ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG ĐÔ THỊ VIỆT NAM TỪ KINH NGHIỆM QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG ĐÔ THỊ Ở NHẬT BẢN

1 ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG ĐÔ THỊ VIỆT NAM TỪ KINH NGHIỆM QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG ĐÔ THỊ Ở NHẬT BẢN Trong cuộc phỏng vấn của tác giả với Giáo sư Ônishi, Đại học Kyoto, N

1

ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG ĐÔ THỊ VIỆT NAM TỪ KINH NGHIỆM

QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG ĐÔ THỊ Ở NHẬT BẢN

Trong cuộc phỏng vấn của tác giả với Giáo sư Ônishi, Đại học Kyoto, Nhật Bản, ông cho rằng, “Nhật Bản là một quốc gia có nhiều thành công trong quản lý môi trường, kinh nghiệm của chúng tôi được đánh giá cao ở các nước Đông Á, Việt Nam của các bạn có thể tham khảo” Những giải pháp mà người Nhật thực thi để quản lý môi trường, trên thực tế đã mang lại rất nhiều thành công, giải quyết tốt mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố địa lý, môi trường tự nhiên và hoạt động sống, phát triển kinh tế - xã hội của người dân đô thị ở Nhật Bản

Từ việc phân tích các giải pháp quản lý môi trường đô thị ở Nhật Bản, đặc biệt là ở thành phố Tokyo, chúng tôi rút ra những kinh nghiệm từ công tác quản lý môi trường đô thị ở Nhật Bản làm cơ sở để đề xuất giải pháp quản lý môi trường đô thị ở Việt Nam nói chung cũng như cho thành phố Hà Nội nói riêng

Đối với các đô thị ở Việt Nam và thành phố Hà Nội, những đề xuất được đưa ra dựa trên đánh giá thực tế hiện trạng môi trường, công tác quản lý môi trường đô thị ở nước ta có xem xét tối các yếu tố chi phối, ảnh hưởng đến công tác này

Bên cạnh đó, các giải pháp được nghiên cứu, đề xuất cho Việt Nam và thành phố Hà Nội đều căn cứ vào những giải pháp quản lý môi trường đô thị đã thành công ở Nhật Bản

1 Thúc đẩy các hoạt động tự nguyện bảo vệ môi trường của các thành phần trong xã hội

Việc thúc đẩy các hoạt động tự nguyện bảo vệ môi trường của các thành phần trong xã hội là rất quan trọng, đây thực chất là giải pháp nâng cao nhận thức cộng đồng xây dựng ý thức trách nhiệm của các thị dân Mặc dù có sự khác nhau về các yếu tố địa - môi trường giữa Việt Nam và Nhật Bản song để

2

quản lý môi trường đô thị hiệu quả, cả hai nước cần phải nâng cao nhận thức

và xây dựng ý thức trách nhiệm của cộng đồng

Do nhận thức được tầm quan trọng của công tác quản lý môi trường đô thị

và chủ động đối phó với những hiểm họa sinh ra từ những yếu tố địa lý tự nhiên môi trường đặc thù, người Nhật Bản cho rằng nhân tố cốt lõi là cần có sự tham gia tích cực ở các cấp độ khác nhau của các thành phần xã hội Ở Việt Nam gọi đó là xã hội hóa hoạt động bảo vệ môi trường Tuy nhiên, việc xã hội hóa lại được thực hiện chưa đồng đều, thống nhất giữa các cơ quan, vùng, miền nên việc tuyên truyền phổ biến để người dân nhận thức một cách tự nguyện trách nhiệm bảo vệ môi trường sẽ không dễ dàng, ở đất nước mặt trời mọc, người ta nhấn mạnh tới việc nâng cao nhận thức về mối quan hệ giữa con người với môi trường như là nền tảng đầu tiên trong công tác quản lý môi trường

Mỗi thành viên trong xã hội cần thể hiện trách nhiệm của mình trong việc tham gia các hoạt động bảo vệ và có lối sống thân thiện với môi trường Trong lĩnh vực giáo dục, người Nhật đặc biệt coi trọng thứ bậc và tôn trọng nguyên tắc nâng cao nhận thức đi đối với thực hành Vì thế, sau khi Kế hoạch môi trường của Chính phủ ra đời, người ta thúc đẩy việc giáo dục toàn diện và hoạt động tự nguyện thực tế liên quan tới bảo vệ môi trường ở tất cả các nhóm tuổi,

từ trẻ em đến người già, tăng cường giao lưu tại trường học, cộng đồng, gia đình, nơi làm việc Người lớn tuổi phải làm gương cho các thế hệ trẻ noi theo Nhiều câu lạc bộ sinh thái thiếu niên, hỗ trợ hoạt động bảo vệ môi trường cho học sinh tiểu học được tổ chức Tính đến nay có tói 5.000 câu lạc bộ kiểu này trên khắp Nhật Bản và các thành viên tham gia liên tục được trải nghiệm các công việc bảo vệ môi trường tại cộng đồng, vì thế ý thức trách nhiệm với môi trường của họ cũng tự được tăng lên Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) về môi trường cung cấp miễn phí phim, ảnh, tài liệu cho học sinh các trường tiểu học và trung học, tổ chức các hội nghị, hội thảo về vấn đề này tại các trường đại học, v.v Bộ Giáo dục quyết định đưa chương trình giáo dục môi trường thành môn học bắt buộc tại các trường học, tổ chức triển lãm giáo dục tại một

số quận thị trọng điểm, tổ chức ngoại khóa cho các giáo viên chuyên về môi trường, tổ chức các hoạt động thực tập tiếp xúc với tự nhiên, lớp học tự nhiên,

3

v.v , khuyến khích sử dụng sách giáo khoa dùng giấy tái chế Theo số liệu của

Bộ Giáo dục Nhật Bản, năm học 2009 - 2010, có tới gần 60% số sách giáo khoa được sử dụng từ giấy tái chế

Nhật Bản coi ngày 5-6 hằng năm là ngày môi trường và tháng 6 là tháng môi trường Tuy nhiên, không phải chỉ trong ngày này các hoạt động về bảo vệ môi trường mới được tổ chức mà dường như bất cứ ngày nào trong năm cũng đều được người Nhật coi là ngày môi trường Chúng ta bắt gặp những khẩu hiệu, chỉ dẫn, khuyến khích bảo vệ môi trường ở mọi lúc mọi nơi từ nhà hàng, khách sạn, đường phố, công viên, trường học, trong quán ăn Tạp chí, tài liệu, các phương tiện truyền thông dường như lúc nào cũng sẵn sàng ưu tiên cho mục bảo vệ môi trường Chúng ta không khó khăn để tìm thấy tài liệu hướng dẫn đổ rác ở các thành phố lớn như Tokyo, Kyoto bởi chúng được phát miễn phí cho mọi đối tượng đến sống và làm việc tại khu vực này Bằng cách làm chi tiết, thường xuyên này, người Nhật đã thành công trong việc nâng cao nhận thức của người dân, các nhóm hành động trong công tác bảo vệ môi trường và khuyến khích họ trực tiếp tham giao vào các hoạt động bảo vệ môi trường

Ở Việt Nam, giáo dục môi trường cũng được Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa vào hệ thống giáo dục quốc dân Các hoạt động tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng về môi trường được các bộ, ngành, chính quyền Trung ương và địa phương chú trọng cho tất cả mọi nhóm tuổi Tuy nhiên, việc kết hợp giữa giáo dục và thực hành trong đào tạo, tuyên truyền còn chưa đáp ứng được nhu cầu Cho nên ý thức tự nguyện, tích cực hành động vì môi trường chưa được hình thành sâu rộng, chưa trở thành nếp nghĩ, cách làm thường xuyên của người dân Cộng thêm với kết cấu hạ tầng phục vụ sinh hoạt hằng ngày còn lạc hậu nên ở một số thành phố xảy ra hiện tượng người dân muốn tìm chỗ vứt rác, đổ nước thải là không dễ dàng Các bậc phụ huynh lớn tuổi có ảnh hưởng rất lớn tới thói quen sinh hoạt hằng ngày của lớp trẻ song vẫn còn mang nặng nếp sống sinh hoạt trước đây như nấu nướng, vứt rác, đổ nước thải bừa bãi, v.v , khó làm gương cho thế hệ sau Chúng ta cũng phát động tổ chức các hoạt động nhân sự kiện liên quan tới bảo vệ môi trường Chẳng hạn, tổ chức ngày môi trường hằng năm vào ngày 5-6 và trong ngày này, bộ máy truyền thông được huy động tối đa, các hoạt động bảo vệ môi

4

trường được tổ chức rầm rộ ở nhiều địa phương, v.v Làm như vậy, các nhà quản lý muôn hướng tới nâng cao nhận thức của người dân trong công tác bảo

vệ môi trường và ở một mức độ nhất định chúng ta cũng đạt được mục đích này nhưng không thường xuyên và bền vững

Kinh nghiệm của Nhật Bản chỉ ra rằng, giáo dục tuyên truyền nâng cao nhận thức của học sinh, cộng đồng cần phải gắn kết giữa lý thuyết và thực hành để bản thân các đối tượng này tự nhận thức trách nhiệm của mình, tích cực, gương mẫu trong công tác bảo vệ môi trường, nhất là bảo vệ môi trường ở khu vực đô thị Công tác tuyên truyền phổ biến phải được các bộ, ngành, chính quyền Trung ương, địa phương tiến hành thường xuyên, liên tục, đa dạng các hình thức, tận dụng mọi điều kiện không gian, thời gian kết hợp với xây dựng

hệ thống kết câu hạ tầng đồng bộ Nên chăng, chúng ta cũng tổ chức tháng môi trường hằng năm và nên đưa vào luật Các bộ, ngành cũng tổ chức trao thưởng cho những cá nhân và tập thể có đóng góp cho công tác bảo vệ môi trường nhưng vẫn chưa đủ tầm và ảnh hưởng của nó tới công chúng chưa cao, cần có nhiều hơn những giải thưởng như vậy Chúng ta nên vinh danh các nhà hoạt động môi trường tầm quốc gia do Chính phủ, Bộ Khoa học và Công nghệ trao tặng và tầm đô thị theo kiểu trao giải thưởng “nhà môi trường xanh” cho danh hiệu quốc gia và “công dân môi trường đô thị” cho danh hiệu đô thị địa phương do người đứng đầu địa phương trao tặng, tổ chức hằng năm vào ngày môi trường Việt Nam

Bộ Tài nguyên và Môi trường cần khuyến khích các doanh nghiệp tham gia bảo vệ môi trường một cách thường xuyên bởi họ chính là những người trực tiếp gây ô nhiễm, ở Nhật Bản, người ta tổ chức chương trình “Tầm nhìn môi trường công nghiệp” nhằm phối hợp công tác bảo vệ môi trường giữa các doanh nghiệp trong hoạt động kinh doanh của họ để giảm thiểu phát thải CO2 vào không khí Bộ Kinh tế và Thương mại, Công nghiệp Nhật Bản (METI) đã phổ biến hệ tiêu chuẩn quản lý môi trường trong các doanh nghiệp vừa và nhỏ,

tổ chức thuyết trình tại các doanh nghiệp trên phạm vi toàn quốc về yêu cầu và tiêu chuẩn quản lý môi trường trong hoạt động sản xuất kinh doanh; tổ chức hệ thống đăng ký và đánh giá hoạt động bảo vệ môi trường cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ, trong đó có sự tham gia của bên thứ ba là đại diện của khu dân cư

5

nơi doanh nghiệp này hoạt động Bên thứ ba này tham gia với tư cách thành viên kiểm tra, đánh giá, giám sát và qua đó nhắc nhở doanh nghiệp cần chú trọng hơn việc bảo vệ môi trường

Ở Việt Nam, với hàng trăm nghìn doanh nghiệp tư nhân, là lực lượng tác động lớn tới ô nhiễm môi trường nhưng công tác bảo vệ môi trường vẫn chưa được họ chú trọng đúng mức Với cơ chế phạt các doanh nghiệp gây ô nhiễm

và với cơ chế kiểm tra, theo dõi, giám sát lỏng lẻo, chồng chéo từ các bộ, ngành, chính quyền địa phương như hiện nay sẽ không đủ sức răn đe các doanh nghiệp tiếp tục vi phạm Thậm chí trong nhiều trường hợp, khi bị phát hiện gây

ô nhiễm, doanh nghiệp vẫn không khắc phục triệt để và còn đổ lỗi cho các nguyên nhân khách quan Kinh nghiệm của Nhật Bản chỉ ra rằng, Bộ Tài nguyên và Môi trường, chính quyền Trung ương, địa phương chủ động, khuyến khích, xây dựng các chương trình, v.v… nhằm lôi kéo doanh nghiệp tham gia

là cách thức có hiệu quả hơn vì nó mang tính phòng ngừa, tránh việc xảy ra rồi mới xử lý Khuyến khích sản xuất, tiêu dùng các sản phẩm và dịch vụ thân thiện với môi trường cũng được Chính phủ và các cơ quan quản lý ở Nhật Bản chú ý Với những cách làm kể trên, người Nhật muốn từng bước chuyển hệ thống kinh tế - xã hội theo hướng giảm thiểu gánh nặng lên môi trường Bởi vậy, Luật môi trường cơ bản tạo cơ sở cho người Nhật phổ biến và xúc tiến các sản phẩm thân thiện với môi trường Trên tinh thần đó, MOE Nhật Bản đã hướng dẫn các doanh nghiệp và người tiêu dùng tham gia chương trình tính điểm sinh thái cho các sản phẩm từ năm 1989 Cho đến nay, đã có hàng chục nghìn sản phẩm được khen thưởng và cấp giấy chứng nhận sinh thái Đương nhiên những sản phẩm được chứng nhận này sẽ được giảm thuế và không ai khác chính là người tiêu dùng được hưởng lợi từ chính sách đó Bài học kinh nghiệm này Bộ Tài nguyên và Môi trường Việt Nam có thể vận dụng được mà kinh phí thực hiện không đáng kể

Ở cấp độ doanh nghiệp, bài học về việc nâng cao trình độ quản lý trong bộ máy doanh nghiệp, nâng cao năng lực tài chính, nhận thức doanh nghiệp về môi trường cũng là một gợi ý đáng lưu tâm cho các doanh nghiệp Việt Nam Hầu hết các doanh nghiệp Nhật Bản đều ý thức rất sâu sắc “sự sông còn” đối với các sản phẩm mà doanh nghiệp tạo ra nếu không quan tâm tới môi trường,

6

vì vậy họ nỗ lực bằng mọi giá giảm tối đa việc sử dụng tài nguyên, tạo ra các sản phẩm đa tính năng, có độ bền cao và thân thiện với môi trường Điều này

có lẽ vẫn còn thiếu ở các doanh nghiệp Việt Nam khi mà họ cố gắng xả thải ra môi trường để tạo nên những sản phẩm phục vụ cho đời sống hằng ngày của chúng ta

Khuyến khích hoạt động bảo vệ môi trường của các nhóm dân sự cũng đang được áp dụng tại Nhật Bản Nhiêu chính sách hỗ trợ tài chính được Chính phủ, chính quyền địa phương đưa ra nhằm hướng tới các tổ chức phi chính phủ kết hợp với hỗ trợ từ phía doanh nghiệp, người dân Cách làm này có nguồn gốc từ các nước công nghiệp hóa phương Tây và tỏ ra có hiệu quả khi vận dụng vào Nhật Bản Ngày càng có nhiều nhóm dân sự hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ môi trường Chẳng hạn, nhóm trồng cây xanh, nhóm bảo vệ cuộc sống hoang dã, nhóm sản phẩm xanh, v.v và cho đến nay, hàng trăm tổ chức phi chính phủ kiểu này đã ra đời và hoạt động có hiệu quả tại Nhật Bản Việt Nam cũng có các tổ chức phi chính phủ về bảo vệ môi trường đang hoạt động trong những năm gần đây, tuy nhiên, số lượng người tham gia còn hạn chế, lĩnh vực hoạt động còn hẹp do khó huy động được vốn từ các cơ quan quản lý cũng như doanh nghiệp Như vậy, bài học về khuyến khích sự tham gia của các tổ chức phi chính phủ trong bảo vệ môi trường cũng cần được lưu ý Chúng ta hoàn toàn có thể áp dụng bài học kinh nghiệm này, vấn đề là cần có quan điểm và chính sách hợp lý để khuyến khích các NGOs môi trường phát triển

Bảo vệ môi trường phải bắt đầu từ hộ gia đình Trong các gia đình ở Nhật, trẻ em được giáo dục bảo vệ môi trường từ rất sớm, bắt đầu từ việc vứt rác và phân loại rác, sử dụng các dụng cụ, đồ chơi hợp vệ sinh, v.v , trẻ em được tán dương nếu có các hành động cụ thể để bảo vệ môi trường Đây cũng là một gợi

ý tốt trong việc nuôi dạy và giúp con trẻ hình thành thói quen có lợi cho môi trường mà các gia đình Việt Nam cần học tập

Có thể nói, những kinh nghiệm trên đây của Nhật Bản được vận dụng kết hợp với việc xác định rõ trách nhiệm của nhà nước, các tổ chức xã hội, gia đình trong việc giữ gìn và bảo vệ môi trường thì việc xã hội hóa hoạt động bảo

vệ môi trường, nhất là khu vực đô thị ở nước ta sẽ có kết quả tốt hơn Nên chăng các đô thị lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ,

7

v.v xây dựng hệ thống kết nối thông tin để chia sẻ các kinh nghiệm trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng và hoạt động quản lý môi trường đô thị

2 Thực hiện chính sách ưu tiên công nghệ trong bảo vệ môi trường

Nhật Bản là quốc gia đô thị có những yếu tố địa - môi trường đặc thù, cho nên chính sách quản lý môi trường của nước này là vừa chú trọng giải quyết các vấn đề ô nhiễm môi trường đô thị, vừa xử lý các vấn đề môi trường mang tính quốc gia, khu vực Hàng loạt các chương trình trọng điểm về xây dựng, cải tạo kết cấu hạ tầng gắn kết chặt chẽ với bảo vệ môi trường và sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên được Nhật Bản ưu tiên trong quá trình thực hiện Chẳng hạn, ưu tiên đầu tiên dành cho chương trình kiểm soát ô nhiễm môi trường không khí đô thị bằng việc xây dựng các vùng đệm xanh hai bên các tuyến đường chính, các khu giải trí đô thị, các vùng cận đô thị v.v

Tiếp đến là chương trình cải tạo môi trường nước, làm sạch cống, rãnh, kênh mương, thậm chí là cả các dòng sông chảy qua đô thị Đây là chương trình mang tính xã hội hóa cao, được thực hiện trên phạm vi toàn quốc với nhiều đối tượng tham gia và chi phí được huy động từ nhiều nguồn, cả tư nhân

và nhà nước Chương trình bắt đầu từ năm 1996 và mang tính thường niên Các dòng sông được nạo vét bùn, thay nước, kè chắn bờ và làm sạch nước nhờ các

dự án như dự án cải tạo môi trường sông, dự án cải tạo nước hồ ở các đô thị Các hồ lớn nằm ở đô thị sẽ được ưu tiên thực hiện trước, sau đó đến các hồ nhỏ Trong suốt hai thập kỷ qua, đã có khoảng 1.000 dự án thuộc chương trình này được thực hiện Cho đến nay, chương trình cải tạo và phát triển hệ thống công rãnh ở Nhật Bản đã bước sang năm thứ 17 và chi phí bình quân cho mỗi

dự án lên tới hơn 4.000 tỉ yên Đây là một số tiền khổng lồ và kết quả là hệ thống cống rãnh đô thị đã được hoàn thiện trên phạm vi cả nước và góp phần to lớn vào hoạt động bảo vệ môi trường ở quốc gia này

Theo mô hình Nhật Bản, ở nước ta, các chương trình trọng điểm phải được Chính phủ, Bộ Tài nguyên và Môi trường, ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố và các Bộ, ngành liên quan tổ chức thực hiện quyết liệt theo kế hoạch, có điều chỉnh theo các kế hoạch 5 năm, kết hợp với kiểm tra, đánh giá, rút kinh nghiệm kịp thời Các đơn vị được giao thực hiện phải có đầy đủ kinh nghiệm,

8

kỹ năng, nhân lực thực thi các chương trình, nhất là các công trình đa mục đích

ở khu vực đô thị

Và tiếp đến là ưu tiên hỗ trợ tài chính từ ngân sách Trung ương cho các

dự án xử lý chất thải rắn, kiểm soát ô nhiễm môi trường liên vùng thông qua

Bộ Tài nguyên và Môi trường, chính quyền địa phương và một số bộ, ngành khác Các khoản hỗ trợ này bao gồm cả đào tạo nhân viên kỹ thuật, kiểm tra - đánh giá, nghiên cứu và triển khai kỹ thuật xử lý, v.v Điều cần lưu ý đối với các loại dự án này là các khoản tài trợ cả gói, chú ý tới đặc thù khu vực hay còn gọi là chú ý tói “tính địa phương” của dự án Ngoài ra, Chính phủ cũng hỗ trợ cho dự án xử lý nước thải ở hộ dân cư và phân loại chất thải rắn ngay tại nhà cho các hộ dân sống tại các đô thị

Kinh nghiệm ở đây chỉ ra rằng, những vấn đề môi trường đô thị bức xúc

có tác động xấu tới đời sống, sinh hoạt của con người và nếu xử lý chúng sẽ trực tiếp góp phần cải thiện điều kiện sống ngay tức thì như xử lý, cải tạo cống rãnh, nước sạch, chất thải rắn gia đình, v.v Đây được coi là một trong những tiêu chí cần thiết để Chính phủ, Bộ Tài nguyên và Môi trường, chính quyền Trung ương, địa phương xếp vào loại dự án ưu tiên Thiết nghĩ bài học kinh nghiệm này thực sự có ích cho các nhà quản lý môi trường Việt Nam và chúng

ta có thể vận dụng

Ở nước ta, Chính phủ, Bộ Tài nguyên và Môi trường cũng đã xây dựng hàng loạt các chương trình trọng điểm song việc lựa chọn tiêu chí ưu tiên chưa hẳn đáp ứng được yêu cầu đặt ra, nhiều vấn đề bức xúc trong đô thị chưa được giải quyết kịp thời Điều này đã được phân tích rõ ở phần trên Mặc dù chúng

ta đã có chiến lược môi trường quốc gia đến năm 2020 với hàng loạt các chương trình trọng điểm đã, đang và sẽ được thực hiện nhưng các chương trình này cần phải được cụ thể hóa hơn về nội dung, kế hoạch thực hiện và đặc biệt phải chú ý tới tính khả thi của chúng Nên chăng trong khi thực thi các chương trình, Bộ Tài nguyên và Môi trường có thể nghiên cứu tới phương án mời tư vấn chuyên gia người nước ngoài trong đó ưu tiên mời các chuyên gia Nhật Bản để đánh giá, rút kinh nghiệm các chương trình cũ đồng thời bổ sung các chương trình mới cho phù hợp với yêu cầu bảo vệ môi trường Với nguồn kinh phí ngân sách cấp hằng năm cho bảo vệ môi trường xấp xỉ 1% GDP thì khó đủ

9

kinh phí để thực hiện chương trình dài hạn, còn ở Nhật Bản mức kinh phí 1% GDP là rất lớn, tương đương 50 tỉ đôla Điều này cũng cho chúng ta gợi ý rằng, chúng ta có thể học theo cách thức xây dựng mô hình các công trình trọng điểm của Nhật Bản nhưng quy mô và lộ trình thực hiện cần nghiên cứu phù hợp với thực lực của ta

Bên cạnh đó, cần tăng cường nghiên cứu và xúc tiến công nghệ thân thiện môi trường Công việc này được Chính phủ Nhật Bản giao cho một số đầu mối quan trọng, chẳng hạn, Viện Nghiên cứu Môi trường Quốc gia (NIES) Viện này có nhiệm vụ nghiên cứu, tư vấn quản lý, xử lý các vấn đề ô nhiễm môi trường trong nước và tham gia giải quyết các vấn đề môi trường toàn cầu Với một số lượng viên chức là 489 người, làm việc trong 50 bộ phận nghiên cứu, hằng năm, NIES thực hiện hơn 100 đề tài nghiên cứu về các vấn đề khác nhau thuộc lĩnh vực môi trường Chẳng hạn, đánh giá tác động của các hợp chất hóa học tới sức khỏe con người,ô nhiễm nước và ô nhiễm không khí ở khu vực đô thị và các giải pháp khắc phục, đánh giá tác động của hóa chất độc hại từ rác thải v.v Những đầu mối được giao nhiệm vụ nghiên cứu sẽ được Chính phủ đầu tư thỏa đáng và phải chịu sự giám sát chặt chẽ của Chính phủ và các cơ quan liên quan Vì vậy hầu hết các đề tài, chương trình nghiên cứu được thực hiện một cách nghiêm túc, có hiệu quả

Ngoài ra, để đảm bảo mục đích phát triển bền vững, Chính phủ Nhật Bản khuyến khích doanh nghiệp áp dụng các công nghệ thân thiện với môi trường, công nghệ tái chế Khuyến khích doanh nghiệp tự nghiên cứu, hoặc có thể mua lại các công nghệ sản xuất thân thiện với môi trường từ các cơ quan nghiên cứu Chẳng hạn, áp dụng công nghệ ngưng kết và sử dụng hiệu quả CO2, ứng dụng công nghệ sản xuất chất xúc tác thân thiện với môi trường trong các công

ty hóa chất, ứng dụng công nghệ sản xuất các chất làm sạch mới, v.v

GS.TS Hua Ly tại hội thảo quốc tế “Hướng tới cộng đồng Đông Á: Thách thức và triển vọng”, Viện Nghiên cứu Đông Bắc Á tháng 9-2006 đánh giá rằng: “Nhật Bản là một trong những quốc gia chú trọng đầu tư nhiều cho nghiên cứu và triển khai trong lĩnh vực môi trường, và nước này còn vượt Hoa Kỳ” Đây là điều rất đáng quan tâm bỏi như chúng ta biết, những tiến bộ trong nghiên cứu cơ bản, Nhật Bản thường đi sau Hoa Kỳ nhưng trong lĩnh vực môi

10

trường thì ngược lại Điều này chỉ có thể lý giải rằng, người Nhật Bản dành sự quan tâm cho bảo vệ môi trường lốn hơn người Mỹ Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam ở đây là cần quan tâm nhiều hơn trong nghiên cứu và phát triển ứng dụng cụ thể, bởi các hoạt động bảo vệ môi trường sẽ có căn cứ thực tiễn và có hiệu quả hơn nếu nó được bắt đầu bằng các công trình nghiên cứu khoa học

Ở Việt Nam, việc nghiên cứu xây dựng luận cứ khoa học cho hoạch định chính sách và chiến lược bảo vệ môi trường đã và đang được chú trọng những năm gần đây Nhà nước, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Khoa học và Công nghệ đã chủ động đặt hàng các đề tài nghiên cứu từ cấp nhà nước tới cấp Bộ, cấp cơ sở liên quan đến quản lý môi trường nói chung, quản lý môi trường đô thị nói riêng Trong đó, các đề tài về công nghệ thân thiện với môi trường là một trong những nội dung được ưu tiên Trong hơn một thập kỷ qua, nhiều đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước, cấp bộ đã được giao và thực hiện có hiệu quả Tuy nhiên, các đề tài nghiên cứu công nghệ thân thiện môi trường còn nặng về tầm vĩ mô, lý thuyết mà ít gắn với thực tiễn sản xuất; kinh phí cần cho nghiên cứu ứng dụng công nghệ thường rất lớn nhưng nguồn ngân sách còn hạn chế nên kinh phí được cấp để thực hiện các đề tài còn khiêm tốn, một

số hạng mục nghiên cứu không thể thực hiện được; năng lực thực hiện của đội ngũ cán bộ nghiên cứu còn giới hạn so với những tiến bộ khoa học trên thế giới; công tác thanh quyết toán, kiểm tra giám sát còn nhiều vướng mắc v.v Kinh nghiệm của Nhật Bản chỉ ra rằng, Chính phủ, Bộ Khoa học và Công nghệ v.v cần có những cơ chế, chính sách cụ thể hơn trong việc khuyến khích nghiên cứu, ứng dụng công nghệ môi trường tại các đô thị, đặc biệt là tại các

đô thị lớn Chẳng hạn, cần quan tâm nhiều hơn tới việc đào tạo nguồn nhân lực môi trường, thậm chí có thể xây dựng chính sách hỗ trợ riêng cho cán bộ, nhà nghiên cứu được đi đào tạo về công nghệ môi trường ở các quốc gia phát triển Các đề tài trọng điểm về công nghệ môi trường có thể ứng dụng trong thực tiễn đời sống sản xuất cần được Bộ Khoa học và Công nghệ giao cho các đầu mới

là cơ quan nghiên cứu có đầy đủ khả năng, trang thiết bị và có thể đảm bảo được chất lượng, thời gian thực hiện Các cơ sở đầu mới nghiên cứu cần được nâng cao về trình độ đội ngũ chuyên môn, trang thiết bị phục vụ nghiên cứu và

có cơ chê tài chính hỗ trợ đặc thù v.v