, với quyết tâm phát triển bộ mặt khu trung tâm đô thị, UBND
Thành phố đã tổ chức nhiều hoạt động, nhiều cuộc thi nhằm thực hiện mục tiêu
này, như cuộc thi quốc tế Thiết kế đô thị khu trung tâm hiện hữu TP Hồ Chí
Minh tháng 11/2007, hay các buổi tọa đàm về Tổ chức cảnh quan khu đô thị
mới Thủ Thiêm theo hướng phù hợp bản sắc khu đô thị cũ TP Hồ Chí
Minh.v.v Tuy nhiên, phạm vi nghiên cứu của các cuộc thi và tọa đàm này
chưa phủ rộng cho toàn bộ các quận nội thành, trong khi không gian đô thị tại
các khu vực này đa phần không hoàn chỉnh, không thể đáp ứng cho nhu cầu
phát triển đô thị Trong khi đó, kết quả nghiên cứu của cuộc thi nói trên mang
tính dàn trải và đồng thời liên quan nhiều lĩnh vực quan trọng của quy hoạch và
quản lý đô thị
III XÁC ĐỊNH ĐẶC TRƯNG VỀ KIẾN TRÚC CẢNH QUAN
CỦA CÁC TUYẾN PHỐ THƯƠNG MẠI-DỊCH VỤ ĐIỂN HÌNH TẠI
KHU TRUNG TÂM CŨ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
1 Khảo sát đặc trưng cơ bản các dạng tuyến phố thương mại-dịch
vụ điển hình Tp.HCM
a Đặc trưng các tuyến phố thương mại người Hoa khu trung tâm quận
5 - Khu “chợ” lớn của TP Hồ Chí Minh
Đây là một trong hai khu vực trung tâm hình thành lâu đời nhất thành
phố vào nửa sau thế kỷ 18 Khu trung tâm quận 5 còn có tên gọi là Chợ Lớn,
được các thương nhân người Hoa lập từ năm 1778, có vị trí gần sông để tiện
việc giao thương bằng đường thủy Trong những năm gần đây, trung tâm quận
5 tiếp tục phát triển thành khu TMDV sầm uất Hoạt động thương mại diễn ra ở
khắp mọi nơi, khu trung tâm ngày càng mở rộng, khiến cho việc xác định khu
vực trung tâm trở nên rất khó khăn Hầu hết các thương nhân Trung Hoa lớn
nhỏ đều định cư ở đây Hình thức kinh doanh phổ biến nhất ở đây là các cửa
hàng dọc theo tuyến phố Các cửa hàng trên cùng 1 tuyến phố thường bán các
mặt hàng giống nhau Tại các tuyến phố này có đầy đủ mặt hàng như trong chợ
hay một TTTM thực thụ, từ quần áo, giày dép, giường tủ cho đến mọi đồ dùng
TIN Email:
ifc.hids@tphcm.gov.vn
Trang 10Hầu hết các tuyến phố thương mại tại quận 5 là những con đường hẹp, khá mất vệ sinh, nhưng do các sản phẩm rẻ và đa dạng nên tình hình kinh doanh khá tốt Điều đặc biệt là các siêu thị và TTTM tại khu vực trung tâm quận 5 lại khá vắng vẻ và hoạt động không hiệu quả lắm, có lẽ vì các tuyến phố thương mại - dịch vụ kể trên đã “hút” phần lớn khách hàng Hầu hết khách hàng là cư dân của quận 5 và thương nhân đến đây mua sỉ rồi đem bán lại nơi khác với giá cao hơn
Hầu hết các nhà ở đây đều có dạng hình ống (3m,4mx15m,20m) Tầng 1 dành để buôn bán, các tầng trên để ở Điều thú vị là hầu hết các nhà ở đây đều
có cửa sau thông với nhau, để tiện hỗ trợ nhau trong việc cung cấp hàng hoá cho khách Đây cũng là nét đặc trưng thể hiện tính đoàn kết, “buôn có hội, bán
có phường” của người Hoa
Tuy tình hình hoạt động thương mại của các tuyến phố ở đây khá tốt nhưng tình trạng mất vệ sinh, ách tắc giao thông, sự xuống cấp của cảnh quan
đô thị là khá nghiêm trọng
Trang 11
* Các tuyến phốđ lựa chọn khảo sát tại Quận 5
b Đặc trưng các tuyến phố thương mại cao cấp ảnh hưởng phong cách
Pháp-Mỹ khu trung tâm quận 1
Hầu hết các tuyến phố thương mại - dịch vụ ở đây đều mang tính cao
cấp, sang trọng hơn hẳn các khu vực trung tâm quận khác Đối tượng phục vụ
chủ yếu là khác du lịch và những người có thu nhập khá trở lên Khác với quận
5, các cửa hàng tại đây mang tính chất độc quyền và loại hình hàng hoá phục
vụ cho nhu cầu ăn mặc, giải trí, nghệ thuật là chính, như: quần áo giầy dép,
tranh ảnh, sách, mỹ phẩm, đồ thêu Các mặt hàng độc quyền đều tập trung ở
đây như: Miss Ao dai, phở 24 Các cửa hàng phần lớn được đặt ở tầng trệt các
ngôi nhà phố, sảnh hay bên hông khách sạn… Vỉa hè rộng thoáng cho người đi
bộ, có cây xanh, đèn chiếu sáng và lát gạch khá sạch sẽ
Tuy nhiên, ở đây vẫn có những khu vực mang tính “bình dân” hơn như
TIN Email:
ifc.hids@tphcm.gov.vn
