ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG CÔNG TÁC BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ CỦA MỘT SỐ DỰ ÁN TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN YÊN PHONG TỈNH BẮC NINH (bản docx)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI oo NGUYỄN DUY TUẤN ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG CÔNG TÁC BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ CỦA MỘT SỐ DỰ ÁN TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN YÊN PHONG TỈNH BẮC NINH LUẬN VĂN THẠC SĨ NÔNG NGHIỆP Chuyên ngành QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI Mã số 60 62 61 Người hướng dẫn khoa học PGS TS HỒ THỊ LAM TRÀ HÀ NỘI 2012 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chưa được sử dụng để bảo vệ một.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ

NỘI

-o*o -NGUYỄN DUY TUẤN

ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG CÔNG TÁC BỒI THƯỜNG,

HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ CỦA MỘT SỐ DỰ ÁN TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN YÊN PHONG - TỈNH BẮC NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ NÔNG NGHIỆP

Chuyên ngành : QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS HỒ THỊ LAM TRÀ

HÀ NỘI - 2012

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp ……… i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này làtrung thực và chưa được sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện Luận văn này đãđược cảm ơn, các thông tin trích dẫn trong Luận văn đều đã được chỉ rõnguồn gốc

Tác giả

Nguyễn Duy Tuấn

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian thực hiện Luận văn này tôi đã nhận được sự hướng dẫnnhiệt tình, chu đáo từ các thầy cô giáo, sự ủng hộ giúp đỡ của người thân, bạn bèđồng nghiệp Nhân dịp này, trước hết tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Hồ ThịLam Trà đã trực tiếp giúp đỡ tôi trong thời gian thực hiện đề tài

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn sự góp ý chân thành của các thầy, côgiáo khoa Tài nguyên và Môi trường, Viện đào tạo sau đại học - trường Đạihọc Nông nghiệp Hà Nội

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo Sở Tài nguyên và Môi trườngBắc Ninh, phòng Đăng ký đất đai và phòng Quản lý đất đai, Trung tâm pháttriển quỹ đất (Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bắc Ninh); phòng Tàinguyên và Môi trường, phòng Kinh Tế, phòng Thống kê, Văn phòng đăng kýquyền sử dụng đất huyện Yên Phong, UBND xã Long Châu, UBND xã YênTrung đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong thời gian nghiên cứu thực hiện luậnvăn tại địa phương

Tôi xin cảm ơn những người thân trong gia đình, ban bè, đồng nghiệp

đã khích lệ và tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành Luận văn

Một lần nữa xin cảm ơn!

Tác giả luận văn

Nguyễn Duy Tuấn

MỤC LỤC

Lời

cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục các chữ viết tắt vi

Danh mục bảng vii

1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu 3

1.3 Yêu cầu 3

2 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 4

2.1 Cơ sở lý luận của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng 4

2.1.1 Sự cần thiết của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng 4

2.1.2 Đặc điểm và những yếu tố tác động đến công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng 5

2.2 Cơ sở pháp lý và nguyên tắc chung của bồi thường, hổ trợ khi nhà nước thu hồi đất 7 2.2.1 Cơ sở pháp lý của bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 7 2.2.2 Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất 14 2.3 Những nội dung cơ bản của chính sách thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ theo pháp luật hiện hành 17 2.3.1 Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng 19

2.3.2 Bồi thường đất 20

2.3.3 Bồi thường, hỗ trợ về tài sản 22

2.3.4 Một số kết quả trong việc thực hiện bồi thường, giải phóng mặt bằng

2.4 Những kinh nghiệm rút ra trong quá trình thực hiện bồi thường,

2.4.1 Kinh nghiệm của một số nước trên thế giới 28

2.4.2 Kinh nghiệm từ thực tế công tác bồi thường, GPMB tại Việt Nam 33

2.4.3 Nhận xét, đánh giá 35

3 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 37

3.1 Nội dung nghiên cứu 37

3.1.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của huyện Yên Phong 37

3.1.2 Tình hình quản lý và sử dụng đất của huyện Yên Phong 37

3.1.3 Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư một số dự án của

huyện Yên Phong 37

3.1.4 Ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến người dân và kế hoạch sử dụng tiền bồi thường của họ 37 3.1.5 Đề xuất một số giải pháp nhằm đẩy nhanh tốc độ thu hồi đất phục vụ cho mục tiêu phát triển chung của huyện Yên Phong 37 3.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 37

3.2.1 Phương pháp thu thập, tài liệu, số liệu 37

3.2.2 Phương pháp điều tra phỏng vấn bằng phiếu điều tra 37

3.2.3 Phương pháp thống kê, tổng hợp 39

3.2.4 Phương pháp chuyên gia 39

4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 40

4.1 Điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội 40

4.1.1 Điều kiện tự nhiên 40

4.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 45

4.2 Hiện trạng quản lý và sử dụng đất 51

4.2.1 Tình hình quản lý đất đai 51

4.2.2 Hiện trạng sử dụng đất 53

4.2.3 Tình hình thu hồi đất và GPMB 54

4.3 Đánh giá kết quả thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư hai dự án 55

4.3.1 Những căn cứ pháp lý liên quan đến hai dự án 55

4.3.2 Vị trí, quy mô, tính chất của hai dự án 57

4.3.3 Công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của hai dự án 59

4.3.4 Đánh giá kết quả thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của hai dự án 65 4.4 Ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến người dân 72

4.5 Những giải pháp góp phần đẩy nhanh tiến độ bồi thường, giải phóng mặt bằng 76

4.5.1 Hoàn thiện chính sách pháp luật về đất đai 76

4.5.2 Kiện toàn nội dung chính sách về công tác bồi thường, hỗ trợ 78

4.5.3 Tăng cường vai trò cộng đồng trong việc tham gia công tác GPMB 79

4.5.4 Nâng cao năng lực cán bộ và hiệu quả làm việc của ban bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 80 5 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 82

5.1 Kết luận 82

5.2 Kiến nghị 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO 84

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

2 Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn BNNPTNT

DANH MỤC BẢNG

4.1 Hiện trạng sử dụng đất huyện Yên Phong tính đến 31/12/2011 544.2 Cơ cấu diện tích đất thu hồi và bồi thường, hỗ trợ của dự án 1 584.3 Cơ cấu diện tích đất thu hồi và bồi thường, hỗ trợ của dự án 2 594.4 Kết quả bồi thường thiệt hại về đất của dự án 1 604.5 Tổng kinh phí bồi thường, hỗ trợ của dự án 1 624.6 Kết quả bồi thường, hỗ trợ thiệt hại khi thu hồi đất của dự án 2 644.7 Trình độ văn hóa của lao động trong số hộ điều tra 744.8 Ảnh hưởng từ việc thu hồi đất đến sinh kế của người dân 75

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp ……… 1

1 MỞ ĐẦU 1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Đất đai ngoài chức năng vốn có của nó là tư liệu sản xuất đặc biệtkhông thể thay thế, thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, làđịa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các công trình kinh tế, văn hoá, xãhội, an ninh và quốc phòng thì trong thời kỳ phát triển kinh tế mới, đất đaicòn có thêm chức năng tạo nguồn vốn và thu hút cho đầu tư phát triển mang ýnghĩa rất quan trọng Trong những năm qua, Nhà nước đã thực hiện mạnh mẽchủ trương công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và thực tế đã cho thấy nềnkinh tế đã có những bước phát triển vượt bậc, đời sống nhân dân đã và đangtừng bước được cải thiện, hạ tầng xã hội cũng như hạ tầng kỹ thuật được thayđổi tạo ra bộ mặt mới cho đất nước và thu hẹp dần khoảng cách đối với cácnước phát triển

Trên con đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, để đưa đất đaithực sự trở thành nguồn vốn, nguồn thu hút cho các nhà đầu tư phát triển thìviệc thu hồi đất chuyển mục đích sử dụng đất để xây dựng các khu, cụm côngnghiệp, khu đô thị tập trung nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất, xây dựng

cơ cấu đất đai hợp lý thực sự cần thiết Tuy nhiên, qua thực tế việc thu hồi đất

để thực hiện các dự án cho thấy công tác bồi thường đất đai, giải phóng mặtbằng (GPMB), hỗ trợ và tái định cư đang là một vấn đề rất nhạy cảm và phứctạp, ảnh hưởng đến mọi mặt của đời sống kinh tế - chính trị - xã hội

Để nâng cao năng lực thể chế trong công tác bồi thường, hỗ trợ và táiđịnh cư Luật đất đai 2003 có nhiều nội dung mới được sửa đổi, bổ sung phùhợp với thực tế nhằm điều chỉnh các mối quan hệ pháp luật đối với các chủthể quản lý, sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất, sử dụng đất thu hồi phục

vụ phát triển kinh tế xã hội quy định tại điều 86 Luật đất đai 2003, điều 36

-Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp ……… 2Nghị định 181/NĐ-CP ngày 29/10/2004 của Chính phủ quy định về thihành

Luật đất đai Nghị định 197/2004/NĐ-CP của Chính phủ ngày 03/12/2004 vềbồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất được ban hành thaythế Nghị định 22/1998/NĐ-CP trước đây, Nghị định 84/2007/NĐ-CP ngày25/5/2007 của Chính phủ quy định bổ sung về việc cấp giấy chứng nhậnquyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tụcbồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếunại về đất đai Nghị định 69/2009/NĐ-CP ngày 13/08/2009 của Chính phủquy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường,

hỗ trợ và tái định cư

Huyện Yên Phong nằm ở phía Tây Bắc của tỉnh Bắc Ninh trong vùngđồng bằng châu thổ sông Hồng, mảnh đất trù phú với vị trí địa lý tương đốithuận lợi trong giao lưu phát triển kinh tế - xã hội, là một trong những huyệntrọng tâm để thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế xã hội của tỉnh Những nămgần đây đất đai ở Yên Phong được chuyển mục đích sử dụng khá nhiều, đồngnghĩa với việc áp dụng những chính sách của Nhà nước trong việc thu hồi, bồithường GPMB và hỗ trợ đối với những nông dân mất đất sản xuất nôngnghiệp Tuy nhiên công tác này còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc, hiệu quảthấp, kể cả việc thu hồi đất để xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ cho chính cộngđồng dân cư bị thu hồi Điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất, sửa đổi thiết kế dự

án, chờ đợi do không giải phóng được mặt bằng hoặc do cơ sở hạ tầng khôngđảm bảo là những nguyên nhân làm ảnh hưởng đến tiến độ các dự án, gâythiệt hại lớn về kinh tế của các doanh nghiệp, các nhà đầu tư và Nhà nước,làm mất ổn định chính trị xã hội ở địa phương Xuất phát từ thực tiễn nói trên,

chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Đánh giá thực trạng công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của một số dự án trên địa bàn huyện Yên Phong - tỉnh Bắc Ninh”.

Đưa ra các giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện chính sách bồi thường, hỗtrợ và đẩy nhanh tiến độ thu hồi đất phục vụ cho tiến trình công nghiệp hóa -hiện đại hóa, nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng đất.

1.3 Yêu cầu

- Các số liệu thu thập được phân tích, đánh giá một cách khách quan

- Các giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện việc thực hiện chính sách bồithường, hỗ trợ thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất và nâng cao đời sống và việclàm của người dân có đất bị thu hồi đất phải có tính khả thi

2 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.1 Cơ sở lý luận của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng

2.1.1 Sự cần thiết của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng

2.1.1.1 Thế nào là thu hồi, bồi thường, giải phóng mặt bằng

- Thu hồi đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lạiquyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, hộ gia đinh, cá nhân

Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của Luật đất đaihiện hành [10]

- Công tác bồi thường, GPMB được thực hiện sau khi Nhà nước cóquyết định thu hồi đất để sử dụng vào các mục đích quốc phòng, an ninh, lợiích quốc gia, lợi ích công cộng, mục đích phát triển kinh tế [5] nhằm đảm bảoquyền lợi cho những tổ chức, cá nhân có đất bị thu hồi

Theo từ điển Tiếng Việt thì “Bồi thường” có nghĩa là trả lại tương xứnggiá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì một hành vi củachủ thể khác gây ra, “Giải phóng mặt bằng” là quá trình tổ chức thực hiện cáccông việc liên quan đến công tác di dời nhà cửa, vật kiến trúc trên đất, câycối, tài sản và các công trình xây dựng trên phần đất nhất định được Nhà nướcquyết định cho việc cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng một công trình mới, dự

án mới trên đó [14]

Điều này có nghĩa:

+ Không phải mọi thiệt hại của chủ thể đều được bồi thường bằng tiền

là xong mà chủ thể đó phải được đảm bảo về lợi ích hợp pháp

+ Sự mất mát của người bị thu hồi đất, tài sản trên đất không chỉ là vềmặt vật chất mà nhiều trường hợp còn mất mát cả về tinh thần nhất là khi phảirời chỗ ở cũ của mình đến khu tái định cư mới

2.1.1.2 Nhu cầu thu hồi đất trong quá trình thực hiện CNH-HĐH đất nước

- Bồi thường GPMB là vấn đề của sự phát triển:

+ Trong lịch sử phát triển của mọi quốc gia, việc GPMB để xây dựngcông trình là không thể tránh khỏi Nhịp độ phát triển càng lớn thì nhu cầuGPMB càng cao và trở thành một thách thức ngày càng nghiêm trọng đối với

sự thành công không chỉ trong lĩnh vực kinh tế mà trong cả ở trong các lĩnhvực xã hội, chính trị trên phạm vi quốc gia

+ Vấn đề bồi thường GPMB trở thành một trong những điều kiện tiênquyết của sự phát triển, nếu không được xử lý tốt nó sẽ trở thành lực cản đầutiên mà các nhà hoạch định chiến lược phải vượt qua

- Vấn đề bồi thường GPMB ở Việt Nam hiện nay còn rất nhiều bất cập:+ Chưa đảm bảo được sự cân bằng giữa lợi ích chung (Nhà nước, xãhội, cộng đồng) và lợi ích riêng (cá nhân, hộ gia đình, tổ chức bị ảnh hưởng)

+ Kinh phí dùng để bồi thường GPMB từ ngân sách nhà nước trong khilợi ích cho phát triển mang lại chưa trở thành nguồn thu đầy đủ, ổn định vàhợp pháp của nhà đầu tư

+ Việc dựa vào chứng cứ pháp lý để giải quyết bồi thường chưa thỏađáng bởi vì hệ thống pháp luật chưa đồng bộ, đang trong quá trình hoàn thiện

2.1.2 Đặc điểm và những yếu tố tác động đến công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng

2.1.2.1 Đặc điểm của quá trình bồi thường, GPMB

- Tính đa dạng: Mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất khác nhau

với điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và trình độ dân trí nhất định Do vậy,quá trình bồi thường thiệt hại cũng mang những đặc điểm riêng biệt

- Tính phức tạp: Do đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan

trọng trong đời sống kinh tế - xã hội đối với mọi người dân

2.1.2.2 Những yếu tố tác động đến công tác bồi thường, GPMB

- Yếu tố quản lý Nhà nước về đất đai:

Hiện nay công tác quản lý nhà nước về đất đai của các địa phương cònyếu kém, không chặt chẽ, nhiều vướng mắc trong quan hệ quản lý và sử dụngđất đai để tồn đọng khá dài không giải quyết được

- Tác động của quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất:

Nội dung quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất có tác động mang tính địnhhướng từ lúc hình thành dự án đến khi GPMB và lập khu tái định cư

- Nhiệm vụ ban hành và tổ chức thực hiện các văn bản pháp luật vềquản lý sử dụng đất:

Trong quá trình áp dụng cụ thể, tình trạng một chính sách có quá nhiềuvăn bản hướng dẫn chưa được khắc phục nên hiệu quả pháp luật không cao,tính pháp chế trong xã hội bị hạn chế

- Giao đất, cho thuê đất:

Giao đất, cho thuê đất phải căn cứ vào quy hoạch và kế hoạch sử dụngđất nhưng nhiều địa phương chưa thực hiện tốt nguyên tắc này dẫn đến khókhăn cho công tác bồi thường

- Đăng ký đất đai, lập và quản lý hồ sơ địa chính, quản lý hợp đồng sử dụng đất, thống kê, kiểm kê, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất:

Lập và quản lý chặt chẽ hệ thống hồ sơ địa chính có vai trò quan trọnghàng đầu để quản lý chặt chẽ đất đai trong thị trường bất động sản, là cơ sởxác định tính pháp lý của đất đai Việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụngđất là một chứng thư pháp lý nhằm xác lập quyền sử dụng đất của các chủ sửdụng trên các thửa đất cụ thể, là cơ sở pháp lý cao nhất, căn cứ thiết thực nhất

để tính toán bồi thường thiệt hại cho các chủ sử dụng đất

- Thanh tra chấp hành các chế độ, thể lệ về quản lý và sử dụng đất đai:

Việc bồi thường GPMB gắn nhiều đến quyền lợi về tài chính nên rất dễ

có những hành vi vi phạm pháp luật nhằm thu lợi bất chính Vì vậy chínhquyền địa phương cấp trên, hội đồng thẩm định phải có kế hoạch thanh tra,kiểm tra, coi đây là nhiệm vụ thường xuyên trong quá trình triển khai công tácbồi thường GPMB, kịp thời phát hiện những sai phạm, vi phạm pháp luật để

xử lý tạo niềm tin cho nhân dân

- Giải quyết tranh chấp đất đai, khiếu nại, tố cáo các vi phạm trong việc quản lý và sử dụng đất đai:

Theo kết quả thống kê của cơ quan thanh tra nhà nước cho thấy hơn80% số vụ tranh chấp, khiếu nại tố cáo hàng năm là thuộc lĩnh vực tranh chấpđất đai, đặc biệt là khiếu kiện về việc bồi thường thiệt hại chưa thỏa đáng,nhiều nơi áp giá bồi thường quá thấp Có nhiều trường hợp không công bằngnhư: trong cùng một dự án, trong cùng một vị trí, địa điểm, diện tích đất nhưnhau nhưng hai trường hợp lại được bồi thường giải tỏa khác nhau Trườnghợp không công bằng là nguyên nhân phát sinh người dân khiếu kiện

2.2 Cơ sở pháp lý và nguyên tắc chung của bồi thường, hổ trợ khi nhà nước thu hồi đất

2.2.1 Cơ sở pháp lý của bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Thu hồi đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền

sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức Uỷ ban nhân dân xã,phường, thị trấn quản lý theo quy định của pháp luật [10]

Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trịquyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất

Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thuhồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để didời đến địa điểm mới

2.2.1.1 Thu hồi đất - quyền định đoạt về đất của Nhà nước

Luật Đất đai khẳng định đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đạidiện chủ sở hữu Chủ sở hữu về đất đai có các quyền chiếm hữu, định đoạt và

sử dụng đất đai Một trong các quyền định đoạt của Nhà nước đối với đất đaitheo điểm c, khoản 2 Điều 5 Luật đất đai 2003 là giao đất, cho thuê đất, thuhồi đất và cho phép chuyển mục đích sử dụng đất Với tư cách là đại diện chủ

sở hữu Nhà nước thực hiện quyền năng định đoạt đất đai trong trường hợpthu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợiích công cộng; thu hồi đất để sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế; thu hồiđất đối với những trường hợp vi phạm pháp luật về đất đai, không sử dụngđất, sử dụng đất không hiệu quả; thu hồi đất khi người sử dụng đất không cònnhu cầu sử dụng

2.2.1.2 Thu hồi đất có bồi thường, hỗ trợ

Điều 39, điều 41 Luật Đất đai 2003 quy định: Nhà nước chỉ thực hiệnbồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với người đang sử dụng đất bị thu hồi khiNhà nước thu hồi dùng vào các mục đích sau:

- Quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng

- Phát triển kinh tế

Nhà nước thực hiện bồi thường, hỗ trợ và bố trí tái định cư đối vớingười đang sử dụng đất có đủ điều kiện quy định tại các khoản 1, 2, 3, 4, 5,

7, 9, 10 và 11 Điều 8 Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03 tháng 12 năm

2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thuhồi đất (sau đây gọi là Nghị định số 197/2004/NĐ-CP) và các Điều 44, 45,

46 Nghị định số 84/2007/NĐ-CP ngày 25 tháng 5 năm 2007 của Chính phủquy định bổ sung về việc cấp GCNQSDĐ dụng đất, thu hồi đất, thực hiệnquyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà

nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai (sau đây gọi làNghị định số

Căn cứ vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương; căn cứvào quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được cấp có thẩm quyền xét duyệt, Uỷban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm lập và thực hiện các dự án tái định cư

để đảm bảo phục vụ tái định cư cho người bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở

2.2.1.3 Các chính sách của Nhà nước về bồi thường thiệt hại cho người có

đất bị thu hồi để sử dụng vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng.

* Trước khi có Luật Đất đai 2003

Từ đầu những năm 90 công cuộc đổi mới trên toàn đất nước đã tạonhiều điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước, ngày càngnhiều dự án đầu tư phát triển đòi hỏi phải sử dụng đất với quy mô lớn và tấtyếu kèm theo là giải phóng mằt bằng, tái định cư cho người có đất bị thu hồi.Trước tình hình đó các Điều luật, Nghị định, Thông tư ra đời để hoàn chỉnhviệc bồi thường thiệt hại cho người có đất bị thu hồi Trong đó:

- Nghị định số 90/1994/NĐ-CP ngày 17/8/1994 của Chính phủ về đền

bù thiệt hại khi nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích an ninh, quốcphòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thay thế tất cả các văn bản, chínhsách trước đó của Nhà nước về bồi thường, giải phóng mặt bằng

Nghị định 90/1994/NĐ-CP quy định rõ hơn đối tượng được hưởngchính sách đền bù thiệt hại, phân biệt rõ hộ gia đình, đơn vị sử dụng đất bấthợp pháp hay hợp pháp để có chế độ đền bù hoặc không, mức độ đền bù tùytheo tính hợp pháp về quyền sử dụng đất và quyền sở hữu tài sản của người bịthu hồi đất Tuy nhiên trong quá trình triển khai, thực tế cho thấy, sau khi nhànước thu hồi đất và thực hiện giải phóng mặt bằng người bị ảnh hưởng gặpnhiều khó khăn Theo Nghị định này giá đất do nhà nước qui định để đền bùthiệt hại khác xa so với giá thực tế Do vậy cần thiết phải có một văn bản pháp

luật mới thay thế Nghị định 90/1994/NĐ-CP.

- Nghị định 22/1998/NĐ-CP ngày 24/4/1998 về đền bù thiệt hại khi nhà

nước thu hồi đất thay thế cho Nghị định 90/1994/NĐ-CP

So với Nghị định 90/1994/NĐ-CP Nghị định này có rất nhiều điểmtiến bộ trong chính sách đền bù, GPMB, tái định cư của nhà nước đối vớingười bị thu hồi đất, đặc biệt là người có đất bị thu hồi có quyền lựa chọn mộttrong 3 phương án đền bù bằng đất, bằng tiền hoặc bằng nhà Theo Nghị địnhnày giá đền bù thiệt hại về đất được tính như sau:

+ Giá đất để tính đền bù thiệt hại do chủ tịch UBND tỉnh, thành phốtrực thuộc TW qui định cho từng dự án theo đề nghị của sở Tài chính- Vậtgiá, có sự tham gia của các ngành có liên quan

+ Giá để tính đền bù thiệt hại xác định trên cơ sở giá đất địa phươngban hành theo quy định của chính phủ nhân với hệ số K để đảm bảo giá đấttính đền bù phù hợp với khả năng sinh lợi và giá chuyển nhượng quyền sửdụng đất ở địa phương

Nghị định số 22/1998/NĐ-CP có thêm chính sách hỗ trợ cũng nhưmột số điều khoản mới về lập khu tái định cư cho các hộ phải di chuyển.Đồng thời đã đưa ra các nội dung về công tác tổ chức thực hiện, quy địnhtrách nhiệm của UBND các cấp và hội đồng đền bù GPMB cấp huyệntrong việc chỉ đạo lập phương án đền bù, xác định mức đền bù hoặc trợcấp cho từng tổ chức, hộ gia đình, cá nhân và tổ chức thực hiện đền bùtheo phương án được phê duyệt, tạo sự chủ động cho các địa phương trongviệc lựa chọn phương án bồi thường phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội,quỹ đất của địa phương

Ngày 4/11/1998 Bộ Tài chính ban hành Thông tư 145/1998/TT-BTChướng dẫn thi hành Nghị định 22/1998/NĐ-CP nêu rõ phương pháp xác định

hệ số K để định giá đất đền bù thiệt hại.Tuy nhiên trong quá trình thực hiện

thông tư 145/TT-BTC đã phát sinh một số vướng mắc, ngày 04/09/1999 Bộ Tàichính đã ra văn bản số 448/TT-QLCS hướng dẫn xử lý vướng mắc trong đền

bù, giải phóng mặt bằng theo Nghị định 22/1998/NĐ-CP, Cụ thể là:

+ Giá đất tính đền bù thiệt hại là giá tính theo khả năng sinh lợi đối vớiđất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất làm muối, đất có mặt nước nuôi trồngthuỷ sản và giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thực tế ở địa phương đốivới các loại đất khác

+ Giá đất do UBND cấp tỉnh ban hành đã phù hợp với giá đất tính theokhả năng sinh lợi và giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thì áp dụng giá đất

đã được ban hành để tính đền bù thiệt hại

+ Các trường hợp phải xác định hệ số K thì sử dụng cách tính hệ sốtheo Thông tư 145/TT-BTC

+ Về chi phí đầu tư vào đất thì người sử dụng đất tạm thời, đất tạmgiao, cho thuê, đất nhận đấu thầu không được đền bù thiệt hại về đất nhưngđược đền bù chi phí đã đầu tư vào đất (nếu có) và đền bù tài sản cho các côngtrình gắn liền với đất

* Sau khi có Luật Đất đai 2003

Sau khi Nhà nước ban hành Luật Đất đai 2003, các chính sách về đấtđai cũng thay đổi theo Như vậy, để phù hợp với sự ra đời của Luật Đất đai vàtình hình thực tế trong công tác bồi thường GPMB, Chính phủ đã ban hànhvăn bản pháp lý sau:

- Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 3/12/2004 của Chính phủ về bồithường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất;

- Thông tư số 116/2004/TT-BTC ngày 7/12/2004 của Bộ Tài chínhhướng dẫn thi hành Nghị định 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chínhphủ về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất;

- Nghị định số 84/2007/NĐ-CP ngày 25/5/2007 quy định bổ sung về

việc cấp GCNQSDĐ, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự, thủtục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyếtkhiếu nại về đất đai;

- Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009 quy định bổ sung vềquy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư;

- Thông tư số 14/2009/TT-BTNMT ngày 01/10/2009 quy định chi tiết

về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và trình tự thủ tục thu hồi đất, giao đất, chothuê đất;

Cho tới thời điểm này, đây là những văn bản pháp lý quan trọng của nhànước thể hiện chính sách bồi thường GPMB và tái định cư Trong đó giá đất

để tính bồi thường là giá đất theo mục đích đang sử dụng tại thời điểm cóquyết định thu hồi đất do UBND cấp tỉnh công bố theo quy định của Chínhphủ

Trên đây là những văn bản hướng dẫn việc bồi thường thiệt hại khi nhànước thu hồi đất được áp dụng trên phạm vi cả nước Ngoài ra do điều kiện,tình hình cụ thể của mỗi tỉnh, mỗi dự án mà có những văn bản kèm theo để cụthể hóa hoặc điều chỉnh cho phù hợp với tình hình thực tế ở mỗi địa phương

và từng dự án đó

- Giá đất tính bồi thường hiện nay của nhà nước Việt Nam:

Giá đất để tính bồi thường hiện nay được căn cứ vào giá đất doUBND tỉnh, thành phố ban hành và công bố vào 01/01 hàng năm theo quyđịnh tại Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16/11/2004 của Chính phủ;Nghị định số 123/2007/NĐ-CP ngày 27/7/2007 của Chính phủ về sửa đổi,

bổ sung một số điều của Nghị định số 188/2004/ NĐ-CP; nếu trong thờigian từ 01/01 đến 31/12 hàng năm có sự thay đổi về địa giới hành chínhhoặc điều chỉnh từ xã thành phường, thị trấn thì phương pháp xác định và

mức giá vẫn giữ nguyên như đã công bố, không bồi thường theo giá đất sẽđược chuyển mục đích sử

dụng sau khi thu hồi.

Riêng đối với đất nông nghiệp thì UBND quận, huyện căn cứ mức giáđất nông nghiệp do UBND tỉnh ban hành và mức giá bồi thường đối với đấtnông nghiệp xen kẽ trong khu dân cư và hạng đất tính thuế sử dụng đất nôngnghiệp cao nhất trong một dự án, một khu vực để xác định giá đất nôngnghiệp làm căn cứ bồi thường, hỗ trợ

Trường hợp thửa đất thu hồi tại khu vực, tại vị trí chưa được xác địnhtrong bảng giá đất hàng năm thì UBND quận, huyện báo cáo Sở Tài chínhthẩm định và trình UBND tỉnh quyết định

Trường hợp thửa đất thu hồi không có đủ căn cứ pháp lý để phân biệtloại đất và mục đích sử dụng đất thì UBND quận, huyện căn cứ tình hìnhquản lý, sử dụng đất, tình trạng tranh chấp, khiếu kiện về đất để làm căn cứbồi thường hoặc hỗ trợ

Khi việc bồi thường chậm do tổ chức, cá nhân được giao thực hiện việcbồi thường gây ra, nếu giá đất tại thời điểm bồi thường do UBND tỉnh công

bố thấp hơn giá đất tại thời điểm có quyết định thu hồi thì bồi thường theo giáđất tại thời điểm thu hồi; nếu giá đất tại thời điểm bồi thường do UBND tỉnhcông bố cao hơn giá đất tại thời điểm có quyết định thu hồi thì bồi thườngtheo giá đất tại thời điểm trả tiền bồi thường; ngoài ra cá nhân, tổ chức nàycòn bị xử phạt theo quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vựcđất đai

Khi việc bồi thường chậm do người sử đụng đất bị thu hồi gây ra, nếugiá đất tại thời điểm bồi thường thấp hơn giá đất tại thời điểm có quyết địnhthu hồi thì bồi thường theo giá đất tại thời điểm bồi thường, nếu giá đất tạithời điểm bồi thường cao hơn giá đất tại thời điểm có quyết định thu hồi thìbồi thường theo giá đất tại thời điểm có quyết định thu hồi

2.2.2 Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất

2.2.2.1 Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, GPMB khi Nhà nước thu hồi đất của

* Giá trị bồi thường bằng giá trị mất đi hoặc giảm giá

* Những ảnh hưởng khác tới kinh tế của người sử dụng đất (ngoài đất) cũng được tính, nếu bị giảm cũng được bồi thường

* Bồi thường trên nguyên tắc đất được sử dụng tốt nhất và cao nhất

2.2.2.2 Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, GPMB ở Việt Nam

* Đảm bảo hài hoà lợi ích của Nhà nước, lợi ích của người sử dụng đất

và lợi ích nhà đầu tư:

- Nhà nước là đại diện chủ sở hữu đất đai, là người quản lý đất nước,phải quyết định chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, quyết định giáđất, giá tài sản để tính bồi thường đất và tài sản Đây vừa là quyền địnhđoạt của Nhà nước vừa là biện pháp xử lý hài hoà lợi ích của người đang

sử dụng đất với lợi ích của nhà đầu tư Tất cả các quyền này của Nhà nước

đã được quy định cụ thể tại các Điều 42, 43, 45, 47 và 49 Nghị định197/2004/NĐ-CP

- Người sử dụng đất ổn định được chuyển quyền sử dụng đất là mộttrong các quyền của người sử dụng đất đã được xác định tại Hiến pháp 1992

và Luật Đất đai Thực hiện quyền này, người sử dụng đất có nguồn thu nhập

từ quyền sử dụng đất của mình Do vậy, khi Nhà nước thu hồi đất của người

đang sử dụng đất để giao cho người khác sử dụng vì lợi ích quốc phòng, anninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, phát triển kinh tế Nhà nước phảiđảm bảo lợi ích cho người bị thu hồi đất một cách thoả đáng cụ thể:

+ Người bị thu hồi đất đang sử dụng vào mục đích nào thì được bồithường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích sử dụng, nếu không cóđất để bồi thường thì được bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tínhtheo giá đất do Uỷ ban nhân dân tỉnh công bố tại thời điểm thu hồi đất(khoản 2, Điều 6 Nghị định số 197/2004/NĐ-CP)

+ Ngoài bồi thường về đất, tài sản người bị thu hồi đất còn được hỗtrợ di chuyển, hỗ trợ ổn định đời sống, sản xuất, đào tạo nghề … ổn địnhđời sống cho người bị thu hồi đất (Các Điều 27, 28, 29 và 32 Nghị định197/2004/NĐ-CP)

+ Người bị thu hồi đất ở được chuyển vào khu TĐC với hệ thống cơ

sở hạ tầng đồng bộ đủ điều kiện cho họ sống tốt hơn hoặc ít nhất cũng bằngnơi ở cũ (Điều 35 Nghị định 197/2004/NĐ-CP)

- Nhà đầu tư có nhu cầu về đất làm mặt bằng để đầu tư xây dựng cáccông trình cơ sở hạ tầng, cơ sở sản xuất kinh doanh với chi phí sử dụng đấthợp lý nhất Để khuyến khích các nhà đầu tư bỏ vốn vào đầu tư phát triển.Nhà nước không chỉ ưu đãi tài chính như miễn giảm tiền sử dụng đất, tiềnthuê đất, thuế, mà còn hoàn lại chi phí bồi thường, hỗ trợ về đất mà họ đãchi trả cho người bị thu hồi đất với mức cao nhất, bằng số tiền sử dụng đất,hoặc tiền thuê đất mà họ phải nộp cho Nhà nước như đã quy định tại Điều

3 Nghị định 197/2004/NĐ-CP và khoản 4 Điều 5, khoản 3 Điều 6 Nghịđịnh 198/2004/NĐ-CP ngày 03 tháng 12 năm 2004 về thu tiền sử dụng đất.Nhà nước đã phải dành nguồn thu từ đất của mình để đảm bảo lợi ích chongười bị thu hồi đất, đồng thời giảm nhẹ chi phí sử dụng đất cho nhà đầu tư

để thực hiện quyền thu hồi đất, phân bổ sử dụng đất phục vụ cho đầu tưphát triển của

đất nước đưa đến dân giàu, nước mạnh.

* Đảm bảo công khai dân chủ trong thực hiện:

Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho người bị thu hồi đất là quan hệgiao dịch về quyền sử dụng đất giữa người đang sử dụng đất với nhà đầu tư

có sự can thiệp của Nhà nước, không phải giao dịch quyền sử dụng đất thôngthường trên thị trường Tuy nhiên, người bị thu hồi đất chỉ chấp nhận chuyểnquyền sử dụng đất của mình khi chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phùhợp với Luật Đất đai và công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được thựchiện công khai và bàn bạc dân chủ

Thứ nhất, trước khi thu hồi đất chậm nhất là 90 ngày đối với đất nôngnghiệp và 180 ngày đối với đất phi nông nghiệp, cơ quan nhà nước có thẩmquyền phải thông báo cho người bị thu hồi đất biết lý do thu hồi, thời gian và

kế hoạch di chuyển, phương án tổng thể về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư(khoản 2 Điều 39 Luật Đất đai 2003)

Thứ hai, người bị thu hồi đất được cử người đại diện của mình tham giaHội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cấp quận, huyện, thị xã, thành phốtrực thuộc tỉnh để phản ánh nguyện vọng của người bị thu hồi đất, đồng thờingười bị thu hồi đất thực hiện các quyết định của Nhà nước, trực tiếp tham gia

ý kiến đối với dự kiến phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được niêmyết công khai tại trụ sở làm việc của tổ chức được giao nhiệm vụ thực hiệnbồi thường, hỗ trợ và tái định cư và trụ sở UBND cấp xã, phường, thị trấn nơi

có đất bị thu hồi

Thứ ba, người bị thu hồi đất có quyền khiếu nại nếu chưa đồng ý vớiquyết định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư và được cấp có thẩm quyền raquyết định giải quyết lâu dài Nếu không đồng ý với quyết định giải quyết lầnđầu, người khiếu nại có quyền khởi kiện tại Toà án nhân dân hoặc tiếp tục khiếu

nại đến Chủ tịch UBND cấp tỉnh là cấp quyết định giải quyết cuối cùng đốivới

khiếu nại của người bị thu hồi đất Tuy nhiên để đảm bảo thực hiện nghiêmtúc các quyết định thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nướcthu hồi đất trong khi chờ giải quyết khiếu nại, người bị thu hồi đất vẫn phảichấp hành quyết định thu hồi đất, giao đất đúng kế hoạch và thời gian được

cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định (Điều 49, Nghị định197/2004/NĐ-CP)

2.3 Những nội dung cơ bản của chính sách thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ theo pháp luật hiện hành

Vấn đề bồi thường, GPMB ở Việt Nam đã được đặt ra từ rất sớm, ngày14-4-1959 đã có Nghị định số 151/TTg ban hành “Quy định thể lệ tạm thời vềtrưng dụng ruộng đất”, tiếp theo là Thông tư số 1792/TTg ngày 11-01-1970của Thủ tướng Chính phủ quy định một số điểm tạm thời “Về bồi thường nhàcửa, đất đai, cây lưu niên, các hoa mầu cho nhân dân ở những vùng xây dựngkinh tế, mở rộng thành phố” Sau khi có Luật Đất đai (1987) và bước vào thời

kỳ đổi mới, vấn đề này ngày càng được chú trọng và xử lý đồng bộ, phù hợpvới tình hình mới: bắt đầu từ Quyết định số 186/HĐBT ngày 31-5-1980 “Vềđền bù thiệt hại đất nông nghiệp, đất có rừng khi chuyển sang sử dụng vàomục đích khác” cùng với hàng loạt các văn bản pháp quy mới về những vấn

đề có liên quan (giá đất, quyền của người sử dụng đất, quản lý quy hoạch đôthị ) đã hình thành một hệ thống chính sách và tổ chức cho công tác bồithường, GPMB [15]

Ngày 17-8-1994, Chính phủ ban hành Nghị định 90/CP “Về việc đền

bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, anninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng”, và 4 năm sau, ngày 24-4-1998 thaythế bằng Nghị định số 22/1998/NĐ-CP cùng tên Khi Luật đất đai 2003 cóhiệu lực thi hành, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 197/2004/NĐ-CP

ngày 03-12-2004 “Về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồiđất” thay thế cho Nghị định 22/1998/NĐ-CP, nhưng lần này, ngoài việc thu

hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi íchcông cộng, còn quy định cả về đền bù, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thuhồi đất để sử dụng “vào mục đích phát triển kinh tế” Trước đó, trong Nghịđịnh số 181/2004/NĐ-CP ngày 29-10-2004 về thi hành Luật Đất đai, Chínhphủ cũng đã có quy định về: Xử lý tiền sử dụng đất trong trường hợp thu hồiđất (Điều 35) và việc thu hồi đất và quản lý quỹ đất đã thu hồi (Điều 36) BộTài chính cũng đã có các Thông tư số 116/2004/TT-BTC ngày 07-12-2004 và

số 69/2006/TT-BCT ngày 02/8/2006 hướng dẫn thực hiện Nghị định số197/2004/NĐ-CP nói trên Gần đây nhất là Nghị định 69/2009/NĐ-CP củaChính phủ ngày 13/8/2009 quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giáđất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Đến nay, công tác bồithường, GPMB và hỗ trợ cho các đối tượng bị thu hồi đất được điều tiết bởimột hệ thống các quy định tương đối hoàn chỉnh và khái quát trên phạm vi cảnước, theo đó, tuỳ tình hình thực tế từng địa phương mà các quy định đó được

áp dụng sao cho phù hợp

Trước những năm 80 của thế kỷ trước, trong điều kiện kinh tế chưa pháttriển, với cơ chế quản lý theo kế hoạch tập trung, việc thu hồi đất diễn ra thưathớt và đơn giản, lợi ích công cộng, lợi ích Nhà nước được đặt vào vị trí caonhất để phục tùng, việc bồi thường, hỗ trợ tiến hành một cách sơ sài và chủyếu là do tập thể (hợp tác xã) đảm nhận và gánh chịu

Sau khi có Luật đất đai đến khoảng năm 2000 là thời kỳ chuyển biếnmạnh mẽ của nền kinh tế theo cơ chế thị trường, ruộng đất nông nghiệp đượcgiao đến từng hộ gia đình, quyền sử dụng đất và quyền sở hữu nhà ở của cánhân được xác lập, người sử dụng đất có quyền chuyển đổi, chuyển nhượng,cho thuê, để thừa kế, thế chấp, góp vốn bằng quyền sử dụng đất và mua bánnhà ở, thêm vào đó, nhu cầu của phát triển đòi hỏi phải được cung cấp mộtlượng lớn đất đai cho việc mở rộng đô thị, mở rộng mạng lưới giao thông,

hình thành mới các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu vui chơi giải trí làmcho công tác thu hồi, bồi thường, hỗ trợ trở nên phức tạp và nặng nề gấpnhiều lần.

Từ khoảng năm 2000 đến nay, nhất là sau khi có Luật đất đai 2003 thìchính sách bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất đi vào bước hoànthiện, có tác dụng trong việc đảm bảo cân đối và ổn định cho phát triển,khuyến khích được nhà đầu tư và tương đối giữ được nguyên tắc công bằng,người bị thu hồi đất được đặt vào vị trí trung tâm để giải quyết mọi xung đột,các lợi ích phi vật thể bắt đầu được quan tâm, các hiệu quả xã hội - môitrường do việc thu hồi đất mang lại được chú ý khi đánh giá các dự án xâydựng có thu hồi đất và các chính sách đền bù, hỗ trợ

2.3.1 Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

- Tổ chức, hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất trong phạm vi bảo vệ antoàn của các công trình công cộng, mà đất đó phải thay đổi mục đích sử dụng

hoặc hạn chế khả năng sử dụng đất do chịu ảnh hưởng của công trình.

- Các tổ chức, cá nhân bị thu hồi đất trên đây chỉ được bồi thường, hỗtrợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất nếu đất đang sử dụng của họ thuộcphạm vi áp dụng Nghị định 197/2004/NĐ-CP Nếu người bị thu hồi đất mà tựnguyện hiến tặng một phần hoặc toàn bộ đất, tài sản gắn liền với đất thì khôngthuộc đối tượng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư theo Nghị định197/2004/NĐ-CP

2.3.2 Bồi thường đất

Để đảm bảo công bằng xã hội và lợi ích hợp pháp của người có đất bịthu hồi Nhà nước quy định các trường hợp thu hồi đất có bồi thường và thuhồi đất mà không bồi thường

Khoản 1, Điều 14 Nghị định số 69/2009/NĐ-CP quy định: Nhà nướcthu hồi đất của người đang sử dụng có đủ điều kiện quy định tại các khoản

1, 2, 3, 4, 5, 7, 9, 10 và 11 Điều 8 Nghị định số 197/2004/NĐ-CP và cácĐiều 44, 45, và 46 Nghị định số 84/2007/NĐ-CP thì được bồi thường;trường hợp không đủ điều kiện được bồi thường thì được Uỷ ban nhân dâncấp tỉnh xem xét để hỗ trợ

Khoản 2, Điều 14 Nghị định 69/2009/NĐ-CP quy định: người bị thuhồi đất nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích

sử dụng, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng giá trịquyền sử dụng đất tại thời điểm có quyết định thu hồi

Theo Luật Đất đai 2003 bao gồm 3 nhóm: Đất nông nghiệp, đất phinông nghiệp và đất chưa sử dụng Trong đó đất nông nghiệp và đất phi nôngnghiệp hiện nay đều có người sử dụng Do vậy, chính sách bồi thường về đấtđược quy định cho hai nhóm đất là đất nông nghiệp và đất phi nông nghiệp

* Đất ở: Theo khoản 1 Điều 13, Nghị định 197/2004/NĐ-CP người

sử dụng đất ở khi bị Nhà nước thu hồi đất ở thì được bồi thường bằng giaođất ở,

nhà ở tại khu tái định cư hoặc bồi thường bằng tiền theo quy định của phápluật nhà nước.

* Bồi thường cho người đang sử dụng nhà ở thuộc sở hữu Nhà nước:Người đang sử dụng nhà ở thuộc sở hữu Nhà nước không có quyền sửdụng đất ở và quyền sở hữu nhà ở nên họ không được bồi thường về đất vànhà khi nhà ở thuộc sở hữu Nhà nước bị phá dỡ, mà chỉ bồi thường chi phí cảitạo, sửa chữa, nâng cấp do UBND cấp tỉnh quy định Nhưng để đảm bảo chongười dân có nhà ở Nhà nước cho họ thuê nhà mới ở khu tái định cư với diệntích nhà ở cũ và theo giá cho thuê nhà thuộc sở hữu Nhà nước và sau đó Nhànước bán nhà thuê mới cho họ theo quy định của Chính phủ Trường hợpkhông có quỹ nhà tái định cư cho người ở nhà thuộc sở hữu Nhà nước bị phá

dỡ thì hỗ trợ cho họ mức tiền bằng 60% giá trị nhà, 60% giá trị đất

* Đất nông nghiệp: Hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất nông nghiệpkhi Nhà nước thu hồi được bồi thường bằng đất có cùng mục đích sử dụng,nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền tính theo giáđất cùng mục đích sử dụng (Điều 16 Nghị định 69/2009/NĐ-CP)

* Đất phi nông nghiệp (trừ đất ở): Đất làm mặt bằng xây dựng cơ sởsản xuất kinh doanh phi nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân có nguồngốc là đất ở được giao sử dụng ổn định, lâu dài hoặc có đủ điều kiện đượccấp GCNQSDĐ khi Nhà nước thu hồi được bồi thường theo giá đất ở(khoản 1, Điều 11 Nghị định 197/2004/NĐ-CP)

* Đất thuộc hành lang an toàn các công trình công cộng

- Nếu Nhà nước thu hồi đất thì thực hiện bồi thường, hỗ trợ như cáctrường hợp thu hồi đất nông nghiệp hoặc đất phi nông nghiệp không phải làđất ở hoặc đất ở

- Trường hợp Nhà nước không thu hồi đất thì đất nằm trong phạm vihành lang an toàn được bồi thường thiệt hại do hạn chế khả năng sử dụng đất,

thiệt hại tài sản gắn liền với đất.

Bên cạnh các trường hợp được bồi thường về đất, có nhiều trường hợp Nhà nước thu hồi đất mà không bồi thường về đất, cụ thể bao gồm:

1 Thu hồi đất khi chủ sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai;

2 Thu hồi đất được giao không đúng đối tượng hoặc trái thẩm quyền;

3 Thu hồi đất rừng phòng hộ, rừng đặc dụng; đất XD trụ sở cơ quan,công trình sự nghiệp, đất sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh; đất xâydựng các công trình công cộng không nhằm mục đích kinh doanh; đất làmnghĩa trang, nghĩa địa;

4 Đất thuê của Nhà nước trả tiền thuê đất hàng năm;

5 Đất nông nghiệp do cộng đồng dân cư sử dụng; đất công ích xã,phường, thị trấn

2.3.3 Bồi thường, hỗ trợ về tài sản

* Nguyên tắc chung

Theo Nghị định 197/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ về bồithường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất thì nguyên tắc bồithường được xác định như sau:

- Tài sản gắn liền với đất, khi Nhà nước thu hồi đất bị thiệt hại thì đượcbồi thường

- Tài sản gắn liền với đất, khi Nhà nước thu hồi đất mà đất đó thuộc đốitượng không được bồi thường thì tuỳ trường hợp cụ thể được BT hoặc hỗ trợ

- Các tài sản tạo lập không được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền chophép hoặc tạo lập sau ngày 01/07/2004 trái với mục đích sử dụng đất hoặc saukhi có quyết định thu hồi đất không được bồi thường

- Hệ thống máy móc, dây chuyền sản xuất di chuyển được thì chỉ đượcbồi thường chi phí tháo dỡ, vận chuyển, lắp đặt và thiệt hại khi tháo dỡ, vậnchuyển, lắp đặt

* Bồi thường di chuyển mồ mả

* Bồi thường cây trồng, vật nuôi

- Cây hàng năm: Bồi thường bằng giá trị sản lượng thu hoạch của câytrồng chính tính theo năng suất cây trồng vụ cao nhất trong 3 năm trước đó vàthời giá nông sản tại thời điểm thu hồi đất

- Cây lâu năm:

Cây mới trồng = Chi phí đầu tư ban đầu + chi phí chăm sóc

Cây đang thu hoạch = (Số lượng từng loại cây x giá bán cây) - giá trịthu hồi (nếu có)

- Vật nuôi: đến thời kỳ thu hoạch không bồi thường Chưa đến thời kỳthu hoạch, bồi thường thiệt hại do phải thu hoạch sớm, nếu di chuyển được thìbồi thường chi phí di chuyển và thiệt hại do di chuyển

* Hỗ trợ khi thu hồi đất

Nghị định số 69/2009/NĐ-CP quy định các khoản hỗ trợ cho người dânkhi Nhà nước thu hồi đất như sau:

- Hỗ trợ di chuyển

+ Hộ gia đình, cá nhân khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ

ở thì được hỗ trợ kinh phí để di chuyển

+ Tổ chức được Nhà nước giao đất, cho thuê đất hoặc đang sử dụng đấthợp pháp khi Nhà nước thu hồi mà phải di chuyển cơ sở sản xuất, kinh doanhthì được hỗ trợ kinh phí để tháo dỡ, di chuyển và lắp đặt

+ Người bị thu hồi đất ở mà không còn chỗ ở khác thì trong thời gianchờ tạo lập chỗ ở mới (bố trí vào khu TĐC) được bố trí vào nhà ở tạm hoặc

hỗ trợ tiền thuê nhà ở

- Hỗ trợ tái định cư

+ Đối với hộ gia đình, cá nhân khi Nhà nước thu hồi đất ở mà không cóchỗ ở nào khác thì được giao đất ở hoặc nhà ở tái định cư.

+ Hộ gia đình, cá nhân khi Nhà nước thu hồi đất ở phải di chuyển chỗ ở

mà tự lo chỗ ở thì được hỗ trợ một khoản tiền bằng suất đầu tư hạ tầng tínhcho một hộ gia đình tại khu tái định cư tập trung

- Hỗ trợ ổn định đời sống và ổn định sản xuất

+ Hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp khi Nhà nước thuhồi đất nông nghiệp (kể cả đất vườn, ao và đất nông nghiệp quy định tạikhoản 1, khoản 2 Điều 21 Nghị định này) thì được hỗ trợ ổn định đời sốngtheo quy định sau đây:

 Thu hồi từ 30% đến 70% diện tích đất nông nghiệp đang sử dụng thìđược hỗ trợ ổn định đời sống trong thời gian 6 tháng nếu không phải dichuyển chỗ ở và trong thời gian 12 tháng nếu phải di chuyển chỗ ở; trườnghợp phải di chuyển đến các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khănhoặc có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn thì thời gian hỗ trợ tối đa

là 24 tháng;

 Thu hồi trên 70% diện tích đất nông nghiệp đang sử dụng thì được

hỗ trợ ổn định đời sống trong thời gian 12 tháng nếu không phải di chuyểnchỗ ở và trong thời gian 24 tháng nếu phải di chuyển chỗ ở; trường hợp phải

di chuyển đến các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn hoặc có điềukiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn thì thời gian hỗ trợ tối đa là 36 tháng;

 Mức hỗ trợ cho một nhân khẩu quy định tại các điểm a và b khoảnnày được tính bằng tiền tương đương 30 kg gạo trong 01 tháng theo thời giátrung bình tại thời điểm hỗ trợ của địa phương

+ Khi Nhà nước thu hồi đất của tổ chức kinh tế, hộ sản xuất, kinhdoanh có đăng ký kinh doanh, mà bị ngừng sản xuất, kinh doanh, thì được hỗtrợ cao nhất bằng 30% một năm thu nhập sau thuế, theo mức thu nhập bình