XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY-HỌC ĐỊA LÝ Ở TRƯỜNG THPT

ĐẶT VẤN ĐỀ: a/ Lý do chọn đề tài: Từ thực tiễn của việc đổi mới chương trình- sách giáo khoa Địa lí 10, 11 và thực tiễn của việc giảng dạy môn địa lí 10,11 ở trường THPT trongcác năm vừ

1.Tên đề tài: “XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY-HỌC

ĐỊA LÝ Ở TRƯỜNG THPT”.

( Cụ thể áp dụng : Bài 3; Bài 8; Bài 9; Bài 10 địa lý 11

và Bài 6; Bài 12 địa lý 10)

2 ĐẶT VẤN ĐỀ:

a/ Lý do chọn đề tài:

Từ thực tiễn của việc đổi mới chương trình- sách giáo khoa Địa lí 10,

11 và thực tiễn của việc giảng dạy môn địa lí 10,11 ở trường THPT trongcác năm vừa qua, nhằm góp phần nâng cao khả năng xây dựng và sử dụng

sơ đồ cho giáo viên, giúp học sinh có khả năng nhận thức kiến thức và tựhoàn thiện kiến thức.Tôi nhận thấy rằng việc nghiên cứu phương pháp xâydựng và sử dụng sơ đồ trong dạy học địa lí nói chung và địa lí 10, 11 nóiriêng và đưa ra những nguyên tắc chung trong xây dựng và sử dụng sơ đồ

c/Giới hạn và phạm vi nghiên cứu của đề tài:

Giới hạn nghiên cứu: đề tài này tôi nghiên cứu ở một số bài học

địa lí 10, 11 chương trình- sách giáo khoa ban cơ bản và giới hạn trongviệc tạo kĩ năng xây dựng và sử dụng sơ đồ cho giáo viên

Phạm vi nghiên cứu: Học sinh lớp 10, 11 Trường THPT Lê Qúy

Đôn

d/ Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp thử nghiệm

- Phương pháp quan sát: qua các tiết dự giờ thao giảng

- Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Phương pháp khảo sát, thống kê

e/ Thời gian nghiên cứu:

Dự kiến sẽ nghiên cứu đề tài này trong thời gian 3 năm từ

2010-2011 ( cho khối 10 và 11) đến năm học 2012-2013 ( cho khối 12)

4 C Ơ SỞ THỰC TIỄN :

Do cấu trúc chương trình và sách giáo khoa địa lí 10, 11 có sử dụng

sơ đồ ( còn ít ) nên trong quá trình giảng dạy nhiều giáo viên rất ngại sửdụng sơ đồ ( có thể do nhận thức về phương pháp này, do sợ thiếu thờigian lên lớp , tốn kém…)

Thông qua kinh nghiệm giảng dạy môn địa lí cấp THPT trong nhiềunăm và kinh nghiệm qua 3 năm thực hiện đổi mới chương trình sách giáokhoa lớp 10, 11 vừa qua tôi đã nhiều lần thực hiện có hiệu quả.Đặt biệtvận dụng vào các tiết dạy thao giảng , các sơ đồ minh họa bằng máy chiếuđược các thầy cô giáo trong tổ đánh giá cao

Khi bắt đầu nghiên cứu đề tài giảng dạy các khối lớp 10, 11(Sửdụng phấn, bảng viết ) thì việc sử dụng sơ đồ có hạn chế Học sinh nắm vàhiểu nội dung của phần học, bài học chỉ đạt kết quả rất thấp, tôi đã thống

kê với số liệu cụ thể như sau:

Số liệu thống kê đầu năm học 2010-2011

lý đạt kếtt quả cao đồng thời tạo hứng thú học tập của học sinh với bộ môn

Địa lý được tốt hơn, tôi mạnh dạn chọn đề tài này để nghiên cứu

5 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

a/ Các loại sơ đồ:

*Sơ đồ cấu trúc: là loại sơ đồ thể hiện các thành phần, yếu tố trong một

chỉnh thể và mối quan hệ giữa chúng

( SƠ ĐỒ CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM )

*Sơ đồ quá trình: là loại sơ đồ thể hiện vị trí các thành phần, các yếu tố

và mối quan hệ của chúng trong quá trình vận động

( SƠ ĐỒ SỰ VẬN ĐỘNG CỦA TRÁI ĐẤT QUANH MẶT TRỜI VÀ

CÁC MÙA Ở BẮC BÁN CẦU )

*Sơ đồ địa đồ học: là loại sơ đồ biểu hiện mối quan hệ về mặt không gian

của các sự vật-hiện tượng địa lí trên lược đồ, bản đồ

( SƠ ĐỒ VỊ TRÍ CÁC KHỐI KHÍ Ở BẮC MỸ )

*Sơ đồ logic: là loại sơ đồ biểu hiện mối quan hệ về nội dung bên trong

của các sự vật-hiện tượng địa lí

( SƠ ĐỒ Ô NHIỄM KHÔNG KHÍ ) b/ Yêu cầu của việc xây dựng sơ đồ:

*Tính khoa học: nội dung sơ đồ phải bám sát nội dung của bài học, các

mối quan hệ phải là bản chất, khách quan chứ không phải do người xâydựng sắp đặt

*Tính sư phạm, tư tưởng: sơ đồ phải có tính khái quát hóa cao, qua sơ

đồ học sinh có thể nhận thấy ngay các mối quan hệ khách quan, biệnchứng

*Tính mĩ thuật: bố cục của sơ đồ phải hợp lí, cân đối, nổi bật trọng tâm

và các nhóm kiến thức

c/ Các bước xây dựng:

*Các sơ đồ đã có ở sách giáo khoa, sách giáo viên địa lí 10, 11 nhưng chủyếu-phần lớn là do giáo viên tự xây dựng từ nội dung bài học, phù hợp với

ý tưởng sử dụng phương pháp, phương tiện dạy học khác nhau

*Thông thường cấu tạo một sơ đồ có các đỉnh và các cạnh (đỉnh có thể là

1 khái niệm, 1 thuật ngữ, 1 địa danh trên lược đồ, bản đồ; cạnh là cácđường, đoạn thẳng ( có hướng hoặc vô hướng )nối các đỉnh hoặc biểu hiệntượng trưng hình dáng của sự vật-hiện tượng địa lí

*CÁC BƯỚC XÂY DỰNG 1 SƠ ĐỒ

-BƯỚC 1: Tổ chức các đỉnh của sơ đồ ( chọn kiến thức cơ bản, vừa đủ,

mã hoá một cách ngắn gọn, cô đọng, súc tích, bố trí các đỉnh trên một mặtphẳng )

-BƯỚC 2: Thiết lập các cạnh ( các cạnh nối những nội dung ở các đỉnh có

liên quan )

-BƯỚC 3: Hoàn thiện ( kiểm tra lại tấc cả để điều chỉnh sơ đồ phù hợp

với nội dung dạy học và logic nội dung, đảm bảo tính thẩm mĩ và dể hiểuhơn)

d/ Cách xây dựng một sơ đồ:

-Giáo viên nghiên cứu nội dung chương trình giảng dạy, lựa chọn ranhững bài, những phần có khả năng áp dụng phương pháp sơ đồ có hiệuquả nhất Tiếp theo giáo viên phân tích nội dung bài dạy, tìm ra nhữngkhái niệm cơ bản, khái niệm gốc cần truyền đạt, hình thành

-Trong dạy học địa lí ta có thể xây dựng các kiểu sơ đồ sau:

+Sơ đồ dùng để chứng minh hay giải thích dùng để phản ánh nộidung bài giảng một cách trực quan, dể khái quát, dể tiếp thu

+Sơ đồ tổng hợp dùng để ôn tập, tổng kết hay hệ thống 1 chương, 1phần kiến thức

+Sơ đồ kiểm tra để đánh giá năng lực tiếp thu, hiểu biết của họcsinh đồng thời giúp giáo viên kịp thời điều chỉnh nội dung truyền đạt

e/ Cách sử dụng sơ đồ:

-Giáo viên dựa vào chính sơ đồ để soạn ra các tình huống dạy học cũngnhư các thao tác, phương pháp dạy; lúc này sơ đồ chính là mục đích-phương tiện truyền đạt của giáo viên và lĩnh hội kiến thức của học sinh.-Trong khi sử dụng giáo viên phải hình thành rõ mạch chính, mạch nhánhcủa sơ đồ, mối quan hệ nhân qủa, mối quan hệ tác động hoặc sự liên kếtcác đơn vị kiến thức trên sơ đồ

* CÁC VÍ DỤ MINH HỌA

VÍ DỤ 1: Sử dụng sơ đồ trong việc kiểm tra kiến thức cũ của học sinh vào đầu giờ học

* Để kiểm tra kiến thức “Bài 9-Nhật Bản-Tiết 2-Kinh tế”(Địa lý 11) củahọc sinh, giáo viên sử dụng sơ đồ và kèm theo câu hỏi: Hãy điền vào sơ đồsau, sản phẩm của các ngành công nghiệp Nhật Bản

-Sơ đồ:

*Để kiểm tra kiến thức “Bài 6-Hệ quả chuyển động xung quanh Mặt Trời

của Trái Đất” của học sinh lớp 10, giáo viên sử dụng sơ đồ và kèm theocâu hỏi: Trình bày hiện tượng ngày, đêm dài ngắn ở các vĩ độ khác nhautrên Trái đất ?

- Sơ đồ:

Hiện tượng ngày, đêm dài ngắn ở các vĩ độ khác nhau trên Trái đất

VÍ DỤ 2: Sử dụng sơ đồ trong việc định hướng nhận thức của học sinh, dùng vào lúc mở đầu bài học:

-Để cho học sinh nắm bắt và hiểu được cấu trúc nội dung của các ngànhkinh tế Trung Quốc “Bài 10-Trung Quốc-Tiết 2-Kinh tế” (Địa lý 11)

-Sơ đồ:

VÍ DỤ 3: Sử dung sơ đồ trong việc giảng bài mới

-Trên cơ sở sơ đồ: Phân bố dân cư Trung Quốc, giáo viên yêu cầu học sinhphân tích, kết hợp với hình 10.4-Phân bố dân cư Trung Quốc > Trìnhbày sự phân bố dân cư chênh lệch giữa các vùng, giữa thành thị và nôngthôn ở Trung Quốc?

-Sơ đồ:

-Giáo viên vừa hướng dẫn học sinh khám phá các mối quan hệ song songvới việc hoàn thành sơ đồ ( vừa dạy vừa vẽ ) -> đây là cách dạy học có sựtham gia tích cực của học sinh.

* Bài 12:Sự phân bố khí áp Các loại gió chính (Địa lý 10) Giáo viêndùng sơ đồ các đai khí áp và các đới gió đặt câu hỏi : Trình bày sự phân

bố khí áp và các đới gió trên Trái Đất ?

=> Ví dụ tương tự cho bài 2: Xu hướng toàn cầu hoá, khu vực hóa

VÍ DỤ 4: Sử dụng sơ đồ để thể hiện toàn bộ kiến thức học sinh

đã lĩnh hội

-Sau khi hướng dẫn học sinh tìm tòi, khám phá các kiến thức cần nắmtrong mục II: Điều kiện tự nhiên “Bài 10-Trung Quốc-Tiết 1-Tự nhiên vàdân cư”; giáo viên thể hiện các kiến thức cần thiết bằng sơ đồ sau:

-Sơ đồ:

VÍ DỤ 5: Sử dụng sơ đồ trong việc củng cố-đánh giá cuối bài

-Giáo viên để một số ô trống, để trống một số cạnh, yếu cầu học sinh tìmcác kiến thức điền vào ô trống hoặc vẽ và điền tiếp các cạnh

-Sau khi học xong “Bài 8-Liên bang Nga-Tiết 1-Tự nhiên, dân cư và xãhội”, giáo viên sử dụng sơ đồ sau:

-Sơ đồ:

VÍ DỤ 6: Sử dụng sơ đồ để ra bài tập về nhà hay kiểm tra kiến thức của học sinh

- Sau “Bài 3 : Một số vấn đề mang tính toàn cầu”(Địa lý 11) giáo viên yêucầu học sinh về nhà làm bài tập sau: Bằng kiến thức đã học và dựa vào cáccâu cho sẵn dưới đây; em hãy chọn và hoàn chỉnh sơ đồ ?

- Lập sơ đồ và nhận xét về tác động của gia tăng dân số và sự tăng trưởngcác hoạt động kinh tế đối với một số thành phần của môi trường

-Sơ đồ:

6/ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU:

Qua việc nghiên cứu đề tài và thực hiện tinh thần đổi mới phươngpháp day học theo hướng tích cực tôi đã đạt được những kết quả sau:

1/ Đối với giáo viên:

- Giáo viên tích cực đầu tư nghiên cứu để hình thành những sơ đồphù hợp với nội dung chương trình của từng mục, từng bài

- Giáo viên thành thạo được kĩ năng xây dựng các loại sơ đồ trêngiấy rô ki và máy tính để phục vụ cho việc giảng dạy của mình Nâng caonăng lực chuyên môn

2/ Đối với học sinh:

Giảng dạy các khối lớp 10, 11 (có sử dụng đèn chiếu ) thì việc sửdụng sơ đồ nhiều hơn, thuận tiện hơn Học sinh nắm và hiểu nội dung qua

sơ đồ nhanh hơn, phát huy được tính tích cực sáng tạo của các em

Sau một năm học thử nghiệm đề tài này với kết quả đạt được thểhiện rõ ở cuối kì học là số lượng học sinh yếu kém không còn đáng kể mà

số lượng học sinh khá, giỏi tăng lên rất cao

- Gia tăng dân

Sinh vật

- Khai thác quá mức

- Suy giảm, tuyệt chủng

*Kết quả khảo sát cụ thể như sau:

Lớp

Sốlượng

1/ Kết luận:

Việc đổi mới phương pháp trong dạy-học địa lí 10, 11 là cấp thiếtnhưng việc áp dụng để đạt hiệu qủa cao là cần thiết hơn, chính vì vậy đốivới giáo viên cho dù có sử dụng phòng đèn chiếu hay trực tiếp dạy tại lớpthì cần đầu tư nghiên cứu để xây dựng và sử dụng được phương pháp sơđồ

Trong quá trình làm đề tài cũng khó tránh khỏi những thiếu sót,tôirất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của Hội đồng chấm, các thầy côgiáo và các đồng nghiệp để cho đề tài tôi được đầy đủ và hoàn thiện hơn

2/ Kiến nghị:

Đối với giáo viên trực tiếp giảng dạy địa lí ở các khối lớp cần quantâm hơn đến việc xây dựng và sử dụng sơ đồ trong giảng dạy, xem đây làphương pháp không thể thiếu, phương pháp cần thiết, đặc thù của bộ môn,phương pháp được ứng dụng rộng rãi trong nhiều mục đích giảng dạy củagiáo viên trong 1 tiết lên lớp

Nhà trường cần trang bị đầy đủ các phương tiện, thiết bị, đồ dùng…

để tạo điều kiện tốt hơn nữa cho giáo viên trong việc nghiên cứu xây dựng

và sử dụng phương pháp sơ đồ trong giảng dạy môn địa lí

1 Đặng Văn Đức- Nguyễn Thu Hằng 2003 Phương pháp dạy học địa lýtheo hướng tích cực.NXB Đại học Sư phạm.

2 Tô Xuân Giáp Phương tiện dạy học.NXB Giáo dục 1977

3 Nguyễn Trọng Phúc.2001.Phương tiện kỹ thuật trong dạy học địa lý.NXB Đại học Quốc Gia Hà Nội

4 Chuẩn kiến thức,kỹ năng địa lí 10, (NXB Giáo dục): Phạm ThịSen,Nguyễn Hải Châu,Nguyễn Đức Vũ

5.Chuẩn kiến thức,kỹ năng địa lí 11 (NXB Giáo dục): Phạm ThịSen,Nguyễn Hải Châu,Nguyễn Đức Vũ

6.SGV, SGK Địa lí lớp 10 (NXB Giáo dục): Lê Thông,Trần Trọng Hà,Nguyễn Minh Tuệ

7.SGV, SGK Địa lí lớp 11(NXB Giáo dục): Lê Thông,Nguyễn Thị MinhPhương, Phạm Viết Hồng, Nguyễn Việt Hùng, Nguyễn Đức Vũ

Tên đề Tài……… ……… …… 1

Đặt vấn đề………… ……… 1

Cơ sở lý luận ……….… 2

Cơ sở thực tiễn…… ……… 2

Nội dung nghiên cứu ………… ………… 3

Kết quả nghiên cứu ……… ……… ……… 11

Kết luận……… ……….………13

Kiến nghị……….………… 13

Tài liệu tham khảo 14

Mục lục ……… ……….….………….15

Tài liệu tham khảo 14

Phiếu đánh giá xếp loại………….……… 16

Phiếu chấm điểm, xếp loại 18

-CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

PHIẾU ĐÁNH GIÁ, XẾP LOẠI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Năm học: 2010 - 2011

I Đánh giá xếp loại của HĐKH Trường THPT LÊ QUÝ ĐÔN

1.Tên đề tài: “XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY-HỌC

ĐỊA LÝ Ở TRƯỜNG THPT”.( Cụ thể áp dụng : Bài 3; Bài 8; Bài 9; Bài

10 địa lý 11 và Bài 6; Bài 12 địa lý 10)

2.Họ và tên tác giả.:.Nguyễn Thị Hồng Long

3.Chức vụ: Tổ phó Tổ: Sử - địa – công dân

4 Nhận xét của Chủ tịch HĐKH về đề tài:

a)Ưuđiểm:

b)Hạnchế:

5 Đánh giá, xếp loại: Sau khi thẩm định, đánh giá đề tài trên, HĐKH Trường THPT Lê Quý Đôn thống nhất xếp loại :

Thư ký HĐKH: Chủ tịch HĐKH

(Ký, ghi rõ họ tên) (Ký, đóng dấu, ghi rõ họ tên)

Sau khi thẩm định, đánh giá đề tài trên, HĐKH Sở GD&ĐT QuảngNam thống nhất xếp loại:

Năm học 2010- 2011

-(Dành cho người tham gia đánh giá xếp loại SKKN) HỘI ĐỒNG KHOA HỌC Trường THPT Lê Quý Đôn Đề tài:

- Họ và tên tác giả:

- Đơn vị:

- Điểm cụ thể:

Phần

Nhận xét của người đánh giá xếp loại

đề tài

Điểm tối đa

Điểm đạt được

1 Tên đề tài

8.Đề nghị

10.Tài liệu tham khảo

11.Mục lục

12.Phiếu đánh giá xếp

loại

1 Thể thức văn bản, chính

Căn cứ số điểm đạt được, đề tài trên được xếp loại :

Người đánh giá xếp loại đề tài:

-HỘI ĐỒNG KHOA HỌC Trường THPT Lê Quý Đôn

Đề tài:

- Họ và tên tác giả:

- Đơn vị:

- Điểm cụ thể:

Phần Nhận xét của người đánh giá xếp loại đề tài Điểm tối đa Điểm đạt được 1 Tên đề tài 2 Đặt vấn đề 1 3 Cơ sở lý luận 1 4 Cơ sở thực tiễn 2 5 Nội dung nghiên cứu 9 6 Kết quả nghiên cứu 3 7 Kết luận 1 8.Đề nghị 9.Phụ lục 1 10.Tài liệu tham khảo 11.Mục lục 12.Phiếu đánh giá xếp loại 1 Thể thức văn bản, chính tả 1 Tổng cộng 20đ

Căn cứ số điểm đạt được, đề tài trên được xếp loại :

PHIẾU CHẤM ĐIỂM, XẾP LOẠI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Năm học 2010- 2011

-(Dành cho người tham gia đánh giá xếp loại SKKN)

HỘI ĐỒNG KHOA HỌC Trường THPT Lê Quý Đôn

Đề tài:

- Họ và tên tác giả:

- Đơn vị:

- Điểm cụ thể:

Phần Nhận xét của người đánh giá xếp loại đề tài Điểm tối đa Điểm đạt được 1 Tên đề tài 2 Đặt vấn đề 1 3 Cơ sở lý luận 1 4 Cơ sở thực tiễn 2 5 Nội dung nghiên cứu 9 6 Kết quả nghiên cứu 3 7 Kết luận 1 8.Đề nghị 9.Phụ lục 1 10.Tài liệu tham khảo 11.Mục lục 12.Phiếu đánh giá xếp loại 1 Thể thức văn bản, chính tả 1 Tổng cộng 20đ

Căn cứ số điểm đạt được, đề tài trên được xếp loại :

Người đánh giá xếp loại đề tài:

PHIẾU CHẤM ĐIỂM, XẾP LOẠI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Năm học 2010- 2011

-(Dành cho người tham gia đánh giá xếp loại SKKN)

HỘI ĐỒNG KHOA HỌC Trường THPT Lê Quý Đôn

Đề tài:

Điểm tối đa

Điểm đạt được

1 Tên đề tài

Căn cứ số điểm đạt được, đề tài trên được xếp loại :

Người đánh giá xếp loại đề tài:

(Ký, ghi rõ họ tên)