(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ

(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ(Luận án tiến sĩ) Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

Nguyễn Quang Hưng

KIỂU DÁNG VÀ HOA VĂN TRANG TRÍ

ĐỒ GỐM PHÙNG NGUYÊN VÙNG TRUNG DU BẮC BỘ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT

Hà Nội - 2022

Nguyễn Quang Hưng

KIỂU DÁNG VÀ HOA VĂN TRANG TRÍ

ĐỒ GỐM PHÙNG NGUYÊN VÙNG TRUNG DU BẮC BỘ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT

Ngành: Lý luận và lịch sử mỹ thuật

Mã số: 9210101

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS Nguyễn Quốc Hùng PGS.TS Nguyễn Sỹ Toản

Hà Nội - 2022

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan bản luận án tiến sĩ Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ

gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ là công trình do tôi nghiên cứu, thực

hiện và chưa công bố Các kết quả nghiên cứu cũng như kết luận trong luận án này là trung thực Những vấn đề nghiên cứu cùng những ý kiến tham khảo, tài liệu đều có chú thích nguồn đầy đủ theo đúng quy định

Tôi xin chịu trách nhiệm về những nội dung trong luận án

Hà Nội, ngày tháng 03 năm 2022

Tác giả luận án

Nguyễn Quang Hưng

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iii

DANH MỤC CÁC BẢNG iv

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VĂN HÓA, NGHỆ THUẬT THỜI KỲ PHÙNG NGUYÊN VÙNG TRUNG DU BẮC BỘ 9

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 9

1.1.1 Tình hình nghiên cứu nước ngoài 9

1.1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước 11

1.2 Cơ sở lý luận của đề tài luận án 21

1.2.1 Các khái niệm và thuật ngữ liên quan đến đề tài 21

1.2.2 Cơ sở lý thuyết 26

1.3 Khái quát lịch sử, văn hóa - xã hội và nghệ thuật thời kỳ Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ 32

1.3.1 Khái quát về lịch sử, văn hóa - xã hội 32

1.3.2 Khái quát về nghệ thuật thời kỳ Phùng Nguyên 36

Tiểu kết 53

Chương 2: HÌNH THỨC BIỂU HIỆN KIỂU DÁNG VÀ HOA VĂN TRANG TRÍ ĐỒ GỐM PHÙNG NGUYÊN VÙNG TRUNG DU BẮC BỘ 55

2.1 Hình thức biểu hiện kiểu dáng đồ gốm 55

2.1.1 Kiểu dáng kết hợp khối cầu và hình trụ 58

2.1.2 Kiểu dáng kết hợp khối hình trụ và hình thang cân 66

2.1.3 Kiểu dáng phá cách kết hợp khối cầu với khối trụ và khối lục lăng 68

2.2 Hình thức biểu hiện hoa văn trang trí trên đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ 74

ii

2.2.1 Bố cục 74

2.2.2 Đồ án hoa văn trang trí 76

Tiểu kết 103

Chương 3: BÀN LUẬN VỀ KIỂU DÁNG VÀ HOA VĂN TRANG TRÍ ĐỒ GỐM PHÙNG NGUYÊN VÙNG TRUNG DU BẮC BỘ TRONG BỐI CẢNH GỐM TIỀN SƠ SỬ VIỆT NAM 105

3.1 So sánh về kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên trong mối tương quan với các đồ gốm cổ khác 105

3.1.1 Đồ gốm trong các văn hóa đồng đại khác 105

3.1.2 Đồ gốm trong các văn hóa hậu Phùng Nguyên 112

3.1.3 Đồ gốm thời tiền - sơ sử ở một số nước khu vực Đông Nam Á, Nam Trung Quốc 121

3.2 Đặc trưng, giá trị về kiểu dáng và hoa văn trang trí 125

3.2.1 Đặc trưng về kiểu dáng và hoa văn trang trí 126

3.2.2 Giá trị về kiểu dáng và hoa văn trang trí 139

3.3 Sự ảnh hưởng tạo hình của đồ gốm Phùng Nguyên đối với các dòng gốm khác trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam 145

Tiểu kết 150

KẾT LUẬN 152

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ 156

TÀI LIỆU THAM KHẢO 158

PHỤ LỤC 174

PL: Phụ lục

PN: Phùng Nguyên TH: Tạo hình

Tr: Trang

iv

DANH MỤC CÁC BẢNG

1 Bảng 1: Phân loại hình thức kiểu dáng đồ gốm Phùng Nguyên………… 57

2 Bảng 2: Phân loại đồ án hoa văn trên gốm Phùng Nguyên………….… 78

3 Bảng 3: Phân loại đồ án hoa văn bản in (kỹ thuật)……….81

4 Bảng 4: Phân loại đồ án hoa văn phụ trên gốm Phùng Nguyên……… 101

5 Bảng 5 So sánh vị trí trang trí hoa văn gốm Phùng Nguyên với các dòng gốm lịch đại ở Việt Nam 134

6 Bảng 6: So sánh kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên với các dòng gốm đồng đại và lịch đại khác ở Việt Nam…… ………… ……135

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

1.1 Việt Nam là một quốc gia có truyền thống sản xuất đồ gốm gần một vạn năm, đồ gốm từ khi xuất hiện ngày càng đóng vai trò quan trọng trong đời sống vật chất và tinh thần của người Việt Trong những văn hóa có sản xuất, sử dụng gốm, đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên (gọi tắt là gốm Phùng Nguyên) xuất hiện cách ngày nay đã 3500 - 4000 năm, nổi bật bởi khả năng tạo tác đạt trình

độ cao về kiểu dáng và hoa văn trang trí, đáp ứng nhu cầu đời sống vật chất, tinh thần của người dân đương thời Gốm Phùng Nguyên được phân bố tập trung nhiều nhất ở lưu vực sông Đà, sông Hồng

1.2 Văn hóa Phùng Nguyên hình thành và phát triển cách nay gần bốn nghìn năm, ngày nay dấu vết của đồ gốm thời kỳ này còn tương đối ít Những dấu tích khảo cổ hiện nay cho chúng ta hình dung quá trình sản xuất, tồn tại, phát triển của gốm thời kỳ này Hầu hết hiện vật gốm Phùng Nguyên sau khi phát hiện, khai quật đang được lưu giữ ở một số bảo tàng như: Bảo tàng Lịch

sử Quốc gia, Bảo tàng Hùng Vương, Bảo tàng Vĩnh Phúc, Bảo tàng lịch sử Đền Hùng Chúng phần lớn là các mảnh vỡ, rất ít hiện vật ở dạng nguyên vẹn, một

số đã được phục chế

1.3 Các nhà khoa học đã nhận định, một trong những thành tựu quan trọng và giá trị nhất của văn hóa Phùng Nguyên là đồ gốm Chính vì vậy, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước rất quan tâm đến đồ gốm giai đoạn Phùng Nguyên Tuy nhiên, cách tiếp cận phổ biến là xem xét đồ gốm giai đoạn này trong bình diện của các ngành khảo cổ học, văn hóa học, lịch sử Do đó thiếu vắng những công trình khoa học chuyên sâu nghiên cứu về đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ dưới góc độ lý luận và lịch sử mỹ thuật thông qua đặc điểm kiểu dáng, hoa văn trang trí của chúng

1.4 Hiện nay, trong bối cảnh hội nhập giao lưu văn hóa, kinh tế toàn thế

2

giới, việc nghiên cứu, đánh giá, phân tích giá trị thẩm mỹ tạo hình dân tộc và yêu cầu về bảo tồn di sản văn hóa cổ truyền đang trở nên cấp thiết Vì vậy, việc nghiên cứu đồ gốm Phùng Nguyên thông qua kiểu dáng, hoa văn trang trí rất cần những công trình chuyên sâu, kỹ lưỡng và có hệ thống dưới góc nhìn mỹ thuật

Xuất phát từ những lý do trên, cùng với nhu cầu nhận thức hiện nay, NCS

lựa chọn hướng nghiên cứu Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ thông qua các di vật đồ gốm được trưng bày

trong bảo tàng làm đề tài luận án Tiến sĩ Trên cơ sở tiếp thu, kế thừa những kết quả nghiên cứu về đồ gốm Phùng Nguyên của các nhà khoa học đi trước, thu thập các tư liệu mới, cách diễn giải mới nhằm làm sáng tỏ hơn những giá trị của loại hình nghệ thuật truyền thống này trong nền mỹ thuật dân tộc

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án tìm hiểu những nét đặc sắc về hình thức biểu hiện kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ, đồng thời góp phần nhận diện các giá trị của kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ Từ đó nhận xét về vai trò, vị trí của kiểu dáng

và hoa văn trang trí gốm Phùng Nguyên thời tiền sơ - sử ở nước ta trong bức

tranh chung của mỹ thuật nước nhà

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án chủ yếu như sau:

Một là, hệ thống hóa các khái niệm, thuật ngữ liên quan đến đồ gốm Phùng

Nguyên vùng trung du Bắc Bộ

Hai là, vận dụng cơ sở lý luận để nghiên cứu, phân tích hình thức biểu

hiện, hiệu quả thẩm mỹ qua kiểu dáng, hình thức bố cục, đồ án hoa văn trang

trí của đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ, thông qua các di vật trong các bảo tàng

Ba là, so sánh, đối chiếu kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng

Nguyên với gốm trong các nền văn hóa khác đồng đại, trước và sau (lịch đại)

để làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt về kiểu dáng, đồ án hoa văn trang trí

Bốn là, nhận diện các giá trị của kiểu dáng và hoa văn trang trí trên đồ gốm

Phùng Nguyên, những đóng góp của nó trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính của luận án là kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ

3.2 Phạm vi nghiên cứu

3.2.1 Phạm vi không gian

Được xác định cụ thể là các hiện vật đồ gốm thời kỳ Phùng Nguyên phát hiện, khai quật được ở vùng trung du Bắc Bộ, đang lưu giữ, trưng bày trong các Bảo tàng: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Hùng Vương, Bảo tàng Vĩnh Phúc, Bảo tàng Lịch sử Đền Hùng

Do hiện vật đồ gốm gần như không còn nguyên vẹn, nên NCS lựa chọn các hiện vật còn khả năng nghiên cứu đang trưng bày trong các bảo tàng và coi

đó là những dẫn chứng cụ thể nhằm minh chứng cho đặc thù đồ gốm thời kỳ Phùng Nguyên

Vấn đề lựa chọn đồ gốm thời kỳ Phùng Nguyên được trưng bày trong các bảo tàng trên làm đối tượng khảo sát chính của luận án vì chúng đa dạng

về số lượng và chủng loại, được bảo quản khá cẩn trọng, đặc biệt là tính nguyên trạng của một số đồ gốm với những biểu hiện rõ nét về kiểu dáng và hoa văn trang trí thời kỳ này Bên cạnh đó có đề cập so sánh với sản phẩm gốm khác

4

cùng đồng đại và lịch đại

3.2.2 Phạm vi thời gian

Đồ gốm thời kỳ Phùng Nguyên được giới hạn trong giai đoạn tiền - sơ

sử từ khoảng 4.000 đến 3.500 năm cách ngày nay

Tuy nhiên, để làm rõ các vấn đề của đối tượng nghiên cứu, đề tài có mở rộng phạm vi so sánh, đối chiếu với một số đồ gốm tương đồng và khác biệt ở một số loại hình gốm trong các nền văn hóa khác có cùng niên đại (đồng đại: gốm Hà Giang, Mai Pha, Hạ Long, Hoa Lộc), và khác niên đại (lịch đại: gốm Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn), một số loại gốm vùng Đông Nam Á và Nam Trung Quốc Qua đó phần nào nhận diện quá trình hành thành, phát triển của nghệ thuật gốm thời kỳ Phùng Nguyên

4 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học

4.1 Câu hỏi nghiên cứu

Để nghiên cứu về kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ, luận án xác định tính đặc thù hình thành yếu tố mỹ thuật với những đặc điểm riêng của thể loại gốm thời kỳ này với một số câu hỏi sau:

Câu hỏi 1: Hình thức biểu hiện kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm

Phùng Nguyên được bộc lộ như thế nào?

Câu hỏi 2: Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng

trung du Bắc Bộ có gì khác biệt với so với các loại hình đồ gốm cùng niên đại

và khác niên đại trong khu vực?

Câu hỏi 3: Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng

trung du Bắc Bộ có giá trị như thế nào trong dòng chảy của mỹ thuật Việt Nam?

4.2 Giả thuyết khoa học

Giả thuyết 1: Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng

trung du Bắc Bộ có hình thức biểu hiện phong phú về loại hình, sự kết hợp hài hòa giữa khối cơ bản và biến dạng nhằm tạo ra kiểu dáng trọn vẹn, đồ án hoa

văn kỷ hà với dạng bản in, dạng nét khép kín và dạng hình tròn không khép kín đạt đến trình độ thẩm mỹ mà các dòng gốm khác cùng thời kỳ không có được

Giả thuyết 2: Đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ không phô

trương cầu kỳ về kiểu dáng, không tinh xảo về hoa văn mà nó là cái đẹp của hình dáng giản dị, khối chắc khỏe, hoa văn sinh động, mặc dù có mối tương đồng, khác biệt về kiểu dáng và hoa văn trang trí so với các loại hình gốm khác trong khu vực, song nó cũng thể hiện sắc thái riêng dễ nhận diện

Giả thuyết 3: Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng

trung du Bắc Bộ mang đậm phong cách tạo hình dân tộc, có những đặc trưng và giá trị riêng biệt, là nền tảng cho gốm các thời kỳ sau tiếp thu, kế thừa và phát huy, có vị trí nhất định trong dòng chảy phát triển của mỹ thuật cổ Việt Nam

5 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cách tiếp cận

Cách tiếp cận theo hướng liên ngành: Đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung

du Bắc Bộ ra đời trong bối cảnh xã hội cụ thể với đời sống văn hóa tinh thần

đa dạng Vì thế, việc nghiên cứu kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên cần phương pháp nghiên cứu liên ngành như: sử học, khảo cổ học, nghệ thuật học, văn hoá dân gian Nghiên cứu sử học và khảo cổ học để làm rõ một phần lịch sử văn hóa gốm Phùng Nguyên, từ sự hình thành và phát triển của đồ gốm ở thời kỳ này Nghiên cứu văn hóa dân gian, nghệ thuật học để nắm được sự biến đổi và kế thừa của văn hoá, phát huy tính thẩm mỹ giữa các dòng gốm thời tiền - sơ sử, trong đó nghệ thuật học là phương pháp tiếp cận chính

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện nội dung luận án NCS sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu thứ cấp: Phương pháp phân

tích các tài liệu thứ cấp là những tài liệu có nguồn gốc rõ ràng, đáng tin cậy liên

6

quan đến nội dung đề tài được áp dụng chủ yếu nhằm làm rõ đặc điểm, giá trị kiểu dáng và đồ án hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên, cũng như xác định được sự chuyển biến của nghệ thuật gốm Phùng Nguyên Qua việc tổng hợp, phân tích dựa trên tài liệu sẽ đưa ra được cái nhìn tổng thể về đối tượng nghiên cứu, đồng thời có được cứ liệu xác đáng về đặc điểm kiểu dáng và đồ án hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ Bằng phương pháp này, luận án có cơ sở để nhìn nhận, đánh giá các vấn đề một cách hệ thống và logic

- Phương pháp điền dã: Thực hiện việc điền dã, quan sát bằng mắt

thường, chụp ảnh, vẽ lại các di vật đã được khai quật hiện đang trưng bày trong bảo tàng (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Hùng Vương, Bảo tàng Lịch sử Đền Hùng, Bảo tàng Vĩnh Phúc) dưới góc độ mỹ thuật với mục đích nhằm giúp NCS làm rõ kiểu dáng và đồ án hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên, chỉ ra

sự giống và khác nhau giữa đồ gốm này với các thể loại gốm thời Tiền sử khác Ngoài ra, phương pháp điền dã, khảo sát được sử dụng với mục đích xây dựng

hệ thống dữ liệu bằng hình ảnh, bản vẽ và những thông tin quan trọng liên quan

đến luận án mà không cần thiết phải dựa vào các nguồn trích dẫn khác

- Phương pháp so sánh: Được áp dụng để so sánh hình thức biểu hiện

kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên thông qua ngôn ngữ tạo hình (bố cục, đồ án trang trí, đường nét, khối, kiểu dáng…) nhằm chỉ ra điểm tương đồng, khác biệt với các nền gốm đồng đại và lịch đại, khu vực Đông Nam

Á và Nam Trung Quốc Ngoài ra việc so sánh hình thức biểu hiện đồ gốm cùng thể loại có thể giúp khẳng định sự thống nhất trong kiểu dáng cũng như vẻ đẹp của hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên, giải quyết các câu hỏi nghiên cứu

và nhiệm vụ luận án đề ra

- Phương pháp nghiên cứu Mỹ thuật học: Đối với một đề tài nghiên cứu

nghệ thuật, việc áp dụng phương pháp nghiên cứu Mỹ thuật học là quan trọng

và cần thiết Phương pháp này nhằm đánh giá vẻ đẹp kiểu dáng và hoa văn

trang trí, đồng thời, khẳng định đặc điểm riêng của đồ gốm Phùng Nguyên trong

sự phát triển chung của đồ gốm cổ Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử Bên cạnh đó, luận án đặc biệt chú trọng vận dụng phương pháp tiếp cận ngôn ngữ tạo hình nhằm làm rõ đặc điểm kiểu dáng, các yếu tố bố cục, đường, nét, chấm, điểm, nền, không gian cùng các nguyên tắc của nghệ thuật trang trí: như đối xứng, nhắc lại qua đó có cơ sở để đánh giá được cái đẹp thẩm mỹ trong kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ dưới góc độ mỹ thuật

6 Ý nghĩa khoa học và và thực tiễn của đề tài

Luận án Kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ là công trình nghiên cứu chuyên biệt, sẽ có những đóng góp

bằng các luận cứ và luận chứng hướng tới nội dung cơ bản như sau:

6.1 Ý nghĩa khoa học

Luận án góp thêm một hướng nhận diện và lý giải các hiện tượng mỹ thuật sơ khai thời tiền - sơ sử ở nước ta qua việc sử dụng các lý thuyết và phương pháp nghiên cứu mỹ thuật hiện đại để nhận diện và tìm hiểu giá trị kiểu dáng và hoa văn trang trí gốm Phùng Nguyên

Luận án tập hợp và hệ thống đầy đủ các tư liệu quan trọng nghiên cứu

về gốm Phùng Nguyên từ trước đến nay Nghiên cứu có hệ thống về tính nghệ thuật trong kiểu dáng, hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên Tổng hợp, phân loại các kiểu dáng và hoa văn trang trí gốm Phùng Nguyên Phân tích giá trị của các hoa văn trang trí do kỹ thuật làm gốm tạo thành và những hoa văn trang trí thuần túy của người thời tiền - sơ sử Luận án góp phần khẳng định tính bản địa của kiểu dáng và hoa văn trang trí gốm Phùng Nguyên ở Việt Nam thời tiền

- sơ sử qua so sánh với kiểu dáng và hoa văn trang trí của gốm các nền văn hóa đồng đại ở nước ta, khu vực Đông Nam Á và Nam Trung Quốc

6.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

8

thuật Việt Nam (mỹ thuật ứng dụng) thông qua các tư liệu và luận điểm trình bày về hình thức biểu hiện, làm rõ những nét riêng (đặc trưng), các giá trị của kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên cách ngày nay 4000-

3500 năm Luận án nhận diện rõ hơn những ảnh hưởng của kiểu dáng và hoa văn trang trí gốm Phùng Nguyên đối với các dòng gốm tiền - sơ sử, với nền văn minh Đông Sơn và sau này

Về công tác đào tạo: Luận án góp phần bổ khuyết những khoảng trống

về nguồn sử liệu chuyên biệt về mỹ thuật đồ gốm Phùng Nguyên trong quá trình khảo sát, điền dã và hệ thống hóa tư liệu có liên quan đến đề tài Luận án cung cấp số liệu và phương pháp mang tính chuyên ngành phục vụ giảng dạy

và học tập tại nơi NCS công tác và ở các cơ sở đào tạo mỹ thuật Mặt khác đề tài cũng góp phần nâng cao nhận thức về mỹ thuật đồ gốm truyền thống và bảo tồn, giữ gìn giá trị kiểu dáng, hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên trong

giai đoạn hiện nay

7 Bố cục của đề tài luận án

Luận án ngoài phần Mở đầu (08 trang), Kết luận (04 trang), Tài liệu tham khảo (15 trang), Danh mục công trình của NCS (2 trang) và Phụ lục (80 trang) Nội dung luận án gồm 3 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và khái quát văn hóa, nghệ thuật thời kỳ Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ (45 trang)

Chương 2 Hình thức biểu hiện kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ (50 trang)

Chương 3 Bàn luận về kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên vùng trung du Bắc Bộ trong bối cảnh gốm tiền – sơ sử Việt Nam (46 trang)

tạo hình, là cơ sở khoa học để có thể tìm hiểu ý nghĩa ngôn ngữ các kí hiệu, các hoa văn trang trí trên gốm Phùng Nguyên

1.2.2.2 Lý thuyết Hình thái học nghệ thuật

Được luận án lựa chọn để vận dụng nghiên cứu trường hợp cụ thể nhằm

lý giải hoạt động sáng tạo nghệ thuật M.Cagan đã chia nghệ thuật thành nghệ thuật một chức năng (nghệ thuật thuần túy) và nghệ thuật hai chức năng (nghệ

thuật và vụ lợi) M.Cagan bàn về quan hệ của tạo hình: “Mặc dù trong nghệ thuật, hình thức vật chất hóa sự thể hiện, kỹ thuật có tính chất phụ thuộc và lệ thuộc vào nội dung, vào hư cấu tinh thần của tác phẩm được sáng tạo” [12, tr.185]

Theo tác giả, sự phát triển nghệ thuật của loài người đã dẫn tới là kiến trúc, nghệ thuật ứng dụng, hội họa, đồ họa, điêu khắc và tự khẳng định mình thành những loại hình nghệ thuật riêng [12, tr.313] và cho rằng, trong các loại hình nghệ thuật không gian, hội họa, đồ họa, điêu khắc, nhiếp ảnh nghệ thuật

là những nghệ thuật miêu tả (tạo hình), khẳng định nghệ thuật miêu tả có xu hướng tự tiến tới xu hướng trang trí Từ quan điểm đó, xét thấy, nghệ thuật tạo hình người Việt cổ lấy hình thức bên ngoài để mô tả tinh thần, ý thức bên trong,

từ đó cho thấy kiểu dáng và hoa văn trang trí trên gốm Phùng Nguyên với tinh thần nhất quán từ cấu trúc tạo hình cho tới bố cục đồ án hoa văn mang tính kí hiệu có ngôn ngữ của nghệ thuật trang trí

Ngoài ra, M Cagan đã đưa ra nhận xét về nghệ thuật trang trí hoa văn như sau:

Chỉ có bằng cách kiên quyết từ bỏ việc diễn tả tính cụ thể riêng biệt của đối tượng mới cho phép trang trí lặp lại cái motip không biết bao nhiêu lần, tạo nên một dải hoa văn nhịp nhàng hay làm cho toàn bộ

bề mặt đầy những vật trang trí một cách nhịp nhàng Chính vì lý do

ấy mà trang trí có cái quyền nghệ thuật, xét cho cùng, từ bỏ mọi tính miêu tả, những cách sử dụng những hình họa trừu tượng, những

M Cagan khẳng định rằng: “Nghệ thuật tĩnh trong đó có bao gồm các vật thể có thể tích như kiến trúc và đồ vật ứng dụng tạo nên nghệ thuật biểu cảm [12, tr.209] Như vậy, với nhận định này thì kiểu dáng và hoa văn trang trí

đồ gốm là một dạng nghệ thuật tĩnh, là sản phẩm của mỹ thuật, mang đặc trưng loại hình, loại thể, mang ngôn ngữ trang trí của bố cục và đường nét tạo nên những biểu cảm rõ nét

Dựa vào lý thuyết này, luận án tiếp cận kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên là một đối tượng của mỹ thuật Luận án phân tích đặc điểm kiểu dáng, hoa văn trang trí, đường, nét, mảng, hình dựa trên các yếu tố mỹ thuật và công năng sản phẩm nhằm làm nổi bật đặc trưng của đồ gốm Phùng Nguyên Qua đó, khẳng định giá trị kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên dưới góc độ mỹ thuật

1.2.2.3 Lý thuyết vùng văn hóa

Thuyết “vùng văn hoá” trong nhân loại học Mỹ xuất hiện vào nửa đầu thế kỷ XX với các đại diện là Franz Boas, LC Wissler, O.T Mason, A.L Kroeber Vùng văn hoá hay còn gọi là Văn hoá khuyên là chỉ một không gian được giới hạn bởi một hình thức văn hoá nhất định, trong đó hình thái văn hoá được quy định bởi những mối quan hệ về nguồn gốc và lịch sử Ngoài ra, các học giả người Mỹ đã đưa ra khái niệm “vùng văn hóa” và “loại hình văn hóa”

để đi đến nhận định: “Văn hóa của mỗi dân tộc được hình thành trong quá trình lịch sử gắn liền với môi trường xã hội nhất định và trong điều kiện địa lý cụ thể” [137, tr.28] Lý thuyết “vùng văn hóa” được nhiều nhà khoa học cụ thể hóa trên bình diện nghiên cứu chuyên biệt như: văn học, ngôn ngữ, nghệ thuật, phong tục… Đồng thời cũng nhận định về văn hóa trong một quốc gia, vùng miền đặc trưng riêng về văn hóa từ sự đa dạng về kinh tế xã hội và sắc tộc

Luận án áp dụng lý thuyết này nhằm giải thích quá trình hình thành của

đồ gốm Phùng Nguyên chịu tác động bởi đời sống, xã hội và quan niệm của người đương thời Do đó, các vùng có mật độ dầy và nhiều về di chỉ và di vật văn hóa Phùng Nguyên như Phú Thọ, Vĩnh Phúc được coi như là trung tâm của

đồ gốm thời kỳ này Đồng thời việc áp dụng lý thuyết này nhằm soi chiếu về văn hóa gốm, nơi tồn tại của kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên để thấy rằng: đồ gốm này được hình thành từ nhu cầu tự nhiên của người Việt cổ Qua đó, những sản phẩm đồ gốm chứa đựng đời sống vật chất

và tinh thần sâu sắc, phù hợp với xu hướng phát triển xã hội, đáp ứng nhu cầu của con người trong chính xã hội ấy

Từ việc tìm hiểu lý thuyết này, NCS áp dụng vào đối tượng nghiên cứu

để nhận thấy: nền văn hóa riêng của mỗi dân tộc được hình thành và phát triển trải dài trong một thời kỳ lịch sử Bản sắc của văn hóa dân tộc Việt cổ là một hình thái văn hóa lúa nước do những cư dân làm nông nghiệp của vùng đất này tạo nên, chính vì vậy, trong cơ tầng văn hóa ấy đã hình thành các yếu tố bản địa và hội nhập

Đặc biệt trong những giai đoạn đầu tiền - sơ sử, văn hóa Việt có một quá trình hình thành và mang yếu tố phi Ấn, phi Hoa của vùng Đông Nam Á cổ, trong đó giai đoạn khởi đầu của văn minh đất Việt đó là văn hóa Phùng Nguyên Các nhà khoa học hiện nay đều thống nhất quan điểm có 4 giai đoạn phát triển

từ Phùng Nguyên đến Đồng Đậu, Gò Mun và Đông Sơn, dù mỗi giai đoạn có

Dựa vào những lý thuyết trên, luận án tiếp cận kiểu dáng và hoa văn trang trí trên phương diện tạo hình các di vật đồ gốm Phùng Nguyên Luận án phân tích đồ gốm Phùng Nguyên dưới góc độ mỹ thuật ứng dụng, dựa trên các yếu tố mỹ thuật và công năng của sản phẩm để làm nổi bật được đặc trưng, giá trị thẩm mỹ của đồ gốm thời kỳ này

1.3 Khái quát lịch sử, văn hóa - xã hội và nghệ thuật thời kỳ Phùng

Nguyên vùng trung du Bắc Bộ

1.3.1 Khái quát về lịch sử, văn hóa - xã hội

Vấn đề nguồn gốc văn hóa Phùng Nguyên được tác giả Hà Văn Tấn lý giải và đưa ra giả thiết cho rằng văn hóa Phùng Nguyên hình thành từ một số

bộ lạc ở phía nam, có thể là từ vùng Khu Bốn cũ và nhiều khả năng là miền tây của khu vực này đã di chuyển lên phía Bắc, qua đất Hà Sơn Bình, hoặc cũng

có thể vòng quanh qua khu vực Tây Bắc xuống, định cư ở vùng Trung du Bắc

Bộ, khi đồng bằng còn ngập nước, có thể chịu một số ảnh hưởng văn hóa của các bộ lạc vùng ven biển, từ đó hình thành văn hóa Phùng Nguyên [119, tr.394] Đồng tình với quan điểm trên, GS Trần Quốc Vượng cho rằng: “Phùng Nguyên thuộc sơ kỳ thời đại kim khí và cũng chỉ có niên đại hơn 3.000 năm cách ngày nay, ngang với Hạ Long và Thạch Lạc - Bàu Tró” [169, tr.21] Còn theo tác giả

Hoàng Xuân Chinh, Nguyễn Ngọc Bích khẳng định có sự phát triển văn hóa liên tục từ văn hóa Phùng Nguyên đến văn hóa Đông Sơn, trong đó xác nhận

di chỉ tiêu biểu cho các mốc chính trong quá trình phát triển đó là Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun và Đông Sơn Quá trình phát triển văn hóa liên tục Phùng Nguyên - Đông Sơn phản ánh quá trình hình thành nhà nước đầu tiên của đất nước ta [21, tr.11]

Như vậy, các nhà khoa học đều thống nhất cho rằng văn hóa Phùng Nguyên là một nền văn hóa khảo cổ học có tầm quan trọng to lớn đối với lịch

sử và văn hóa của người Việt, là nền móng khởi đầu cho các nền văn hóa Đồng Đậu, Gò Mun và Đông Sơn phát triển, để dần hình thành nhà nước đầu tiên trong tiến trình lịch sử Việt Nam

1.3.1.1 Về bối cảnh lịch sử

Phùng Nguyên là địa điểm có nhiều dấu tích văn hóa vật chất của người tiền- sơ sử cách đây gần 4000 năm, phát triển thành một mạch liên tục trải qua văn hóa Đồng Đậu, Gò Mun và Đông Sơn Đây là nơi hội tụ, tiếp xúc và giao lưu văn hóa với các vùng ven biển Đông Bắc Việt Nam, chính vì vậy nó là khu vực tập trung tinh hoa văn hóa của các vùng (trong đó có giao thương vận chuyển các sản vật, dụng cụ, đồ dùng, kể cả vật liệu đất sét và chuyển giao các

kỹ thuật làm gốm thủ công) Các di chỉ thuộc văn hóa Phùng Nguyên phân bố dọc hai bờ sông Lô, từ huyện Phù Ninh đến ngã ba thành phố Việt Trì, từ Lập Thạch (Vĩnh Phúc) đến Bạch Hạc với các di tích chính như Xóm Rền, Gò Diễn,

An Đạo (huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ), di chỉ đồi Giàm (xã Quất Thượng, Việt Trì, tỉnh Phú Thọ), di chỉ Gò Hội (xã Hải Lựu, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc), di chỉ Lũng Hòa (xã Lũng Hòa, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc) di chỉ Đôn Nhân và Gò Sỏi (xã Đôn Nhân, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc) Tác giả Hà Văn Tấn cho rằng: “Việc phát hiện và khai quật, các di chỉ nhiều tầng văn hóa đã cho phép chúng ta xây dựng một phổ hệ khá chắc chắn về các