Luận giải Xây dựng con người mới, ý thức con người và trí tuệ nhân tạo trên cơ sở triết học Mác Lênin

Luận giải xây dựng con người mới, so sánh ý thức con người và trí tuệ nhân tạo dựa trên cơ sở triết học Mác Lênin, những tích cực hạn chế của công nghệ nói chung và trí tuệ nhân tạo nói riêng. Quan điểm cá nhân trong vấn đề trí tuệ nhân tạo và ý thức con người. Yêu cầu về năng lực, thể chất của con người mới trong giai đoạn hiện nay.

HỌC VIỆN CÔNG NGHỆ BƯU CHÍNH VIỄN THÔNG

KHOA ĐÀO TẠO SAU ĐẠI HỌC

TIỂU LUẬN MÔN HỌC: TRIẾT HỌC

ĐỀ TÀI: LUẬN GIẢI “XÂY DỰNG CON NGƯỜI MỚI -

Ý THỨC CON NGƯỜI VÀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO” DỰA TRÊN CƠ SỞ TRIẾT HỌC MÁC – LÊ NIN

Hà Nội – 4/2022

Học viên thực hiện : Nguyễn Thị Hồng

Câu 1: Anh (chị) hãy vận dụng những quan niệm cơ bản của triết học Mác –

Lênin về con người vào phân tích vấn đề xây dựng con người đáp ứng yêu cầu phát triển mới ở Việt Nam trong thời đại hiện nay theo quan điểm của Đại hội XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam: “Phát huy nhân tố con người, coi con người là trung tâm, chủ thể, nguồn lực quan trọng nhất và mục tiêu của sự phát triển; lấy giá trị văn hóa, con người Việt Nam là nền tảng, sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững”

Trả lời:

Vấn đề con người luôn là một trong những vấn đề quan trọng hàng đầu trong các học thuyết triết học Mác-Lê nin có quan điểm: “Con người là thực thể sinh học xã hội Con người là một sinh vật có tính xã hội, vừa là sản phẩm cao nhất trong quá trình tiến hóa của tự nhiên và lịch sử xã hội, vừa là chủ thể sáng tạo mọi thành tựu văn hóa trên Trái đất.”

Triết học Mác chỉ rõ hai mặt, hai yếu tố cơ bản cấu thành con người là mặt sinh học và mặt xã hội Con người có mặt tự nhiên, vật chất, nhục thể, sinh vật, tộc loại

…Đồng thời, con người có mặt xã hội, tinh thần, ngôn ngữ, ý thức, tư duy, lao động, giao tiếp, đạo đức Con người là chủ thể hoạt động thực tiễn, con người sáng tạo ra mọi của cải vật chất, tinh thần, sáng tạo ra cả bộ óc và tư duy của mình

Con người là một động vật cao cấp nhất, là sản phẩm của quá trình tiến hóa lâu dài của giới tự nhiên Con người là một bộ phận của giới tự nhiên, tìm thức ăn, nước uống từ trong tự nhiên, cũng phải đấu tranh để tồn tại và sinh con đẻ cái

Hoạt động của con người làm ra lịch sử nên để có lịch sử trước hết phải có con người Tiền đề đầu tiên của lịch sử là sự tồn tại của những cá nhân con người sống, vì vậy, hành động lịch sử đầu tiên là hành động lao động sản xuất để con người tách khỏi động vật Con người tách khỏi động vật như thế nào thì họ bước vào lịch sử như thế

ấy

Con người làm ra lịch sử song không phải làm theo ý muốn tùy tiện của mình, trong những điều kiện mình có quyền lựa chọn mà là trong những điều kiện có sẵn do quá khứ để lại Qúa trình phát triển của thế giới hay nhìn riêng quá trình phát triển của con người thì từ khi con người ra đời cho đến lúc nào con người còn tồn tại, con người vẫn luôn vừa là sản phẩm của lịch sử, vừa là chủ thể của lịch sử

Trong khi khẳng định: “Con người là thực thể sinh vật xã hội và là chủ thể của lịch sử”, C Mác đồng thời khẳng định: “Bản chất con người không phải là một cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà những quan hệ xã hội” Bản chất con người không phải được sinh

ra mà được sinh thành, nó hình thành và thay đổi theo sự hình thành và thay đổi của các quan hệ xã hội, trong đó trước hết và quan trọng nhất là các quan hệ thuộc lĩnh vực kinh tế

Đảng ta áp dụng vấn đề xây dựng con người đáp ứng yêu cầu mới ở Việt Nam trong thời đại hiện nay thể hiện trong quan điểm Đại hội XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam: “Phát huy nhân tố con người, coi con người là trung tâm, chủ thể, nguồn lực quan trọng nhất và mục tiêu của sự phát triển; lấy giá trị văn hóa, con người Việt Nam

là nền tảng, sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững”

Quan niệm nhân tố con người trong triết học có hai cách tiếp cận chính:

Thứ nhất, coi nhân tố con người như là hoạt động của con người riêng biệt, những năng lực và khả năng của họ do các nhu cầu và lợi ích cũng như tiềm năng trí lực và thể lực của mỗi người quyết định Thứ hai, coi nhân tố con người là tổng thể những phẩm chất, thuộc tính, đặc trưng, năng lượng đa dạng của con người, biểu hiện trong các dạng thức hoạt động khác nhau

Có thể thấy: điểm chung của trong các quan niệm này là coi nhân tố con người

về bản chất là nhân tố con người, quy định vai trò chủ thể của con người Song sự khác nhau trong hai quan niệm trên ở chỗ, quan niệm đầu tiên lấy hoạt động làm đặc trưng

cơ bản, còn phẩm chất, năng lực được thể hiện trong hoạt động; còn quan niệm thứ hai lại lấy đặc trưng cơ bản là những phẩm chất năng lực, còn hoạt động là sự thể hiện nó

Từ đây, có thể đưa ra những quan niệm chung, đầy đủ hơn về nhân tố con người: Nhân

tố con người là hệ thống các yếu tố, các đặc trưng quy định vai trò chủ thể tích cực, sáng tạo của con người, bao gồm một chinh thể thống nhất giữa mặt hoạt động với tổng hoà các đặc trưng về phẩm chất, năng lực của con người trong một quá trình biến đổi và phát triển xã hội nhất định

Nhân tố con người là khái niệm không chỉ để phân biệt nhân tố “người” với các yếu tố khác, như kinh tế, chính trị, xã hội… trong đời sống xã hội; mà quan trọng hơn

là để khẳng định vai trò của nhân tố “người” đối với các yếu tố đó; nghĩa là không có khái niệm nhân tố con người tách khỏi hoạt động, dù đó là hoạt động trong lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội

Tích cực hóa nhân tố con người là phát hiện, độc lập, hình thành, sử dụng tiềm năng sáng tạo của con người lao động và phát huy nhân tố con người chính là chăm

lo, tạo dựng điều kiện cần thiết để mỗi con người, mỗi cộng đồng người có thể bộc lộ, thể hiện tối đa năng lực của mình trong lao động sản xuất, trong hoạt động sáng tạo nhằm thúc đẩy mạnh mẽ sự phất triển kinh tế - xã hội của đất nước, hướng tới thực hiện mục tiêu tất cả vì hạnh phúc của mỗi con người

Phát huy nhân tố con người là làm gia tăng giá trị cho con người, giá trị tinh thần, giá trị thể chất, vật chất Con người ở đây xem xét như một tài nguyên, một nguồn lực Vì vậy phát huy nhân tố con người hay phát triển nguồn lực con người trở thành một lĩnh vực nghiên cứu hết sức cần thiết trong hệ thống phát triển các loại nguồn lực như vật lực, tài lực, nhân lực, trong đó phát triển nguồn nhân lực giữ vai trò trung tâm Trong lịch sử, không chế độ nào tồn tại lại không nhắc tới yếu tố con người, nhưng vấn đề khai thác, phát huy theo lợi ích của giai cấp nào và bằng phương thức nào có

sự khác nhau Thực chất chiến lược con người là tạo ra môi trường xã hội (môi trường kinh tế - xã hội, môi trường chính trị - xã hội, văn hóa – xã hội…) kích thích con người hoat động sáng tạo và thỏa mãn nhu cầu tối đa của con người trong điều kiện lịch sử

cụ thể

Phát huy nhân tố con người trong sự nghiệp đổi mới ở nước ta hiện nay là phải đặt con người vào vị trí trung tâm, xây dựng chiến lược con người ở Việt Nam trong giai đoạn cách mạng hiện nay phù hợp

Mục tiêu chiến lược về phát triển con người mà Đảng, Nhà nước ta hướng tới là

“Con người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện” Để đưa đất nước sớm trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại hóa

và thực hiện được mục tiêu phát triển con người, Đảng ta nêu quan điểm: “Mở rộng dân chủ, phát huy tối đa nhân tố con người; coi con người là chủ thể, nguồn lực chủ yếu và là mục tiêu của sự phát triển” Quan điểm này tiếp nối tư tưởng nhất quán của Đảng cộng sản Việt Nam là coi con người vừa là chủ thể, vừa là nguồn lực quan trọng nhất, quyết định sự phát triển kinh tế- xã hội, đóng góp vào thắng lợi của sự nghiệp cách mạng Việt Nam, mọi quá trình phát triển kinh tế- xã hội phải hướng tới mục tiêu cao cả là vì con người

Xây dựng con người Việt Nam đáp ứng của giai đoạn cách mạng hiện nay Đồng thời với việc kiên trì đấu tranh chống thoái hoá, biến chất, xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay là hình thành và phát triển ở con người những đức tính cơ bản:

“- Có tinh thần yêu nước, tự cường dân tộc, phấn đấu vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có ý chí vươn lên đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu, đoàn kết với nhân dân thế giới trong sự nghiệp đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ

và vì tiến bộ xã hội

- Có ý thức tập thể, đoàn kết, phấn đấu vì lợi ích chung

- Có lối sống lành mạnh, nếp sống văn minh, cần kiệm, trung thực, nhân nghĩa tôn trọng kỷ cương phép nước, quy ước của cộng đồng; có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái

- Lao động chăm chỉ với lương tâm nghề nghiệp, có kỹ thuật, sáng tạo, năng suất cao vì lợi ích của bản thân, gia đình, tập thể và xã hội

- Thường xuyên học tập, nâng cao hiểu biết, trình độ chuyên môn, trình độ thẩm

mỹ và thể lực”

Để đạt được điều này người Việt Nam đã và đang tập trung đầu tư vào những lĩnh vực chủ yếu nhất của xã hội như: - Trên lĩnh vực kinh tế: Thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Đây

là vận dụng một trong những quy luật nền tảng xây dựng con người mới là: Xây dựng con người phải thông qua cơ chế lao động Việc phát triển nền kinh tế nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa không chỉ tạo công ăn việc làm cho mọi người

mà còn thông qua cơ chế thị trường với những đòn bẩy kinh tế để kích thích năng lực lao động làm việc cho mình và cho xã hội - Trên lĩnh vực chính trị: Khẳng định con đường đi lên chủ nghĩa xã hội trên nền tảng của chủ nghĩa nhằm nâng cao tính tích cực chính trị của nhân dân, tạo điều kiện để nhân dân tham gia nhiều hơn vào quản lý nhà nước, quản lý xã hội

- Trên lĩnh vực xã hội: Giải phóng con người khỏi sự thao túng của các quan hệ

xã hội cũ đã lỗi thời, kế thừa truyền thống tốt đẹp, xây dựng hệ thống những chuẩn mực quan hệ mới

- Trên lĩnh vực giáo dục và đào tạo - khoa học, công nghệ

Giáo dục và đào tạo - khoa học, công nghệ được coi là "quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài", "là nền tảng và động lực đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước"

- Trên lĩnh vực văn hoá: "Xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc được coi vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội Mọi hoạt động của văn hoá nhằm xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng, trí tuệ, đạo đức, thể chất, năng lực sáng tạo, có ý thức cộng đồng, lòng nhân ái, khoan dung, tôn trọng nghĩa tình, quan hệ hài hoà trong gia đình, cộng đồng và xã hội"

Có thể nói xây dựng con người đang được người Việt Nam thực hiện trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Những lĩnh vực khác nhau có những trọng tâm khác nhau nhưng đều hỗ trợ nhau để hình thành cuộc sống mới với những con người mới

Câu 2: Anh chị hãy vận dụng quan điểm của triết học Mác – Lênin về bản chất

của ý thức từ đó luận giải về sự khác biệt giữa ý thức con người với trí tuệ nhân tạo Đưa ra ý kiến của anh (chị) về những tác động tích cực và tiêu cực từ sự phát triển của công nghệ nói chung và trí tuệ nhân tạo nói riêng trong thời đại ngày nay?

Trả lời:

Ý thức theo định nghĩa của triết học Mác – Lênin là một phạm trù được quyết định với phạm trù vật chất, theo đó ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất khách quan vào bộ óc con người và có sự cải biến và sáng tạo Ý thức có mối quan hệ biện chứng với vật chất

Nguồn gốc của ý thức gồm nguồn gốc tự nhiên (bộ óc và sự phản ánh của đối

tượng vật chất) và nguồn gốc xã hội (thể hiện ở vai trò của lao động, ngôn ngữ và các quan hệ xã hội)

Ý thức là một thuộc tính của một dạng vật chất có tổ chức cao, là sự phản ánh thế giới khách quan vào bộ não người Nếu không có sự tác động của thế giới khách quan vào bộ não người và không có bộ não người với tính cách là cơ quan vật chất của

ý thức thì sẽ không có ý thức Nguồn gốc tự nhiên của ý thức là bộ não người và sự

tác động của thế giới khách quan vào bộ não người Các nhân tố bao gồm:

* Bộ óc: bộ óc người hiện đại là sản phẩm của quá trình tiến hóa lâu dài về mặt sinh vật – xã hội và có cấu tạo rất phức tạp, gồm khoảng 14-15 tỷ tế bào thần kinh Các tế bào này tạo nên nhiều mối liên hệ nhằm thu nhận, xử lý, dẫn truyền và điều khiển toàn bộ hoạt động của cơ thể trong quan hệ với thế giới bên ngoài thông qua các phản xạ có điều kiện và không điều kiện

* Sự phản ánh:

Hoạt động ý thức của con người diễn ra trên cơ sở hoạt động sinh lý thần kinh của bộ óc người Tuy nhiên, nếu chỉ có bộ có người mà không có sự tác động của thế giới bên ngoài để bộ óc phản ánh lại tác động đó thì cũng không có ý thức

Phản ánh là thuộc tính chung, phổ biến của mọi đối tượng vật chất Phản ánh là năng lực giữ lại, chụp lại, tái hiện lại của hệ thống vật chất này những đặc điểm của hệ thống vật chất khác

Trong quá trình phát triển lâu dài của thế giới vật chất, thuộc tính phản ánh của vật chất cũng phát triển từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp:

1 Phản ánh vật lý: Là hình thức phản ánh đơn giản nhất ở giới vô sinh, thể hiện qua các quá trình biến đổi cơ, lý, hoá

2 Phản ánh sinh học: Là những phản ánh trong sinh giới trong giới hữu sinh cũng có nhiều hình thức khác nhau ứng với mỗi trình độ phát triển của thế giới sinh vật

3 Phản ánh ý thức: là hình thức cao nhất của sự phản ánh thế giới hiện thực, ý thức chỉ nảy sinh ở giai đoạn phát triển cao của thế giới vật chất, cùng với sự xuất hiện của con người

Ví dụ về phản ánh ý thức chỉ có ở sinh vật sống có não với 2 loại phản ánh: Phản ánh vật lý như dùng lực đẩy đẩy xe thì xe di chuyển; các phản ứng hóa học khi các chất hóa học tiếp xúc với nhau; các ứng dụng chuyển từ dạng năng lượng này sang dạng năng lượng khác như điện năng biến thành quang năng để thắp bóng đèn chiếu sáng đường phố …

Phản ánh ý thức chỉ là sản phẩm của thế giới vật chất tác động vào bộ não (những sinh vật có não đều có sản phẩm ý thức) Ví dụ ý thức của chú chó biết được người nhà, người lạ người quen để hình thành cách ứng xử người nhà thì gần gũi, người lạ thì sủa, người quen thì không cắn…

Nói về nguồn gốc xã hội của ý thức Ăngghen có viết “Sau lao động và cùng với lao động là ngôn ngữ đó là hai sức kích thích chủ yếu của sự chuyển biến bộ não loài vật thành bộ não loài người, từ tâm lý động vật thành ý thức”

* Lao động

Lao động là hoạt động đặc thù của con người, là hoạt động bản chất người Đó

là hoạt động chủ động, sáng tạo, có mục đích Lao động đem lại cho con người dáng

đi thẳng đứng, giải phóng hai tay Điều này cùng với chế độ ăn uống đã thực sự có ý nghĩa quyết định đối với quá trình chuyển hóa từ vượn thành người, từ tâm lý động vật thành ý thức

“Lao động là điều kiện cơ bản đầu tiên của toàn bộ đời sống loài người, và như thế đến một mức độ và trên một ý nghĩa nào đó, chúng ta phải nói: Lao động đã sáng tạo ra bản thân con người” – Ăng ghen

Việc chế tạo ra công cụ lao động có ý nghĩa to lớn là con người đã có ý thức về mục đích của hoạt động biến đổi thế giới Thực chất của hoạt động lao động là tác động vào thế giới khách quan, làm biến đổi thế giới nhằm thỏa mãn nhu cầu của con người Nhờ có lao động, bộ não con người được phát triển và ngày càng hoàn thiện, làm cho khả năng tư duy trừu tượng của con người ngày càng cao Cũng là lao động ngay từ đầu đã liên kết con người lại với nhau trong mối liên hệ tất yếu, khách quan Mối liên hệ đó không ngừng được củng cố và phát triển đến mức làm nảy sinh ở họ một nhu cầu “cần thiết phải nói với nhau một cái gì đó” Và ngôn ngữ xuất hiện

* Ngôn ngữ

Theo quan điểm của triết học Mác – Lê nin ngôn ngữ là phương tiện để con người giao tiếp trong xã hội, là hệ thống tín hiệu thứ hai, là cái vỏ vật chất của tư duy,

là hình thức biểu đạt của tư tưởng Ngôn ngữ là yếu tố quan trọng để phát triển tâm lý,

tư duy của con người và xã hội loài người

* Ý thức là sự phản ánh sáng tạo thế giới: Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong bộ óc con người, là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan Tuy nhiên, không phải cứ thế giới khách quan tác động vào bộ óc người là tự nhiên trở thành ý thức Ngược lại, ý thức là sự phản ánh năng động, sáng tạo về thế giới, do nhu cầu của việc con người cải biến giới tự nhiên quyết định và được thực hiện thông qua hoạt động lao động

“Ý thức chẳng qua chỉ là vật chất được đem chuyển vào trong đầu óc con người

và được cải biến đi trong đó” - Các Mác –

Sự phản ánh sáng tạo của ý thức biểu hiện ở sự cải biến cái vật chất di chuyển vào trong bộ não con người thành cái tinh thần, thành những hình ảnh tinh thần Sáng tạo của ý thức là sáng tạo của phản ánh, dựa trên cơ sở của phản ánh, trong khuôn khổ

và theo tính chất, quy luật của phản ánh

Tính sáng tạo của ý thức được thể hiện ra rất phong phú Trên cơ sở những cái

đó có, ý thức có thể tạo ra tri thức mới về sự vật, có thể tưởng tượng ra những cái không có trong thực tế Ý thức có thể tiên đoán, dự báo về tương lai, có thể tạo ra những ảo tưởng, huyền thoại, những giả thuyết, lý thuyết khoa học hết sức trừu tượng

và có tính khái quát cao

Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong bộ óc người, song đây là

sự phản ánh đặc biệt – phản ánh trong quá trình con người cải tạo thế giới Qúa trình

ý thức là quá trình thống nhất của ba mặt là: trao đổi thông tin giữa chủa thể và đối

tượng phản ánh Tiếp đến là mô hình hóa đối tượng trong tư duy dưới dạng hình ảnh tinh thần và cuối cùng là chuyển mô hình từ tư duy ra hiện thực khách quan

Ý thức là sự phản ánh sáng tạo, vì phản ánh đó dù trực tiếp hay gián tiếp, dù dưới dạng ý tưởng thì bao giờ cũng phải dựa vào những tiền đề vật chất, dựa trên hoạt động thực tiễn nhất định Sự sáng tạo của ý thức không đối lập, loại trừ, tách rời sự phản ánh mà ngược lại thống nhất với phản ánh trên cơ sở của phản ánh

Phản ánh và sáng tạo là hai mặt thuộc bản chất của ý thức Ý thức – trong bất

kỳ trường hợp nào cũng là sự phản ánh và chính thực tiễn xã hội của con người tạo ra

sự phản ánh phức tạp, năng động, sáng tạo của bộ óc

* Ý thức là sản phẩm lịch sử của sự phát triển xã hội nên về bản chất là có tính

xã hội: Ý thức không phải là một hiện tượng tự nhiên thuần túy mà là một hiện tượng

xã hội Ý thức bắt nguồn từ thực tiễn lịch sử - xã hội, phản ánh những quan hệ xã hội khách quan

“Ngay từ đầu, ý thức đã là một sản phẩm xã hội, và vẫn như vậy đến chừng nào con người còn tồn tại” – Các Mác và Ăng Ghen –

Theo Lenin thì nếu coi tư tưởng (ý thức) là có tính vật chất tức là một bước sai lầm đến chỗ lẫn lộn chủ nghĩa duy vật với chủ nghĩa duy tâm

Cấu tạo của ý thức

Ý thức là một hiện tượng tâm lý - xã hội có kết cấu rất phức tạp bao gồm nhiều thành

tố khác nhau có quan hệ với nhau Có thể chia cấu trúc của ý thức theo hai chiều:

* Theo chiều ngang hay các yếu tố hợp thành: Bao gồm các yếu tố như tri thức, tình cảm, niềm tin, lý trí, ý chí , trong đó tri thức là yếu tố cơ bản, cốt lõi

Tri thức là toàn bộ những hiểu biết của con người, là kết quả của quá trình nhận

thức, là sự tái tạo lại hình ảnh của đối tượng được nhận thức dưới dạng các loại ngôn ngữ

Mọi hoạt động của con người đều có tri thức, được tri thức định hướng Mọi biểu hiện của ý thức đều chứa đựng nội dung tri thức Tri thức là phương thức tồn tại của ý thức và là điều kiện để ý thức phát triển Theo Mác: “Phương thức mà theo đó ý thức tồn tại và theo đó một cái gì đó tồn tại đối với ý thức là tri thức”

Căn cứ vào lĩnh vực nhận thức, tri thức có thể chia thành nhiều loại như tri thức

về tự nhiên, tri thức về xã hội, tri thức nhân văn Căn cứ vào trình độ phát triển của nhận thức, tri thức có thể chia thành tri thức đời thường và tri thức khoa học, tri thức kinh nghiệm và tri thức lý luận, tri thức cảm tính và tri thức lý tính, …

Tình cảm là những rung động biểu hiện thái độ con người trong các quan hệ

Tình cảm là một hình thái đặc biệt của sự phản ánh hiện thực, được hình thành tự sự khái quát những cảm xúc cụ thể của con người khi nhận sự tác động của ngoại cảnh Tình cảm biểu hiện và phát triển trong mọi lĩnh vực đời sống của con người; là một yếu tố phát huy sức mạnh, một động lực thúc đẩy hoạt động nhận thức và thực tiễn Lênin cho rằng: không có tình cảm thì “xưa nay không có và không thể có sự tìm tòi chân lý”; không có tình cảm thì không có một yếu tố thôi thúc những người vô sản và nửa vô sản, những công nhân và nông dân nghèo đi theo cách mạng

Tùy vào từng đối tượng nhận thức và sự rung động của con người về đối tượng

đó trong các quan hệ mà hình thành nên các loại tình cảm khác nhau, như tình cảm đạo đức, tình cảm thẩm ỹ, tình cảm tôn giáo…

Ý chí là khả năng huy động sức mạnh bản thân để vượt qua những cản trở trong

quá trình thực hiện mục đích của con người Ý chí được coi là mặt năng động của ý thức, một biểu hiện của ý thức trong thực tiễn mà ở đó con người tự giác được mục đích của hoạt động nên tự đấu tranh với mình để thực hiện đến cùng mục đích đã lựa chọn Có thể coi ý chí là quyền lực của con người đối với mình; nó điều khiển, điều chỉnh hành vi để con người hướng đến mục đích một cách tự giác; nó cho phép con người tự kiềm chế, tự làm chủ bản thân và quyết đoán trong hành động theo quan điểm

và niềm tin của mình Giá trị chân chính của ý chí không chỉ thể hiện ở cường độ của

nó mạnh hay yếu mà chủ yếu thể hiện ở nội dung, ý nghĩa của mục đích mà ý chí hướng đến Lênin cho rằng: ý chí là một trong những yếu tố tạo nên sự nghiệp cách mạng của hàng triệu người trong cuộc đấu tranh giai cấp quyết liệt nhằm giải phóng mình, giải phóng nhân loại

* Theo chiều sâu của nội tâm: Bao gồm các yếu tố như tự ý thức, tiềm thức, vô thức, trong đó tự ý thức ở cấp độ sâu nhất

Tự ý thức:

Trong quá trình nhận thức thế giới xung quanh, con người đồng thời cũng tự

nhận thức bản thân mình Đó chính là tự ý thức Như vậy, tự ý thức cũng là ý thức, là

một thành tố quan trọng của ý thức, nhưng đây là ý thức về bản thân mình trong mối quan hệ với ý thức về thế giới bên ngoài Nhờ vậy con người tự nhận thức về bản thân

mình như một thực thể hoạt động có cảm giác có tư duy, có các hành vi đạo đức và có

vị trí trong xã hội Những cảm giác của con người về bản thân mình trên mọi phương diện giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành tự ý thức Con người chỉ tự ý thức được bản thân mình trong quan hệ với những người khác, trong quá trình hoạt động cải tạo thế giới Chính trong quan hệ xã hội, trong hoạt động thực tiễn xã hội và qua