Tuần Tiết Ngày soạn Ngày dạy Bài 6 LỰC MA SÁT A Mục tiêu 1 Kiến thức Trình bày được khi nào xuất hiện lực ma sát trượt, lực ma sát lăn và lực ma sát nghỉ Nêu được tác dụng của lực ma sát Lấy ví dụ và xác định được vai trò (có lợi và có hại) của lực ma sát trong cuộc sống và cách làm tăng, giảm ma sát trong mỗi trường hợp Giải thích được một số hiện tượng trong thực tế liên quan đến lực ma sát 2 Kỹ năng Rèn luyện kĩ năng hoạt động nhóm Rèn luyện kĩ năng tiến hành thí nghiệm để nhận biết khi nào x.
Trang 1Tuần:
Tiết:
Ngày soạn:
Ngày dạy:
Bài 6: LỰC MA SÁT
A - Mục tiêu:
1 Kiến thức:
- Trình bày được khi nào xuất hiện lực ma sát trượt, lực ma sát lăn và lực ma sát nghỉ
- Nêu được tác dụng của lực ma sát
- Lấy ví dụ và xác định được vai trò (có lợi và có hại) của lực ma sát trong cuộc sống và cách làm tăng, giảm ma sát trong mỗi trường hợp
- Giải thích được một số hiện tượng trong thực tế liên quan đến lực ma sát
2 Kỹ năng:
- Rèn luyện kĩ năng hoạt động nhóm
- Rèn luyện kĩ năng tiến hành thí nghiệm để nhận biết khi nào xuất hiện lực ma sát trượt, lực ma sát lăn và lực ma sát nghỉ
- Rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức để giải thích được một số hiện tượng thường gặp liên quan đến lực ma sát
3 Thái độ:
- Tập trung nghiêm túc, ổn định, hợp tác khi làm việc nhóm
- Có ý thức cẩn thận, kỉ luật của học sinh, đảm bảo an toàn khi tham gia giao thông
4 Định hướng phát triển năng lực
- Tự chủ và tự học
- Giao tiếp và hợp tác
- Giải quyết vấn đề và sáng tạo
- Tìm hiểu tự nhiên và xã hội
B Chuẩn bị:
1 Giáo viên:
* Đồ dùng dạy học: SGK, Giáo án, bài giảng powerpoint, máy tính, máy chiếu
Phiếu học tập, giấy khổ to ghi yêu cầu từng trạm
Dụng cụ Thí nghiệm
Trạm 1: Một khối gỗ
Trạm 2: Hai máng nghiêng giống nhau, một khối gỗ và một viên bi có khối lượng bằng nhau Trạm 3: Một khối gỗ có móc kéo, một quả cân 500g, một lực kế 5N
Trạm 4: Tranh vẽ hình 6.3 và 6.4
* Phương pháp giảng dạy:
- Phương pháp đàm thoại
- Phương pháp thuyết trình
- Phương pháp nêu vấn đề
- Phương pháp thảo luận nhóm
- Phương pháp trực quan
- Phương pháp dạy học theo trạm
2 Học sinh:
* Đồ dùng học tập: SGK, vở ghi, SBT, bút
* Ôn lại kiến thức: Cân bằng lực và quán tính
* Tìm hiểu trước:
+ Khái niệm các loại lực ma sát
+ Tác dụng của lực ma sát trong đời sống
+ Cách làm tăng lực ma sát có lợi và giảm lực ma sát có hại
II Hoạt động dạy – học
1 Ổn định lớp, kiểm tra sĩ số (1p)
2 Kiểm tra bài cũ: (3p)
Hai lực cân bằng là gì? Tại sao khi đi ô tô phải thắt dây an toàn?
Trang 2Trả lời:
+ Hai lực cân bằng là hai lực cùng đặt lên một vật, có cường độ bằng nhau, phương nằm trên cùng một đường thẳng, chiều ngược nhau (5đ)
+ Khi đi ô tô phải thắt dây an toàn vì tránh bị tai nạn do chuyển động theo quán tính ngoài mong muốn: phanh gấp, phóng nhanh, đột ngột rẽ… (5đ)
3 Bài mới
Hoạt động 1: Khởi động (3 phút)
Mục tiêu: Hứng thú, say mê tìm tòi khám phá bài học
Phương pháp: Nêu vấn đề, trực quan
Sản phẩm: Suy nghĩ trả lời câu hỏi
Yêu cầu học sinh chuẩn bị 2 mảnh giấy nhỏ và
1 chiếc bút Sáp Màu
- Tô sáp máu vào một tờ, một tờ để nguyên
- Viết các thông tin của mình (họ tên, lớp ) lên
2 mẩu giấy đó
- Thời gian: 2 phút
Câu hỏi: Trường hợp nào em viết chữ dễ hơn?
Nhờ vào đâu chúng ta có thể viết được dễ dàng,
đi lại trên mặt đất? Chúng ta có thể chơi đá
banh, trượt patin, Và nếu không có nó mọi
vật trên Trái đất kể cả chúng ta sẽ bị trượt ngã
hoặc không giữ vị trí ban đầu Đó chính là lực
ma sát
- Theo dõi
- Theo dõi
Tiết 6 Bài 6
LỰC MA SÁT
Hoạt động 2: Hình thành kiến thức mới (25 phút)
1 Tổ chức hoạt động dạy - học theo trạm
Mục tiêu: - Tiến hành được thí nghiệm tìm hiểu về sự xuất hiện của lực ma sát nghỉ, lực ma sát lăn và
lực ma sát trượt
- Lấy được ví dụ về các loại lực ma sát
- Xác định được vai trò (có lợi và có hại) của lực ma sát trong cuộc sống và cách làm tăng, giảm
ma sát trong mỗi trường hợp
- Thực hiện được theo phương pháp học theo trạm: tích cực, nhanh chóng và ổn định
Phương pháp, kĩ thuật: Dạy học theo trạm, nêu vấn đề, trực quan
Tổ chức HS hoạt động nhóm
- Chia lớp thành 4 nhóm, phân
công nhóm trưởng
Giới thiệu hình thức dạy học
theo trạm.
- Ở mỗi trạm, học sinh thực hiện
nhiệm vụ cá nhân trên phiếu học
tập (mỗi học sinh một phiếu học
tập) sau đó thảo luận nhóm
Thời gian hoạt động ở mỗi trạm
là 4 phút
Sau 4 phút, các nhóm di chuyển
sang các trạm khác theo vòng
- Chia nhóm
- Theo dõi
Trang 3tròn, sao cho mỗi nhóm thực hiện
đủ nhiệm vụ ở cả 4 trạm Yêu cầu
di chuyển nhanh chóng và ổn
định
Nội dung các trạm:
+ Trạm 1: Tìm hiểu lực ma sát
trượt
+ Trạm 2: Tìm hiểu lực ma sát lăn
+ Trạm 3: Tìm hiểu lực ma sát
nghỉ
+ Trạm 4: Tìm hiểu tác dụng của
lực ma sát trong đời sống và kĩ
thuật
Chuyển giao nhiệm vụ:
YC các nhóm luân phiên thực
hiện nhiệm vụ ở các trạm, hoàn
thành phiếu học tập (Phụ lục)
- Giáo viên quan sát, hướng dẫn,
gợi ý cho các học sinh còn yếu
- Sau khi tiến hành xong 4 trạm,
yêu cầu các nhóm thu dọn dụng
cụ và ổn định vị trí
- Nhận xét quá trình hoạt động
của học sinh
- Tìm hiểu nhiệm vụ ở mỗi trạm
- Thực hiện nhiệm vụ ở mỗi trạm và luân phiên di chuyển sang các trạm khác
- Thu dọn dụng cụ và ổn định vị trí
- Theo dõi
2 Báo cáo kết quả học tập theo “trạm”
Mục tiêu:
+ Trình bày được kết quả học tập theo trạm
+ Rèn luyện kĩ năng thuyết trình, bảo vệ quan điểm của mình
Phương pháp: Thuyết trình
- YCHS lên trình bày kết quả
phiếu học tập ở từng trạm
- YCHS khác nhận xét, bổ sung
- GV nhận xét chung và chiếu
đáp án phiếu học tập ở mỗi
trạm
- Lên bảng trình bày kết quả phiếu học tập ở từng trạm
- HS khác nhận xét
- Lực ma sát trượt là lực sinh ra khi một vật chuyển động trượt trên bề mặt của vật khác
- Tác dụng của lực ma sát trượt
là cản lại chuyển động ấy
2 Lực ma sát lăn
- Lực ma sát lăn là lực sinh ra khi một vật lăn trên bề mặt vật
Trang 4- YCHS trả lời câu hỏi khởi
động
* Tích hợp an toàn giao thông:
Vì việc lái xe dưới trời mưa rất
nguy hiểm nên chúng ta cần có
những lưu ý để lái xe an toàn hơn:
Trả lời:
Nguyên nhân: Vì khi trời mưa lực
ma sát trượt giảm đi rất nhiều nên mặt đường sẽ trơn hơn Vì vậy, chúng ta cần có biện pháp làm tăng ma sát:
+ Thường xuyên kiểm tra hệ thống phanh xe, lốp bánh xe, tránh tình trạng bánh xe bị mòn quá nhiều
+ Nên lái xe chậm, chú ý quan sát các chướng ngại vật phía trước,
để hạn chế việc phải phanh gấp, lốp không bám đường dễ gây hiện tượng mất lái dẫn đến tai nạn
- Theo dõi
khác
- Tác dụng của lực ma sát lăn là cản lại chuyển động ấy
- Lực ma sát lăn có cường độ rất nhỏ so với cường độ lực ma sát trượt
3 Lực ma sát nghỉ
- Cường độ thay đổi tùy theo lực tác dụng lên vật:
Fk = Fmsn
- Lực ma sát nghỉ là lực có tác dụng giữ vật trong trạng thái cân bằng khi vật chịu tác dụng dụng của các lực khác
4 Tác dụng của lực ma sát trong đời sống và kĩ thuật
a Lực ma sát có thể có hại
- Lực ma sát làm nóng và làm mòn vật, cản trở chuyển động
- Biện pháp làm giảm ma sát: bôi trơn, làm nhẵn bề mặt, lắp vòng
bi, lắp bánh xe con lăn…
b Lực ma sát có thể có ích
- Lực ma sát có ích khi cần mài mòn vật, giữ vật đứng yên, làm vật nóng lên,…
- Biện pháp làm tăng ma sát: + Tăng độ nhám của bề mặt + Thay đổi chất liệu tiếp xúc
Trang 5+ Lái xe chậm, giữ khoảng cách
với xe đi trước tối thiểu 2m để
tránh va chạm bất ngờ
+ Không nghe/gọi điện thoại khi
trời mưa, tránh xa các nắp cống
nhằm hạn chế bị nước cuốn
+ Không nên trú mưa dưới gốc
cây, tránh xa các khu nhà cao tầng
và nhiều cây cối
+ Trường hợp đi xe điện, xe máy:
Khi xe bị tắt máy đột ngột giữa
vùng ngập, tuyệt đối không khởi
động lại, rút chìa khóa và đẩy xe
lên vị trí cao
Cô mong rằng với những lưu ý
trên sẽ giúp các em lái xe an toàn
hơn
GV hợp thức hóa kiến thức: Qua
đây chúng ta đã biết được khi
nào các loại lực ma sát xuất
hiện, tác dụng của chúng trong
đời sống và kĩ thuật, biện pháp
để làm tăng lực ma sát có lợi,
làm giảm lực ma sát có hại Để
củng cố kiến thức, chúng ta
cùng làm một số câu hỏi trắc
nghiệm
- Lắng nghe
Hoạt động 3 Luyện tập (3p)
Mục tiêu: Luyện tập, củng cố nội dung bài học
Câu 1: Trường hợp nào sau đây không xuất hiện lực ma sát
A.Lực xuất hiện khi lốp xe trượt trên mặt đường
B Lực xuất hiện làm mòn đế giày
C Lực xuất hiện khi lò xo bị nén hay bị giãn
D Lực xuất hiện giữa dây cuaroa với bánh xe chuyền chuyển động Đ/a: C
Câu 2 Cách làm nào sau đây giảm được lực ma sát
A tăng độ nhám của mặt tiếp xúc
B tăng lực ép lên mặt tiếp xúc
C tăng độ nhẵn giữa các mặt tiếp xúc
D Tăng diện tích bề mặt tiếp xúc
Đ/a: C
Câu 3 Lực ma sát nghỉ xuất hiện khi
A quyển sách để yên trên mặt bàn nằm nghiêng
B Ô tô đang chuyển động, đột ngột hãm phanh
C quả bóng bàn đặt trên mặt nằm ngang nhẵn bóng
D Xe đạp đang xuống dốc
Đ/a: A
Câu 4 Lực ma sát trượt xuất hiện khi
A Ma sát giữa các viên bi với ổ trục xe đạp, xe máy
Trang 6B Ma sát giữa cốc nước nằm yên trên mặt bàn hơi nghiêng với mặt bàn
C Ma sát giữa lốp xe với mặt đường khi xe đang chuyển động
D Ma sát giữa má phanh với vành xe
Đ/a: D
Câu 5 Trường hợp nào sau đây lực ma sát có hại
A Khi kéo co, lực ma sát giữa chân của vđv với mặt đất, giữa tay của vđv với sợi dây kéo
B Khi máy vận hành, ma sát giữa các ổ trục, các bánh răng làm máy móc bị mòn đi
C Rắc cát trên đường ray khi tàu lên dốc
D Rắc nhựa thông vào bề mặt dây cua roa, vào dây cung của đàn violon, đàn nhị
Đ/a: B
Hoạt động 4: Vận dụng (7p)
Mục tiêu: Biết vận dụng kiến thức vừa học để trả lời và làm BT trong SGK
- YCHS thực hiện C8, C9
- Gọi một số HS trình bày
- YCHS khác nhận xét
- GV nhận xét chung
- Cá nhân HS thực hiện C8, C9
- Trình bày câu trả lời
- Nhận xét
- Ghi nhận
III Vận dụng
C8:
a Sàn đá hoa mới lau nên trơn => lực ma sát
ít, làm chân khó bám vào sàn, dễ ngã => lực
ma sát nghỉ có lợi
Bp: Đi dép xốp
b Bùn trơn Fms lăn giữa lốp xe và mặt đường giảm → bánh xe bị quay trượt trên đất → Fms lăn có lợi
Bp: rải cát trên mặt đường
c Lực ma sát làm đế giày mòn → lực ma sát
có hại
d Bôi nhực thông để tăng lực ma sát giữa dây cung với cần kéo tạo ra âm thanh → ma sát có lợi
C9: Ổ bi có tác dụng biến đổi Fms trượt → Fms lăn → giảm Fms → máy móc chuyển động dễ dàng
Ý nghĩa: Phát triển ngành cơ khí, động lực học, chế tạo máy
Hoạt động 5: Tìm tòi - sáng tạo (1p) Mục tiêu: Tìm tòi và mở rộng kiến thức, khái quát lại toàn bộ nội dung kiến thức đã học
GV chuyển giao nhiệm vụ (Phân loại Học sinh Khá Giỏi)
Câu 1 Làm thế nào để đưa ô tô ra khỏi chỗ bùn lầy?
Câu 2: So sánh cường độ lực kéo và lực ma sát của tàu hỏa khi:
+ Tàu khởi hành
+ Tàu chuẩn bị dừng lại
4 Hướng dẫn về nhà (2 phút)
- Học thuộc phần ghi nhớ SGK
- Đọc thêm phần “ Có thể em chưa biết”
- Làm BT 6.2; 6.3; 6.4 SBT
- Thực hiện nhiệm vụ ở hoạt động 5
- Đọc trước bài 7 cho biêt:
+ Áp suất là gì?
+ Áp suất phụ thuộc vào yếu tố nào?
D Phụ lục
1 PHIẾU HỌC TẬP
Trang 7TRẠM 1: TÌM HIỂU VỀ LỰC MA SÁT TRƯỢT
1 Thí nghiệm
- Đặt khối gỗ lên mặt bàn, dùng tay đẩy vật chuyển động trên mặt bàn
2 Trả lời câu hỏi
- Chuyển động của khối gỗ là gì? Vì sao?
- Trả lời C1
3 Kết luận
- Lực ma sát trượt là gì?
TRẠM 2: TÌM HIỂU VỀ LỰC MA SÁT LĂN
1 Thí nghiệm
a, Búng một hòn bi trên mặt phẳng ngang, quan sát chuyển động của hòn bi
b, Thả đồng thời khối gỗ và viên bi từ đỉnh hai mặt phẳng nghiêng và quan sát chuyển động của hai vật
2 Trả lời câu hỏi
- Nêu và giải thích chuyển động của hòn bi trong thí nghiệm a
- Trong thí nghiệm b, vật nào chuyển động nhanh hơn? Nhận xét về cường độ lực ma sát lăn và lực
ma sát trượt
- Trả lời C2
3 Kết luận
- Lực ma sát lăn là gì?
TRẠM 3: TÌM HIỂU VỀ LỰC MA SÁT NGHỈ
1 Thí nghiệm
- Tiến hành thí nghiệm 6.2 SGK
- Số chỉ của lực kế khi vật nặng còn chưa chuyển động:
2 Trả lời câu hỏi
- C4, C5
- Thế nào là lực ma sát nghỉ?
- Độ lớn của lực ma sát nghỉ có thay đổi hay không?
3 Kết luận
- Tác dụng của lực ma sát nghỉ?
TRẠM 4: TÌM HIỂU VỀ TÁC DỤNG CỦA LỰC MA SÁT TRONG ĐỜI SỐNG VÀ KĨ THUẬT 4.1 Lực ma sát có thể có hại
Quan sát hình 6.3, nêu tác hại và các biện pháp làm giảm lực ma sát trong các trường hợp đó
Xích xe đạp Trục quay có ổ bi Đẩy thùng đồ Tác hại
Biện pháp
4.2 Lực ma sát có thể có lợi
Trang 8Quan sát hình 6.4, hãy tưởng tượng nếu không có lực ma sát thì sẽ xảy ra hiện tượng gì và các biện pháp làm tăng lực ma sát trong các trường hợp đó
Viết bảng Bulong (vít vàốc Đánh diêm Ô tô phanh gấp Nếu không có lực
ma sát Biện pháp
KẾT QUẢ TRẠM 1:
2 Trả lời câu hỏi:
- Chuyển động của khối gỗ là chậm dần, vì có lực cản do bàn tác dụng lên khối gỗ khi nó trượt trên mặt bàn
- C1: Đẩy cái tủ trên sàn nhà, kéo đàn violon, lướt ván, trượt tuyết…
3 kết luận:
- Lực ma sát trượt là lực sinh ra khi một vật chuyển động trượt trên bề mặt của vật khác, có tác dụng cản lại chuyển động ấy
TRẠM 2:
2 Trả lời câu hỏi
- Trong thí nghiệm a, hòn bi chuyển động chậm dần, vì có lực cản do bàn tác dụng lên hòn bi khi nó lăn trên mặt bàn
- Trong thí nghiệm b, hòn bi chuyển động nhanh hơn khối gỗ, chứng tỏ lực ma sát lăn có cường độ nhỏ hơn rất nhiều so với lực ma sát trượt
C2: bánh xe đạp lăn, quả bóng lăn, các viên bi lăn trong trục ổ bi…
3 Kết luận
- Lực ma sát lăn là lực sinh ra khi một vật lăn trên bề mặt vật khác, có tác dụng cản lại chuyển động ấy
- Lực ma sát lăn có cường độ rất nhỏ so với cường độ lực ma sát trượt
TRẠM 3:
2 Trả lời câu hỏi
C4:
- Trong TN trên, mặc dù có lực kéo nhưng vật vẫn đứng yên, chứng tỏ giữa mặt bàn và vật có lực cản Lực này đặt lên vật cân bằng với lực kéo để giữ cho vật đứng yên, gọi là lực ma sát nghỉ
- Khi tăng lực kéo thì chỉ số lực kế tăng dần, vật vẫn đứng yên, chứng tỏ độ lớn lực cản tác dụng lên vật cũng tăng dần Vậy lực ma sát nghỉ có độ lớn thay đổi theo lực tác dụng lên vật
C5:
- Nhờ lực ma sát nghỉ mà ta đi lại được, giúp giữ bàn chân không bị trượt bước trên mặt đất
- Trong sản xuất, trong các băng chuyền trong nhà máy, các sản phẩm như bao xi măng, bao
đường có thể chuyển động cùng với băng chuyền mà không bị trượt, đó là nhờ có lực ms nghỉ
TRẠM 4:
4.1
Tác hại làm mòn xích và xe Mòn trục, cản trở chuyển động của bánh xe Cản trở chuyển động
Biện pháp Tra dầu Thay bằng trục có ổ bi Sử dụng bánh xe
4.2
Trang 9(vít và ốc) Nếu không có
lực ma sát
Bảng trơn, nhẵn,
ko thể dùng phấn
Con ốc bị lỏng dần khi rung động Không phát ra lửa
Ô tô không dừng lại được
Biện pháp Tăng độ nhám Tăng khía của đinh vít và ốc. Tăng độ nhám Tăng độ sâu của khía rãnh mặt lốp
2 Tìm tòi sáng tạo
Câu 1 Để đưa ô tô ra khỏi chỗ bùn lầy ta phải làm tăng ma sát giữa bánh xe với bề mặt đất, có thể trải thảm hoặc bìa các tông trước đầu xe Cũng có thể trải gỗ ván ép hoặc đặt một chiếc gậy để bánh xe không bị trượt, lún
Câu 2: So sánh cường độ lực kéo và lực ma sát của tàu hỏa khi:
+ Tàu khởi hành: Lực kéo lớn hơn lực ma sát
+ Tàu chuẩn bị dừng lạ: Lực kéo nhỏ hơn lực ma sát
