Thực chất, đây là những nấc thang mới trong quá trình phát triển và điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản về cả lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất để thích ứng với những biến động mới tron
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG
KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ
-*** -TIỂU LUẬN KINH TẾ CHÍNH
TRỊ BẢN CHẤT VÀ NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC VÀ Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN TRONG VIỆC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ Ở VIỆT
NAM
Lớp : TRI115E(1+2.2/2021)59.3
Mã sinh viên : 2012250045
Giảng viên giảng dạy : TS Vũ Thị Quế Anh
Hà Nội tháng 3 năm 2021
Trang 2MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU 1
PHẦN NỘI DUNG 2
I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC - BẢN CHẤT VÀ BIỂU HIỆN CHỦ YẾU 2
1 Bản chất 2
2 Những biểu hiện chủ yếu 3
2.1 Sự kết hợp về nhân sự giữa tổ chức độc quyền và nhà nước 3
2.2 Sự hình thành và phát triển sở hữu nhà nước 3
2.3 Sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản 4
3 Những biểu hiện mới 4
3.1 Sự phát triển chưa từng có và rộng khắp của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước 4
3.2 Sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản cũng có những biểu hiện mới 5
II Ý NGHĨA CỦA PHƯƠNG PHÁP LUẬN TRONG VIỆC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ Ở VIỆT NAM 5
1 Lý luận và thực trạng nền kinh tế Việt Nam đối với chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước 5
1.1 Một số quan điểm về chủ nghĩa tư bản độc quyền ở nước ta 5
1.2 Thực trạng nền kinh tế nước ta hiện nay 6
2 Các hình thức chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước vận dụng ở nước ta 7
2.1 Liên doanh, liên kết giữa nhà nước xã hội chủ nghĩa với các chủ sở hữu tư nhân ở trong nước hoặc ngoài nước 7
2.2 Thành lập công ty cổ phần, cổ phần hoá xí nghiệp để thành lập xí nghiệp tư bản nhà nước 8
2.3 Đặc khu kinh tế 9
2.4 Khu công nghiệp chế biến xuất khẩu (Khu chế xuất) 9
2.5 Cho tư bản trong và ngoài nước, cho nông dân thuê các cơ sở sản xuất kinh doanh và các tư liệu sản xuất thuộc sở hữu toàn dân 10
2.6 Các tổ chức hợp tác liên doanh với tư cách là các hình thức kinh tế tư bản nhà nước 10
Trang 33 Điều kiện để vận dụng thành công chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước ở nước ta 11
3.1 Tính chất và kết cục của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước phụ thuộc vào tính chất của nhà nước và khả năng điều tiết của nhà nước ấy 11 3.2 Tăng cường sức mạnh kinh tế của nhà nước xã hội chủ nghĩa 11 3.3 Xây dựng và hoàn thiện khung khổ pháp luật 11
KẾT LUẬN 13
Trang 4LỜI MỞ ĐẦU
Chủ nghĩa tư bản là một hình thái kinh tế - xã hội phát triển cao của xã hội loài người, xuất hiện đầu tiên tại châu Âu phôi thai và phát triển từ trong lòng xã hội phong kiến
và chính thức được xác lập như một hình thái xã hội tại Anh và Hà Lan ở thế kỷ thứ XVIII Sau cách mạng Pháp cuối thế kỷ thứ XVIII, hình thái chính trị của nhà nước tư bản chủ nghĩa dần dần chiếm ưu thế hoàn toàn tại châu Âu và loại bỏ dần hình thái nhà nước của chế độ phong kiến, quý tộc Và sau này hình thái chính trị - kinh tế - xã hội
tư bản chủ nghĩa lan ra khắp châu Âu và thế giới.Có thể nói, sự ra đời của nhà nước tư bản là một yêu cầu tất yếu của lịch sử Trên thực tế, nhà nước tư bản đã trải qua nhiều hình thái khác nhau Tiếp theo giai đoạn cạnh tranh tự do, chủ nghĩa tư bản phát triển lên giai đoạn cao hơn là giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền và sau đó là chủ nghĩa
tư bản độc quyền nhà nước, cũng như V.I.Lênin đã từng nhận định:
“Tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này, khi phát triển tới một mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền”
Sự ra đời và phát triển của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là một biến đổi quan trọng trong quan hệ quản lý và là đặc điểm nổi bật của chủ nghĩa tư bản đương đại Thực chất, đây là những nấc thang mới trong quá trình phát triển và điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản về cả lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất để thích ứng với những biến động mới trong tình hình kinh tế - chính trị thế giới cuối thế kỉ XIX và đầu thế kỉ XX cho đến nay Ở Việt Nam, từ sau đại hội VI của Đảng, chúng ta đã thực hiện chính sách mở cửa, mục tiêu xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Trong bối cảnh toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ, khoa học kĩ thuật, công nghệ thông tin phát triển như vũ bão, kinh tế công nghiệp đang chuyển dần sang kinh tế tri thức, dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, chúng ta đã vận dụng rất linh hoạt, thành công những lí luận về chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước trong việc điều hành nền kinh tế, xây dựng nền kinh tế nhiều thành phần Để hiểu rõ hơn về chủ nghĩa
tư bản độc quyền nhà nước, bài tiểu luận với đề tài Bản chất và
Trang 5những biểu hiện của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước và
ý nghĩa phương pháp luận trong việc giải quyết vấn đề ở Việt Nam sẽ làm sáng tỏ vấn đề này, từ đó làm nổi bật tầm quan trọng của Nhà nước trong việc điều hành kinh tế ở Việt Nam hiện nay
PHẦN NỘI DUNG
I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC - BẢN CHẤT VÀ BIỂU HIỆN CHỦ YẾU
1 Bản chất
Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sự kết hợp sức mạnh của các tổ chức độc quyền tư nhân với sức mạnh của nhà nước tư bản thành một thiết chế và thể chế thống nhất nhằm phục vụ lợi ích của các tổ chức độc quyền và cứu nguy cho chủ nghĩa tư bản V.I Lênin chỉ ra rằng: “Bọn đầu sỏ tài chính dùng một mạng lưới dày đặc những quan hệ lệ thuộc để bao trùm hết thảy các thiết chế kinh tế
và chính trị… đó là biểu hiện rõ rệt nhất của sự độc quyền ấy” Trong
cơ cấu của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước, nhà nước đã trở thành một tập thể tư bản khổng lồ Nó cũng là chủ sở hữu những xí
nghiệp, cũng tiến hành kinh doanh, bóc lột lao động làm thuê như
một nhà tư bản thông thường.Nhưng điểm khác biệt là ở chỗ, nhà nước còn có chức năng chính trị và các công cụ trấn áp xã hội như quân đội, cảnh sát, nhà tù,…
Như vậy, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là một quan hệ kinh
tế, chính trị, xã hội chứ không phải chỉ là một chính sách trong giai đoạn độc quyền của chủ nghĩa tư bản
Bất cứ nhà nước nào cũng có vai trò kinh tế nhất định với xã hội mà
nó thống trị, song ở mỗi chế độ xã hội, vai trò kinh tế của nhà nước
có sự biến đổi thích hợp đối với xã hội đó Các nhà nước trước chủ nghĩa tư bản chủ yếu can thiệp bằng bạo lực và theo lối cưỡng bức siêu kinh tế Trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, nhà
nước tư sản ở bên trên, bên ngoài quá trình kinh tế, vai trò của nhà
Trang 6nước chỉ dừng lại ở việc điều tiết bằng thuế và pháp luật Ngày nay, vai trò của nhà nước tư sản đã có sự biến đổi, không chỉ can thiệp vào nền sản xuất xã hội bằng thuế, luật pháp mà còn có vai trò tổ chức và quản lý các xí nghiệp thuộc khu vực kinh tế nhà nước, điều tiết bằng các biện pháp đòn bẩy kinh tế vào tất cả các khâu của quá trình tái sản xuất: sản xuất, phân phối, lưu thông, tiêu dùng Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là hình thức vận động mới của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa nhằm duy trì sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản, làm cho chủ nghĩa tư bản thích nghi với điều kiện lịch
sử mới
2 Những biểu hiện chủ yếu
2.1 Sự kết hợp về nhân sự giữa tổ chức độc quyền và nhà nước
V.I Lênin đã từng nhấn mạnh rằng sự liên minh cá nhân cả các ngân hàng với công nghiệp được bổ sung bằng sự liên minh cá nhân của ngân hàng và công nghiệp với chính phủ: “Hôm nay là bộ trưởng, ngày mai là chủ ngân hàng; hôm nay là chủ ngân hàng, ngày mai là
bộ trưởng”
Sự kết hợp về nhân sự thực hiện thông qua các đảng phái tư sản Chính các đảng phái này đã tạo ra cho tư bản độc quyền một cơ sở
xã hội để thực hiện sự thống trị và trực tiếp xây dựng đội ngũ công chức cho bộ máy nhà nước Cùng với các đảng phái tư sản, là các hội chủ xí nghiệp mang những tên khác nhau: Hội công nghiệp toàn quốc Mỹ, Tổng Liên đoàn công nghiệp Italia, Liên đoàn các nhà kinh
tế Nhật Bản, Liên minh Liên bang công nghiệp Đức, Hội đồng quốc gia giới chủ Pháp, Tổng Liên đoàn công thương Anh,… Các hội chủ xí nghiệp này trở thành lực lượng chính trị, kinh tế to lớn, là chỗ dựa cho chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước Vai trò của các hội lớn đến mức mà dư luận thế giới đã gọi chúng là những chính phủ đằng sau chính phủ, một quyền lực thực tế đằng sau quyền lực của chính quyền Sự thâm nhập lẫn nhau này (còn gọi là sự kết hợp) đã tạo ra
Trang 7những biểu hiện mới trong mối quan hệ giữa các tổ chức độc quyền
và cơ quan nhà nước
2.2 Sự hình thành và phát triển sở hữu nhà nước
Sở hữu độc quyền nhà nước là sở hữu tập thể của giai cấp tư bản độc quyền có nhiệm vụ ủng hộ và phục vụ lợi ích của tư bản độc quyền nhằm duy trì sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản Nó biểu hiện không những ở chỗ sở hữu nhà nước tăng lên mà còn ở sự tăng cường mối quan hệ giữa sở hữu nhà nước và sở hữu độc quyền tư nhân, hai loại
sở hữu này đan kết với nhau trong quá trình tuần hoàn của tông tư bản xã hội Sở hữu nhà nước không chỉ bao gồm những động sản và bất động sản cần cho hoạt động của bộ máy nhà nước, mà gồm cả những doanh nghiệp nhà nước trong công nghiệp và trong các lĩnh vực kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội như giao thông vận tải, giáo dục,
y tế, bảo hiểm xã hội… trong đó ngân sách nhà nước là bộ phận quan trọng nhất
Sở hữu nhà nước được hình thành dưới nhiều hình thức khác nhau: xây dựng doanh nghiệp nhà nước bằng vốn của ngân sách; quốc hữu hoá các xí nghiệp tư nhân bằng cách mua lại; nhà nước mua cổ phần của các doanh nghiệp tư nhân; mở rộng doanh nghiệp nhà nước bằng vốn tích luỹ của các doanh nghiệp tư nhân…
Các doanh nghiệp nhà nước thực hiện các chức năng quan trọng như: mở rộng sản xuất tư bản công nghiệp, bảo đảm địa bàn rộng lớn cho sự phát triển của chủ nghĩa tư bản; giải phóng tư bản của tổ chức độc quyền từ những ngành ít lãi để đưa vào những ngành kinh doanh có hiệu quả hơn; làm chỗ dựa vững chắc cho sự điều tiết kinh
tế tư bản công nghiệp theo những chương trình nhất định
2.3 Sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản
Hệ thống điều tiết của nhà nước tư sản hình thành một tổng thể những thiết chế và thể chế kinh tế của nhà nước Nó bao gồm bộ máy quản lý gắn với hệ thống chính sách, công cụ có khả năng điều
Trang 8tiết sự vận động của toàn bộ nền kinh tế quốc dân, toàn bộ quá trình tái sản xuất xã hội Sự điều tiết kinh tế của nhà nước được thực hiện dưới nhiều hình thức như: hướng dẫn, kiểm soát, uốn nắn những lệch lạc bằng các công cụ kinh tế và các công cụ hành chính pháp lý, bằng cả ưu đãi và trừng phạt,…
Các chính sách kinh tế của nhà nước tư sản là sự thể hiện rõ nét nhất
sự điều tiết kinh tế của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước Chúng bao gồm nhiều lĩnh vực như chính sách chống khủng hoảng chu kỳ, chống lạm phát, chính sách về tăng trưởng kinh tế, chính sách xã hội, chính sách kinh tế đối ngoại Các công cụ chủ yếu của nhà nước
tư sản để điều tiết kinh tế và thực hiện các chính sách kinh tế như ngân sách, thuế, hệ thống tiền tệ - tín dụng,…
3 Những biểu hiện mới
3.1 Sự phát triển chưa từng có và rộng khắp của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.
Biểu hiện chủ yếu là:
- Tỷ trọng của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế tư bản chủ nghĩa tăng lên rõ rệt
- Sự kết hợp giữa kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân cũng tăng lên nhanh chóng
- Chi tiêu tài chính của các nhà nước tư bản phát triển dùng để điều tiết quá trình tái sản xuất xã hội tăng
Sở dĩ như vậy là do:
- Sự phát triển của lực lượng sản xuất và trình độ xã hội hoá cao đã đặt ra một loạt vấn đề mới đòi hỏi phải có sự giải quyết của nhà nước
- Cạnh tranh trên thị trường trong nước và ngoài nước gay gắt đòi hỏi nhà nước phải đứng ra mở cửa thị trường
Trang 93.2 Sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản cũng có những biểu hiện mới:
Vai trò kinh tế và phương thức điều tiết nền kinh tế thị trường hiện đại của nhà nước tư bản độc quyền lại có những nét độc đáo và là đặc điểm cơ bản của chủ nghĩa tư bản ngày nay
- Mục tiêu của sự điều tiết kinh tế là nhằm khắc phục những khuyết tật của kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, định hướng cho sự phát triển kinh tế - xã hội nhằm tăng trưởng kinh tế, đảm bảo sự tồn tại
và phát triển của chủ nghĩa tư bản
- Để điều tiết nền kinh tế, nhà nước tư bản độc quyền đã tổ chức bộ máy điều tiết gồm cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp và về mặt nhân sự có sự tham gia của những đại biểu của tập đoàn lớn và các quan chức nhà nước Đồng thời bên cạnh bộ máy này còn có hàng loạt các tiểu ban được tổ chức dưới những hình thức khác nhau
- Cơ chế đièu tiết kinh tế của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là: cơ chế kết hộp thị trường tự do cạnh tranh với tính năng động của
tư bảnđộc quyền tư nhân
- Phương thức điều tiết của nhà nước linh hoạt, mềm dẻo hơn, phạm
vi rộng hơn
II Ý NGHĨA CỦA PHƯƠNG PHÁP LUẬN TRONG VIỆC GIẢI QUYẾT VẤN
ĐỀ Ở VIỆT NAM
1 Lý luận và thực trạng nền kinh tế Việt Nam đối với chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.
1.1 Một số quan điểm về chủ nghĩa tư bản độc quyền ở nước ta
Hiện nay, ở nước ta cũng có nhiểu cách giải thích khác nhau:
- Loại ý kiến thứ nhất quá nhấn mạnh lý luận về chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước, xem đó như là một “thứ chủ nghĩa”, một phương thức sản xuất xã hội, một học thuyết hoàn chỉnh cả về kinh
tế, chính trị, văn hoá, xã hội
Trang 10- Loại ý kiến thứ hai xem chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước chỉ là một phương pháp cải tạo hoà bình giai cấp tư sản, như là một thành phần kinh tế thứ yếu (và cũng có lúc xem như “không đáng kể”) Thực ra đó là hai loại ý kiến cực đoan khác nhau, cách tiếp cận khai thác khác nhau trong những khuynh hướng khác nhau của các giai đoạn lịch sử nhận thức và xây dựng mô hình chủ nghĩa xã hội Trong
mô hình chủ nghĩa xã hội với nền kinh tế hiện vật trước đây, người ta quá xem nhẹ chủ nghĩa tư bản nhà nước nói chung và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước nói riêng Ngược lại, trong khủng hoảng, khó khăn của sự đổ vỡ mô hình chủ nghĩa tư bản, người ta lại có khuynh hướng đưa vào nội hàm của lí luận chủ nghĩa tư bản nhà nước nội dung quá rộng
Cách tiếp cận có hiệu quả cao chính là nhận thức đúng đắn cơ sở lý luận biện chứng của V.I Lênin về chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước, vận dụng sát với thực tiễn cuộc sống kinh tế xã hội đang diễn
ra ở nước ta trong quá trình đổi mới quá độ lên chủ nghĩa xã hội Nói cách khác, cần phải xuất phát từ tình hình cụ thể, từ sự đối sánh lực lượng cụ thể trong điều kiện lịch sử cụ thể
Tóm lại, nói một cách khái quát thì chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sự dung hợp giữa nhà nước và hoạt động của các xí nghiệp
tư bản tư nhân Nếu nhà nước là của giai cấp tư sản và địa chủ thì chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước phục vụ lợi ích của tư bản và địa chủ Nếu nhà nước là của giai cấp công nhân và nhân dân lao động thì chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước phục vụ cho lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động Trong điều kiện của chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là một hình thức quá độ, có tính chất quá độ chủ nghĩa
Tuy nhiên, theo V.I Lênin, đây là một hình thức đấu tranh, là sự tiếp tục của đấu tranh giai cấp dưới một hình thức khác, chứ tuyệt nhiên không phải là sự thay thế đấu tranh giai cấp bằng hoà bình giai cấp
Trang 11Vì vậy, phải tỉnh táo, sắc bén trong việc sử dụng hình thức kinh tế quá độ này
1.2 Thực trạng nền kinh tế nước ta hiện nay
Có thể nói nền kinh tế nước ta là một nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu với gần 80% dân số tham gia hoạt động nông nghiệp Công nghiệp nhỏ bé, thương nghiệp, giao thông vận tải và dịch vụ chưa phát triển
Hiện nay, Đảng và nhà nước ta đang lãnh đạo nhân dân ta tiến hành công cuộc đổi mới, công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước với mục tiêu đưa nước ta từ một nước nông nghiệp lạc hậu trở thành một nước công nghiệp tiên tiến hiện đại, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội Trong công cuộc đổi mới ấy, nền kinh tế nước ta cũng được chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự điều tiết của nhà nước theo định hướng chủ nghĩa xã hội Trong đó, kinh tế tư bản nhà nước là một trong năm thành phần kinh tế cơ bản Đó là một chủ trương đúng đắn của Đảng vì những nguyên nhân sau đây:
Thứ nhất, nền kinh tế nước ta là nền kinh tế nhiều thành phần, trong
đó tất yếu tồn tại thành phần kinh tế tư bản tư nhân Mặt khác, với chính sách khuyến khích tự do trao đổi hàng hoá, tất yếu sẽ nảy sinh một tầng lớp tư sản mới Như vậy, sự tồn tại của kinh tế tư bản nhà nước vừa mang tính tất yếu khách quan vừa như là một sách lược kinh tế của nhà nước để định hướng cho các thành phần kinh tế khác
đi lên chủ nghĩa xã hội
Thứ hai, ở một nước mà nền tiểu sản xuất chiếm ưu thế như nước ta thì chủ nghĩa tư bản nhà nước sẽ là mắt xích trung gian giữa nền tiểu sản xuất và chủ nghĩa xã hội, đồng thời giúp chúng ta phát triển lực lượng sản xuất vì kinh tế tư bản nhà nước có ưu thế về vốn, kỹ thuật