Những khó khăn khi xây dựng và thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hàng năm cho các xã nghèo tại tỉnh Đăk Nông

Bài viết Những khó khăn khi xây dựng và thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hàng năm cho các xã nghèo tại tỉnh Đăk Nông tập trung phân tích việc xây dựng và thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế xã hội của các xã vùng nghèo đã xuất hiện một số bất cập. Mời các bạn cùng tham khảo!

NHỮNG KHÓ KHĂN KHI XÂY DỰNG VÀ THỰC HIỆN KẾ HOẠCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ-XÃ HỘI HÀNG NĂM CHO CÁC XÃ NGHÈOTẠI TỈNH ĐĂK

NÔNG

TS Phan Văn Tân Trường Đại học Tây Nguyên

1 Đặt vấn đề

Kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội là công

việc hàng năm của các xã, nhưng từ trước đến

nay công việc đó do bộ phận trực của UBND

xã soạn thảo và trình trước HĐND xã và

huyện Kinh tế thị trường, tính dân chủ, đồng

thuận của người dân, thế mạnh của xã, kế

hoạch dài hạn chưa được thể hiện rõ trong kế

hoạch Được sự hỗ trợ của Dự án “Tăng cường

năng lực kinh tế bền vững cho đồng bào dân

tộc tỉnh Đắk Nông – 3EM” chúng tôi đã tiến

hành hỗ trợ 23 xã khó khăn nhất thuộc 5 huyện

của tỉnh Đắk Nông xây dựng kế hoạch phát

triển kinh tế xã hội định hướng thị trường có

sự tham gia từ năm 2012 Sau 2 năm xây dựng

và thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế xã hội

của các xã vùng nghèo đã xuất hiện một số bất

cập

2 Phương pháp tổ chức xây dựng kế hoạch

Phương pháp xây dựng kế hoạch phát

triển kinh tế-xã hội hàng năm được dựa trên

quy hoạch phát triển kinh tế của tỉnh, huyện

Đã soạn thảo “Sổ tay hướng dẫn lập kế

hoạch phát triển kinh tế xã hội định hướng thị

trường có sự tham gia” dựa trên sổ tay hướng

dẫn lập kế hoạch của Bộ Kế hoạch đầu tư, sổ

tay hướng dẫn của UBND tỉnh Ninh Thuận,

tỉnh Hà Tĩnh, tỉnh Đắk Lắk, có chỉnh sữa một

số điểm phù hợp với Đắk Nông

Kế hoạch phát triển kinh tế -xã hội của 23

xã được xây dựng từ thôn/buôn/bon với sự

tham gia của người dân (có hộ nghèo và dân

tộc thiểu số), tối thiểu 30 người Khi xây dựng

kế hoạch đã sử dụng công cụ: phân tích

SWOT, xây dựng cây vấn đề, cây mục tiêu

(nguyên nhân, ưu tiên, giải pháp khắc phục,

hoạt động) Để chuẩn bị xây dựng kế hoạch,

trong sổ tay nói trên đã chuẩn bị 5 mẫu thu

thập thông tin cho thôn, 20 mẫu thu thập thông

tin cho xã và 3 mẫu thu thập thông tin cho

huyện

Kế hoạch phát triển kinh tế xã hội của xã

được tiến hành từ tháng 6 và hoàn chỉnh vào

tháng 12 hàng năm Khi xây dựng kế hoạch đã

thể hiện tính dân chủ, tạo được sự đồng thuận

của người dân (trong đó có hộ nghèo và dân

tộc thiểu số)

3 Những khó khăn khi xây dựng và thực hiện kế hoạch cho 23 xã

- 23 xã đều là các xã nghèo, tỷ lệ hộ nghèo 40-50%, có xã lên tới 60%; dân tộc thiểu số trên 30%; xa các trung tâm của huyện tỉnh; cơ sở hạ tầng thiếu thốn, chưa có định hướng phát triển kinh tế rõ rệt; khả năng huy động sức dân (tiền, công) vào phát triển kinh tế

xã hội rất hạn chế;

- Quy hoạch vùng sản xuất của tỉnh, huyện không đầy đủ, cụ thể nên khó trong xây dựng và thực hiện kế hoạch tại xã;

- Đa số hộ đều chưa có Sổ quyền sử dụng đất cho diện tích đất họ đang sử dụng nên không huy động vốn từ ngân hàng và họ chưa yên tâm sản xuất;

- Chọn được vấn đề ưu tiên trong sản xuất và hoạt động kèm theo nhưng số mục ưu tiên quá nhiều trong khi năng lực chuyên môn của người sản xuất, khả năng tài chính không theo kịp;

- Tính kinh tế thị trường đối với sản phẩm chủ lực chưa thể hiện rõ, chưa nắm rõ được khả năng thực hiện mắt xích nào trong chuỗi giá trị hàng hóa Các xã đều tập trung vào sản phẩm nông nghiệp chủ lực giống nhau:

cà phê, hồ tiêu nên tính cạnh tranh cao, chưa làm được vấn đề địa chỉ, đạt các tiêu chí nông sản (GAP, 4C, Utz-certifield …);

- 23 xã kinh tế đều tập trung vào cây trồng, chăn nuôi yếu chưa tạo sản phẩm hàng hóa, ngành nghề thủ công chưa có nên tổng thu nhập thấp, khả năng thích ứng không cao;

- Diện tích, năng suất môt số cây trồng không theo sát kế hoạch (có vượt, có không đạt) Tính bền vững trong sản xuất nông nghiệp chưa đạt;

- Cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất không đạt hoặc chậm do khả năng đóng góp của người dân rất hạn chế, vay vốn hoặc đầu tư của Nhà nước hạn chế;

- Dự báo trung hạn thị trường còn yếu nên tính kinh tế thị trường chưa tác động đến sản xuất

- Tâm lý, cách suy nghĩ của người sản xuất chưa theo kịp kinh tế thị trường do học vấn và hiểu biết về kinh tế thị trường hạn chế

4 Một số đề xuất khi xây dựng kế hoạch

phát triển kinh tế xã hội cho các xã nghèo

- Tập huấn phương pháp xây dựng kế

hoạch và các công cụ kèm kèm khi xây dựng

kế hoạch cho cán bộ từ thôn đến xã, huyện;

trong lớp tập huấn cần có cán bộ phụ nữ, hội

nông dân, thanh niên …Lớp tập huấn chỉ cần

2-3 ngày với nội dung là cuốn sổ tay Hướng

dẫn lập kế hoạch phát triển kinh kế xã hội và

các công cụ: phân tích SWOT, xây dựng cây

vấn đề, cây mục tiêu

- Cần có quy hoạch đất đai từ tỉnh, huyện,

xã càng chi tiết càng tốt Các xã vùng đồi núi

thường có nhiều tiểu vùng với đặc điểm đất

đai, khí hậu, khả năng cung cấp nước khác nhau

- Tích cực triển khai cấp Sổ quyền sử dụng đất cho nông hộ, tạo điều kiện cho họ tiếp cận vốn, yên tâm sản xuất

- Tập huấn nông dân kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi những cây trồng, vật nuôi được ưu tiên, đặc trưng cho vùng; các kỹ thuật, biện pháp để đạt được tiêu chí do thị trường yêu cầu; tập huấn chuỗi giá trị và lựa chọn mắt xích cần thiết trong chuỗi giá trị để đạt giá trị cao nhất

- Hỗ trợ của Nhà nước và các tổ chức phi chính phủ trong và ngoài nước các khâu: cơ sở

hạ tầng cho xã, thôn, chính sách vay vốn, chi trả các lớp tập huấn

SINH KẾ THÍCH ỨNG CỦA NGƯỜI KATU Ở VÙNG TÁI ĐỊNH CƯ THỦY ĐIỆN A VƯƠNG, QUẢNG NAM (Nghiên cứu trường hợp khu tái định cư Kutchrun,

xã Mà Cooih, huyện Đông Giang)

Nguyễn Thăng Long

1 Đặt vấn đề

1.1 Katu là tộc người thiểu số cư trú

tập trung ở khu vực miền núi phía Tây của hai

tỉnh Quảng Nam và Thừa Thiên Huế 30

Trong quá trình cư trú và phát triển, họ đã đúc kết

được giá trị mang đặc trưng tộc người… Bắt

nguồn từ nền kinh tế hỏa cảnh phát, cốt, đốt,

trỉa cùng với không gian kinh tế truyền thống

gắn liền với núi rừng, sông suối đã tạo nên cho

họ một cuộc sống ổn định, bền vững Tài

nguyên thiên nhiên luôn được khai thác hiệu

quả gắn liền với những quy định, tín ngưỡng

và luật tục truyền thống

1.2 Những năm gần đây, các dự án

xây dựng nhà máy thủy điện vùng thượng

nguồn các con sông đã gây nên nhiều tác động,

ảnh hưởng mạnh mẽ đến cuộc sống của người

Katu, đặc biệt là môi trường kinh tế truyền

thống Buộc phải từ bỏ ngôi làng, di dời đến

các khu tái định cư tập trung xa lạ, điều kiện

sống thiếu thốn, người Katu phải làm quen,

thích ứng với cuộc sống ở một không gian cư

trú hoàn toàn mới Những tri thức bản địa được

phát huy để thích ứng với môi trường mới,

nhằm từng bước ổn định cuộc sống

1.3 Nghiên cứu sinh kế thích ứng của

người Katu ở khu tái định cư Kutchrun, qua đó

thấy được thực trạng đời sống kinh tế của

người dân sau tái định cư, đồng thời đưa ra

những đề xuất mang tính giải pháp nhằm phát

huy những sinh kế bền vững góp phần vào việc

30 Hiện nay, có nhiều thuật ngữ liên quan đến tên gọi của

người Katu như Cơ Tu, Katu, C’Tu… Tuy nhiên, ở bài viết

này, chúng tôi thống nhất sử dụng thuật là Katu với nghĩa

những người sống ở phía đầu ngọn nước, ở những vùng núi

cao nơi bắt nguồn của những con nước Theo cách giải thích

của đồng bào, tu có nghĩa là ngọn, nguồn; danh từ Katu chỉ

những người sống nơi đầu nguồn, trên cao (núi, suối, khe…)

Bản thân tộc danh cũng đã phản ánh đặc tính thích cư trú ở

những địa hình hiểm trở, biệt lập, nặng chất phòng thủ của

người Katu Điều này góp phần vào quá trình hình thành và

bảo lưu những yếu tố văn hóa nguyên thủy ở người Katu so

với những tộc người khác (Xem thêm Nguyễn Hữu Thông

[Cb] (2005), Katu - Kẻ sống đầu ngọn nước, Nxb Thuận

Hóa, Huế; Lê Anh Tuấn (2004), “Gươl của người Katu ở bắc

Trường Sơn Việt Nam”, Tiếp cận văn hóa nghệ thuật miền

Trung, Tập II, Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam - Phân

viện Nghiên cứu Văn hóa Thông tin tại Huế)

hoàn thiện chiến lược ổn định đời sống của người dân ở các vùng tái định cư thủy điện dựa trên những đặc tính của từng tộc người

2 Nhà máy thủy điện A Vương và những tác động đến đời sống của người Katu

Nhà máy thủy điện A Vương được bắt đầu xây dựng từ tháng 8 năm 2003 với tổng công suất lên đến 210 MW Diện tích mặt hồ ở cao trình nước dâng bình thường là hơn 9km2, gây ngập trên một vùng rộng lớn 31

Công trình này đã gây ảnh hưởng đến nhiều hộ dân đồng bào Katu sinh sống lâu đời dọc theo dòng sông

A Vương thuộc địa phận xã Dang (huyện Tây Giang) và xã Mà Cooih (huyện Đông Giang) Các thôn Tà Rèng, A Đền, Trờ Gung, A Lua,

Ka La… nằm trong vùng ảnh hưởng của lòng

hồ đều thuộc diện phải di dời lên các khu tái định cư tập trung

Thực hiện chủ trương, nhiều hộ dân bị ảnh hưởng bởi vùng lòng hồ thủy điện đã được

di dời, tái định cư đến những vùng đất mới, đó

là các khu tái định cư A Lua, Ka La (xã Giang, huyện Tây Giang), khu tái định cư Kutchrun, Pache Palanh (xã Mà Cooih, huyện Đông Giang) 32

Khu tái định cư Kutchrun 33

hiện nay bao gồm 2 đơn vị hành chính là thôn A Đền và

31 http://www.avuong.com

32 Bắt đầu từ năm 2006 cho đến nay, chương trình tái định cư thủy điện A Vương đã tiến hành di dời một số lượng khá lớn dân cư từ vùng lòng hồ, vùng ảnh hưởng… đến các khu tái định cư tập trung Tuy nhiên, cuộc sống của người dân ở một số khu tái định cư vẫn chưa thực sự ổn định, không có đất đai canh tác, điều kiện địa hình nằm sát bờ sông, thường xuyên bị sạt lở vào mùa mưa bão… buộc chính quyền địa phương phải tiến hành di dời thêm một lần nữa đến các khu an toàn hơn, điển hình như trường hợp hai khu tái định cư như A Lua và Kala thuộc xã Dang, huyện Tây Giang

33

Khu tái định cư Kutchrun là tên gọi của khu vực được tạo nên bởi nơi giao nhau của hai con suối là suối Kut và suối Chrun, với điều kiện địa hình thung lũng hẹp, nhiều đồi dốc cao Trong chương trình di dân tái định cư bị ảnh hưởng bởi nhà máy thủy điện A Vương, khu tái định cư Kutchrun được

thôn Trờ Gung, thuộc xã Mà Cooih, được hình

thành bởi hai ngôi làng A Đền và Trờ Gung và

một bộ phận dân cư của thôn Tà Rèng 34

Hai thôn này được bố trí định cư trên hai ngọn đồi

cao, xung quanh được bao bọc bởi hai con suối

Kut và Chrun

Việc lựa chọn nơi định canh, định cư

giữa khu tái định cư Pache Palanh và Kutchrun

được thực hiện một cách dân chủ, ưu tiên sự tự

quyết của người dân Khu Pache Palanh có vị

trí gần với trung tâm xã Mà Cooih, đất đai

canh tác tốt hơn, tuy vậy, khu vực này chỉ toàn

lau lách, không có rừng già, thiếu củi đốt,

trong khi đó, khu Kutchrun khó khăn hơn về

đất đai canh tác, nhưng lại thuận lợi về không

gian kinh tế truyền thống, là nơi có rừng già,

thuận lợi cho hoạt động canh tác nương rẫy và

khai thác sản vật núi rừng như mây, tre, củi

đốt…

Mặc dù có nhiều điều kiện thuận lợi

hơn các khu tái định cư khác, nhưng người dân

Kutchrun vẫn phải chịu những “cú sốc” ban

đầu trong cuộc sống của mình sau khi chuyển

đến nơi ở mới Trong thời gian đầu, những

điều kiện về cơ sở vật chất sinh hoạt, điều kiện

đất đai canh tác nương rẫy và đặc biệt là việc

chuyển đổi sang canh tác lúa nước ở nơi có

điều kiện địa hình, đất đai không phù hợp

khiến cho người dân gặp nhiều khó khăn, thiếu

nguồn cung lương thực, thực phẩm Lương

thực được trợ cấp từ chính quyền địa phương

và nhà máy thủy điện A Vương chỉ có thể đáp

ứng trong giai đoạn đầu, người dân buộc phải

dần thích ứng với cuộc sống nơi ở mới bằng

xem là một trong những mô hình thành công nhất so

với những địa điểm khác Ban đầu, khu tái định cư

dự kiến lựa chọn ở khu vực xã Tư, huyện Đông

Giang với điều kiện đất đai canh tác tốt, màu mỡ, địa

hình bằng phẳng, rộng rãi… tuy nhiên, do điều kiện

đường sá xa xôi, hơn nữa, người dân không đồng

tình lựa chọn điểm định cư ở xã Tư, bởi xuất phát từ

quan niệm truyền thống của người Katu, đó là đất đai

của người khác, không phải của ông bà tổ tiên mình

Cuối cùng, hai điểm Pache Palanh và Kutchrun được

cả chính quyền địa phương và người dân lựa chọn,

thực hiện tái định cư cho 5 thôn bị ảnh hưởng hoàn

toàn về đất sinh hoạt và canh tác là các thôn: Trơ Gung, A Đền, Tà

Rèng, Azal và A Zớ

34 Phần lớn người dân của thôn Tà Rèng đã tự lựa chọn định

canh định cư ở khu tái định cư Pache Palanh (xã Mà Cooih), chỉ

một bộ phận gồm 19 hộ gia đình lựa chọn cư trú ở Kutchrun,

việc này hoàn toàn xuất phát từ sự tự nguyện của người dân.

cách thích ứng với những cách làm và công việc mới nhằm ổn định đời sống lâu dài Trong bài viết này, chúng tôi tập trung khảo sát các sinh kế của 77 hộ dân thôn A Đền sau tái định cư ở Kutchrun vào thời điểm năm 2013

3 Sinh kế thích ứng của người Katu ở khu tái định cư Kutchrun

Vốn có truyền thống nông nghiệp hỏa canh, cuộc sống gắn liền với núi rừng, sông suối, nên người Katu có thể dễ dàng làm quen với không gian kinh tế truyền thống ở những địa bàn khác Một điều khá may mắn đối với các hộ dân ở khu tái định cư Kutchrun, mặc dù phải cư trú trong những ngôi nhà sàn bê tông hiện đại được xây dựng theo thiết kế giống nhau, nhưng bù lại, họ được sống ở một không gian rừng già, gắn liền với cuộc sống trước đây của mình Tuy vậy, cuộc sống ở khu tái định

cư không còn như trước đây, người dân phải làm quen với việc canh tác ruộng nước 35, không gian chăn nuôi bị thu hẹp, hoạt động săn bắn, khai thác tài nguyên rừng bị kiểm soát chặt chẽ… Từ xuất phát điểm đó, người Katu phải dần thích ứng trong một môi trường sống

mới

35 Hoạt động canh tác ruộng nước đã xuất hiện từ khá lâu trên vùng miền núi, tuy nhiên trên thực tế người dân vẫn chưa thực

sự mặn mà Cây lúa nước chỉ phù hợp cho những vùng có địa hình bằng phẳng, thung lũng với nguồn nước thuận lợi… trong khi đó, người Katu thường cư trú ở những vùng núi cao, cơ cấu diện tích trồng lúa mùa, ngô sắn luôn chiếm ưu thế so với lúa nước Hơn nữa, để có thể canh tác lúa nước hiệu quả, cần phải đầu tư nhiều công sức, phân bón và cả sự cần cù, tính kỷ luật cao

mà những yếu tố này lại không phải là truyền thống của những tộc người sinh sống dựa trên nền nông nghiệp hỏa canh

Bảng 1: Sinh kế ở khu tái định cư Kutchrun

1 Trồng trọt:

- Nương rẫy

- Lúa nước

- Chuối

- Bầu

- Sắn

- Sắn

- Keo

- Gừng trong bao

77/77 - Nương rẫy đất đai hạn chế vì thuộc địa phận

rừng già, rừng cấm; làm rẫy ở vùng lòng hồ phải đi xa nhà

- Trồng trọt tại khu tái định cư: Trồng chuối, gừng trong bao thông qua sự tài trợ của dự án Tầm Nhìn (World Vision), Sở Lao động Thương binh Xã hội…

2 Chăn nuôi

( Trâu, bò, heo, gà, vịt…)

70/77 Chăn nuôi theo mô hình chuồng trại quy mô

nhỏ

3 Khai thác sản vật núi rừng:

Cây đót, mây, mật ong… 40/77 - Không thường xuyên, khai thác theo mùa - Những thành viên trong độ tuổi lao động

4 Đan lát (Vật dụng trong gia

đình)

7/77 Mang tính chất phụ trợ, phục vụ nhu cầu gia

đình Chủ yếu là người lớn tuổi

5 Săn bắt, hái lượm 65/77 Chỉ mang tính phụ trợ Đối tượng gồm nhiều

lứa tuổi

6 Nghề khác: Thợ mộc, 4/77 Không thường xuyên, chỉ thực hiện khi có nhu

cầu

7 Bảo vệ rừng 70/77 - Chia thành các Đội, phân công đi kiểm soát,

bảo vệ rừng và nhận lương từ Ban Quản lý rừng phòng hộ A Vương

- Những gia đình có thành viên còn đủ sức lao động tham gia vào hoạt động này

(Nguồn: Tổng hợp số liệu khảo sát 2012 - 2013)

3.1 Hoạt động nông nghiệp

* Trồng trọt

Khó khăn lớn nhất đối với người dân

Kutchrun là điều kiện đất đai canh tác ruộng

nước Diện tích đất canh tác lúa nước của

Kutchrun là 4,85 ha, tuy nhiên, cho đến năm

2013, chỉ có 4 hộ dân đủ điều kiện đất và nước

để trồng lúa nước 36

Tuy nhiên, thời gian đầu sản lượng thu được không như mong đợi, cuộc

sống của người dân phụ thuộc vào nguồn gạo

trợ cấp của nhà máy thủy điện A Vương

Nguyên nhân do diện tích đất hẹp lại phần lớn

là đất sỏi đá, cùng với lượng sét cao nên việc

canh tác lúa nước là không khả thi Bên cạnh

đó, người Katu lại không có truyền thống làm

36 UBND xã Mà Cooih (2013), Báo cáo tình hình đời sống, sản

xuất và sinh hoạt của nhân dân 02 khu tái định cư thủy điện A

Vương trên địa bàn xã Mà Cooih

ruộng nước nên thiếu kinh nghiệm cũng như

kỹ thuật chăm sóc 37 Theo chính sách, mỗi hộ dân được cung cấp 400m2 đất ở và đất vườn Trong khi đó, chủ trương giao cho mỗi hộ 1,2 ha đất rừng, nhưng trên thực tế, người dân nhận đất và tiến hành canh tác lại không thực sự đúng với số liệu trên giấy tờ Theo đồng bào nhận thấy, thực tế trỉa lúa chỉ được khoảng 5 - 6 ang lúa, tương đương diện tích từ 5 - 6 sào đất rẫy 38

Thiếu đất rẫy, người dân Kutchrun buộc phải

37

Qua thực tế khảo sát ở Kutchrun cho thấy, có lẽ hoạt động canh tác lúa nước không phải là sinh kế khả thi đối với người dân nơi đây, bởi điều kiện đất đai và hệ thống thủy lợi không thực sự thuận lợi Hơn nữa, lúa nước thực ra không phải là sở trường của không chỉ người Katu mà đối với nhiều tộc người thiểu số ở khu vực miền núi Trung bộ

38 Người Katu không đo diện tích đất đai theo thước đo hiện đại,

mà dựa theo tri thức truyền thống để

Người Katu trỉa lúa ở những thửa đất nhỏ, có

độc dốc lớn ở vùng lòng hồ thủy điện A

Vương

trở lại làng cũ trong khu vực lòng hồ để phát

rẫy cũ, canh tác ruộng nương trong những thời

điểm không bị ngập nước Khu vực lòng hồ

thủy điện A Vương hiện nay là nơi thuộc

quyền quản lý và khai thác của Nhà máy thủy

điện, tuy nhiên, trước những điều kiện khó

khăn của đồng bào ở khu tái định cư, hai bên

đã đạt được thỏa thuận tạo điều kiện cho người

dân trở lại canh tác nương rẫy ở những vùng

núi cao, nơi mà cao trình mực nước không lên

tới Hiện nay, có đến 32 hộ dân thôn A Đền ở

Kutchrun trở lại khai phá và canh tác nương

rẫy vùng lòng hồ, người dân tận dụng tất cả

những khoảng đất còn trống để phát, đốt, trỉa

hạt Cây trồng chủ yếu là lúa rẫy, cây keo và

các loại hoa màu khác

Bên cạnh đó, do không gian cư trú ở khu

tái định cư khá chật hẹp, người Katu ở

Kutchrun buộc phải tận dụng canh tác nương

rẫy ở những khoảnh đất nhỏ cằn cỗi ở xung quanh khu tái định cư Những diện tích đất nhỏ nhất xung quanh ngôi nhà cũng được tận dụng triệt để bằng cách rào xung quanh để trồng các loại hoa màu như rau khoai, cải, ớt… Ngoài ra, nhiều tổ chức trong và ngoài nước cũng đã hỗ

trợ kinh phí, giống cây trồng nhằm giúp người dân trong hoạt động canh tác nông nghiệp Những năm đầu ở khu tái định cư, các

tổ chức Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB)

và Tầm Nhìn Thế giới (Worl Vision) đã hỗ trợ cây giống, kỹ thuật cho người Katu ở Kutchrun trồng cây măng Điền trúc, một loại măng to, dễ trồng, có đặc tính phù hợp với điều kiện tự nhiên ở Kutchrun

Bảng 2: Thống kê diện tích các loại cây trồng ở Kutchrun năm 2013

Lúa nước(ha) Lúa rẫy(ha)

Chuối (ha)

Sắn (ha)

Dứa (ha)

Bắp (ha)

Rau (ha)

Măng (ha)

Keo (ha)

1 Trờ

Gung

(Nguồn: UBND xã Mà Cooih, 2013)

39 Thực tế của hoạt động canh tác nông nghiệp lúa nước ở thôn A Đền không khả quan như số liệu thống kê của của UBND xã, bởi theo người dân thôn A Đền cho biết, phần lớn nhiều diện tích đất dành cho lúa nước quá xấu, nhiều sét, sỏi đá lại chưa được cải tạo nên hiện nay mới chỉ có 4 hộ dân đã và đang trồng lúa nước, tuy nhiên vì nhiều lý do, năng suất không cao như mong đợi

Năm 2013, Sở Lao động Thương binh Xã

hội tỉnh Quảng Nam đã hỗ trợ 500 triệu đồng

cho 5 thôn tái định cư, trong đó có thôn A Đền

và Trờ Gung thuộc khu tái định cư Kutchrun

để trồng chuối 40

và gừng trong bao theo kỹ thuật mới, mỗi hộ tự nhận đăng ký trồng Tùy

theo diện tích đất vườn, rẫy gần nhà và lực

lượng lao động trong gia đình mà mỗi hộ có

thể đăng ký nhận nhiều hay ít Bên cạnh đó,

Phòng Nông nghiệp huyện Đông Giang cũng

góp phần giúp người dân trong vấn đề đầu ra

của các nông sản này Việc đưa các loại cây

trồng này trong các khu tái định cư đã mang lại

hiệu quả kinh tế tức thời, góp phần ổn định đời

sống của người dân tại nơi ở mới

* Chăn nuôi

Tập quán chăn nuôi của người Katu

là chăn thả gia súc tự do, không xây dựng

chuồng trại Tuy nhiên, trong môi trường mới

ở các khu tái định cư chật hẹp về không gian

cư trú, người dân buộc phải thích ứng với việc

chăn nuôi gia súc, gia cầm trong chuồng trại

Chuồng trại bằng các loại nguyên vật liệu

truyền thống như tranh tre, gỗ… được dựng

lên xung quanh nhà ở để nuôi nhốt các loại vật

nuôi như trâu, bò, heo, gà, vịt…

40

Theo truyền thống của người Katu, cây chuối thường được

trồng trên rẫy xa, nhiều khi lên rẫy phải mất nửa ngày để lấy

chuối về bán sẽ mất nhiều công sức Bởi vậy, việc trồng chuối ở

những khu vườn gần nhà sẽ mang lại hiệu quả kinh tế, giảm bớt

nhiều công sức bỏ ra

Ảnh 2+3: Hệ thống chuồng trại chăn nuôi gia

súc, gia cầm tại khu tái định cư

Bảng 3: Thống kê số lượng vật nuôi ở Kutchrun năm 2013

(con)

Bò (con)

Heo (con)

Gia cầm (con)

Dê (con)

Ghi chú

(Nguồn: Tổng hợp số liệu điều tra, 2013)

Khu tái định cư Kutchrun nằm ngay dưới

chân núi, địa thế chật hẹp, không có diện tích

chăn thả, nên số lượng gia súc gia cầm mà

người dân chăn nuôi khá khiêm tốn

Qua số liệu thống kê về vật nuôi ở Bảng 3

cho thấy, hoạt động chăn nuôi gia súc, gia cầm

chỉ mang tính phụ trợ, thu nhập từ hoạt động

chăn nuôi không đáp ứng được nhu cầu kinh tế

của các hộ gia đình Bên cạnh đó, diện tích đất

cư trú cho mỗi hộ dân khá nhỏ, hơn nữa, địa

hình đồi dốc nên nhà ở phải bố trí theo kiểu

“dật cấp” khiến cho hoạt động chăn nuôi gây ô

nhiễm môi trường trong khu vực cư trú, điều

đó khiến cho người dân càng e dè trong việc

phát triển chăn nuôi

Ngoài ra, một số gia đình đã thử nghiệm

việc đào hồ nuôi cá, tuy nhiên, do không có

kinh nghiệm, kỹ thuật chăm sóc cũng như điều

kiện về môi trường nước nên phần lớn đều thất

bại

3.2 Kinh tế lâm nghiệp

Môi trường kinh tế truyền thống của

người Katu luôn gắn liền với không gian núi

rừng, sông suối… Bởi vậy, ngay sau khi di dời

lên khu tái định cư Kutchrun, trong lúc hoạt

động canh tác nương rẫy, trồng trọt chưa thực

hiện được, chưa tạo ra được nguồn lương thực,

thực phẩm thiết yếu, buộc người dân phải tiến

vào rừng sâu để phát rừng trỉa lúa, săn bắn và

khai thác lâm thổ sản Chính vì vậy, trong

khoảng 2 năm đầu, độ che phủ rừng ở khu vực

Kutchrun bị xâm hại nghiêm trọng 41.Từ thực

trạng đó, trong hai năm 2006 và 2007, các tổ

chức như Ngân hàng Phát triển Châu Á

41 Trong năm 2012 toàn bộ xã Mà Cooih có 28

trường hợp vi phạm về phá rừng, nhưng trong thôn

A Đền có đến 18 trường hợp vi phạm

(ADB), Tầm nhìn Thế giới (World Vision) đã tham gia hỗ trợ kinh phí cho người dân trồng rừng, phát triển nông nghiệp…

* Giao đất giao rừng và hoạt động bảo vệ rừng

Thực hiện chính sách giao đất giao rừng cho người dân tự quản lý, bảo vệ và hưởng lợi, toàn bộ các hộ dân ở Kutchrun đã tham gia vào hoạt động này Hiện nay ở thôn A Đền có 70/77 hộ dân tham gia bảo vệ rừng Việc quản

lý, bảo vệ rừng được chia thành 5 nhóm, mỗi nhóm chia nhau thời gian để đi bảo vệ rừng Mỗi gia đình phải đi tuần tra, bảo vệ 1 lần/1 tuần Nhiệm vụ chính của các đội bảo vệ là đi tuần tra, kiểm soát nhằm phát hiện những đối tượng chặt phá gỗ rừng, săn bắn trái phép các loại thú quý hiếm… Việc giao rừng cho người dân địa phương tự quản lý, bảo vệ vừa hạn chế được nạn chặt phá rừng trái phép, nạn đốt rừng già làm rẫy đồng thời cũng mang lại nguồn lợi kinh tế cho người dân qua việc chi trả công bằng tiền mặt, số tiền mỗi hộ gia đình nhận được là 500.000vnđ/1 quý 42

* Khai thác nguyên vật liệu từ núi rừng: Khu tái định cư Kutchrun được xây dựng trong khu rừng già thuộc xã Mà Cooih, vì vậy, các loại hình lâm thổ sản như mây, đót, lá nón, nấm linh chi, thú rừng… còn khá nhiều Trong những năm đầu ở Kutchrun, nhiều người dân Kutchrun đã vào rừng già khai thác lá đót để

làm chổi, cây mây về bán Cây đót thường chỉ

khai thác được vào tháng 11 và tháng 12 hàng năm, vào độ tuổi vừa lớn, cây già thì không sử dụng được Trong khi đó, cây mây thì có thể

42 Đây là chương Chi trả Dịch vụ môi trường rừng

do Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) tài trợ cho

5 thôn thuộc xã Mà Cooih

khai thác quanh năm Bên cạnh đó, nấm linh

chi cũng là sản vật đặc biệt sẵn có trong rừng,

mang lại nguồn thu đáng kể cho đời sống

người dân Kutchrun

* Săn bắt

Săn bắn cũng là một trong những

sinh kế truyền thống của người Katu 43

Kutchrun được thành lập trong không gian

rừng già, là điều kiện thuận lợi cho người Katu

tiếp tục thực hiện sinh kế truyền thống này

Phổ biến nhất vẫn là hoạt động đặt bẫy ở trong

rừng, trên rẫy… Tuy nhiên, hoạt động săn bắt

các loại thú rừng của người Katu chỉ mang tính

phụ trợ, không mang lại nguồn thu hay lương

thực phục vụ đời sống, thậm chí, xuất phát từ

văn hóa truyền thống, sự tốn kém gia tăng khi

mỗi cá nhân trong gia đình săn được thú rừng

Hiện nay, người Katu ở Kutchrun khi săn được

thú rừng đều không bán lấy tiền mà về chia

đều cho mọi thành viên trong thôn Bên cạnh

đó, còn tổ chức nghi lễ truyền thống và mời

mọi thành viên về tại nhà uống rượu, cùng thụ

hưởng thành quả có được 44 Điều này thể hiện

43

Với người Katu, săn bắt chim, thú rừng vừa để

bảo vệ mùa màng, vừa để kiếm thêm nguồn thực

phẩm cho bữa ăn Tuy nhiên, hoạt động này luôn

phải thực hiện theo quy định, luật lệ của làng

Người dân không bao giờ xâm phạm những khu

rừng cấm, rừng ma để săn bắt, khai thác lâm thổ

sản

44

Trong quá trình điền dã vào tháng 6/2013, chỉ

trong 5 ngày ở Kutchrun, chúng tôi đã được chứng

kiến người dân săn được 2 con thú rừng Thịt thú

rừng được nấu chín, cắt thành những miếng nhỏ để

chia đều cho mọi thành viên trong bản và tất nhiên,

cho cả chúng tôi - những người khách ở lại làng

trong thời gian đó Tiệc rượu được tổ chức thâu

đêm cùng với sự tham dự của đông đủ người người,

lễ văng Acọq (treo đầu thú lên nhà sàn hay Gươl)

được tiến hành vào buổi sáng sớm ngày hôm sau

trong tiếng chiêng, trống rộn ràng (Xem thêm:

Trần Đức Sáng, (2004), “Tính cộng đồng trong hoạt

động săn bắn của người Katu (Nghiên cứu tham gia

từ một cuộc đi săn ở thôn A réc, xã A Vương,

huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam)”, Kỷ yếu Hội

bản sắc văn hóa, tính cố kết cộng đồng còn mạnh mẽ Tuy nhiên, về phương diện kinh tế, điều đó lại thể hiện sự kìm hãm, gây nhiều tốn kém trong đời sống dân cư

3.3 Thủ công nghiệp Trước đây, để phục vụ cho nhu cầu của cuộc sống, nghề đan lát của người Katu khá phát triển Nhiều vật dụng phục vụ đời sống như gùi, các loại đồ đựng, chiếu, áo vỏ cây… được sản xuất theo nhu cầu Tuy nhiên, hiện nay nhiều vật dụng được làm bằng nhiều chất liệu hiện đại chiếm lĩnh thị trường khiến cho nhu cầu sử dụng đồ đan lát của người Katu không còn phổ biến

Ở Kutchrun hiện nay chỉ có khoảng vài hộ gia đình tham gia vào hoạt động đan lát các vật dụng truyền thống như gùi (zòong), chiếu (a lớ) 45…

Để bảo tồn và phát triển các nghề thủ công truyền thống, nhằm tạo thêm công việc cho giới trẻ Katu, trong hai năm 2011 và 2012,

Sở Lao động Thương binh và Xã hội Quảng Nam đã tổ chức các lớp học nghề đan lát truyền thống cho thanh niên ở Kutchrun và các khu tái định cư thủy điện A Vương khác, tuy nhiên, do thiếu nhu cầu của thị trường nên hiệu quả không đạt được như mong muốn

4 Kết luận và đề xuất

Kết luận

Với phương châm “đất đổi đất”, đền bù quy ra tiền những giá trị tài sản như nhà cửa, hoa màu, cây trồng… trên đất trong hoạt động tái định cư cho người dân ở khu tái định cư Kutchrun về cơ bản cho thấy đã đáp ứng được

thảo Khoa học Văn hóa Nghệ thuật miền Trung: Thành tựu và Vấn đề, Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam - Phân viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam tại Huế), Huế 2004)

45 Trước đây, chiếu của người Katu được làm bằng cây dứa rừng, lấy vỏ ốc giã nát trộn với vỏ cây apăng để lấy màu đỏ dùng để nhuộm màu Hiện nay, một số hộ gia đình Katu vẫn còn làm chiếu theo kiểu thủ công này, tuy nhiên, do thị trường có nhiều loại chiếu của người Kinh mang lên bán nên người dân không còn mặn mà với công việc này

nhu cầu của người dân Tuy nhiên, những vấn

đề hậu tái định cư đang đặt ra như những thách

thức đối với hoạt động ổn định đời sống và đặc

biệt là phát triển bền vững cho cộng đồng

người dân bị ảnh hưởng bởi các dự án xây

dựng Nhà máy thủy điện nói chung và người

Katu ở Kutchrun nói riêng Có thể thấy, thực

trạng chung đối với người dân tộc thiểu số ở

các khu tái định cư thủy điện miền Trung là sự

gia tăng tình trạng đói nghèo xuất phát từ

nguyên nhân chính là thiếu đất sản xuất 46,

trong khi đó, rừng lại đều nằm trong sự quản lý

của các Công ty và Lâm trường thuộc sở hữu

Nhà nước 47

Qua thực tế khảo sát ở Kutchrun cho thấy,

bên cạnh những sinh kế thích ứng, những sinh

kế truyền thống vẫn thể hiện tính ổn định lâu

dài, mang lại nguồn lương thực, thực phẩm cho

đời sống người dân Vì vậy, nghiên cứu sinh kế

bền vững cho các tộc người thiểu số ở các khu

tái định cư thủy điện cần phải xuất phát từ bản

sắc văn hóa của mỗi tộc người, mà ở đó, tri

thức bản địa như là yếu tố mang tính quyết

định

Có thể thấy, chương trình giao đất giao

rừng chỉ đạt hiệu quả cao khi mà những diện

tích đó gắn liền với hoạt động quản lý truyền

thống như rừng thiêng, rừng đầu nguồn… Trên

thực tế, ở các vùng miền núi, cơ cấu kinh tế

truyền thống chính là kinh tế lâm nghiệp chứ

46 Với phương châm đất đổi đất, nhưng trong một

số trường hợp thực tế, diện tích đất được đền bù lại

không thực sự đúng với những gì mà người dân

nhận được Ông Ariu AĐô (45 tuổi, Kutchrun) cho

biết, Nhà máy Thủy điện nói cấp cho 1,2 ha nhưng

khi trỉa lúa chỉ được chừng 5 đến 6 ang

47

Nếu như trong quá khứ, không gian cư trú của

người Katu gắn liền với rừng núi, rừng cũng là nhà

và người dân sử dụng, khai thác nguồn lợi từ rừng

một cách hiệu quả, thì hiện nay, theo chủ trương

của Nhà nước, rừng được giao cho các tổ chức như

Lâm trường, Công ty lâm nghiệp… quản lý, người

dân không thể tự do vào rừng canh tác nương rẫy,

khai thác nguồn lợi như trước đây

không phải công nghiệp, dịch vụ hay nông nghiệp lúa nước 48

Bài viết này chỉ giới thiệu những sinh kế thích ứng của người Katu ở một môi trường, không gian kinh tế mới Tuy nhiên, sinh kế cũng sẽ biến đổi khi quan niệm và không gian kinh tế thay đổi, chính vì vậy, cần phải nghiên

cứu, khảo sát và tạo ra những sinh kế bền vững

49

cho các tộc người thiểu số vùng ảnh hưởng bởi các dự án xây dựng nhà máy thủy điện, để

họ có thể vừa ổn định cuộc sống, nâng cao đời sống kinh tế, góp phần phát triển kinh tế xã hội vùng miền nhưng vẫn phải đảm bảo về chất lượng môi trường sinh thái, tự nhiên không bị phá vỡ

Một số đề xuất Cho dù sau một thời gian, người Katu ở Kutchrun có thể thích ứng với môi trường sống mới, tuy nhiên về lâu dài cần có những chiến lược sinh kế bền vững nhằm tạo cho người dân một cuộc sống no ấm, ổn định lâu dài

- Chú trọng phát triển kinh tế lâm nghiệp dựa trên truyền thống văn hóa, kinh tế của người dân Trong đó, chú trọng hơn nữa đến vấn đề giao đất giao rừng một cách triệt để, nhằm mang lại cho người dân không gian kinh

tế truyền thống

- Không nên tập trung vào hoạt động canh tác lúa nước, xuất phát từ việc hội tụ nhiều yếu

48 Xem thêm: Lê Anh Tuấn (2009), “Các tộc người

ở miền núi Trung bộ Việt Nam: Chân dung hồi cố,

bức khảm hiện tại và bức tranh tương lai”, Nhận thức về miền Trung Việt Nam hành trình 10 năm tiếp cận, Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam -

Phân viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam tại Huế, Nxb Thuận Hóa, Huế, tr 270

49 Thực tế cho thấy, hoạt động kinh tế nương rẫy truyền thống chỉ đảm bảo cho người dân nhu cầu tối thiểu mà không có tích lũy, trong khi đó, ở các khu tái định cư, không gian kinh tế truyền thống lại càng bị thu hẹp, trong khi đó người dân lại còn xa

lạ với những sinh kế mới Từ đó, việc nghiên cứu

nhằm đề ra những sinh kế bền vững có vai trò quan

trọng trong việc ổn định và phát triển đời sống của người dân các vùng tái định cư thủy điện