Quy định pháp luật về giải quyết tranh chấp thương mại bằng các biện pháp ngoài toà án

Khi tranh chấp thương mại phát sinh đòi hỏi cần phải được giải quyết một cách minh bạch và hiệu quả; bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể, góp phần ngăn ngừa sự vi phạm pháp lu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT HỌC PHẦN LUẬT THƯƠNG MẠI 2



TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN

ĐỀ TÀI: GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI BẰNG CÁC BIỆN PHÁP

NGOÀI TÒA ÁN

LỚP MÔN HỌC: BSL2002 3 GIẢNG VIÊN: ThS.NGUYỄN ĐĂNG DUY

TS.HỒ NGỌC HIỂN

HỌ VÀ TÊN SINH VIÊN: NGUYỄN THU THỦY MSV: 19061362

LỚP: K64B NGÀY SINH: 9/11/2001

Hà Nội – 2022

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 2

1 Lý do chọn đề tài 2

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Phương pháp nghiên cứu 2

PHẦN NỘI DUNG 3

1 CHƯƠNG I: CÁC HÌNH THỨC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI NGOÀI TÒA ÁN 3

1.1 Hình thức thương lượng 3

1.2 Hình thức hòa giải 4

1.3 Hình thức trọng tài thương mại 4

2 CHƯƠNG II: SO SÁNH VAI TRÒ CỦA HÒA GIẢI VIÊN VÀ VAI TRÒ CỦA TRỌNG TÀI TRONG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI 5

3 CHƯƠNG III: SO SÁNH HÌNH THỨC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI BẰNG HÌNH THỨC TRỌNG TÀI VÀ HÌNH THỨC TÒA ÁN 6

4 CHƯƠNG IV: BẤT CẬP TRONG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT 9

4.1 Bất cập trong các quy định của pháp luật hiện hành 9

4.2 Kiến nghị hoàn thiện pháp luật 12

PHẦN KẾT LUẬN 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO 15

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tranh chấp thương mại là một hiện tượng phổ biến và thường xuyên diễn ra trong hoạt động của nền kinh tế thị trường Do tính chất thường xuyên cũng như những hậu quả của nó gây ra cho các chủ thể tham gia tranh chấp nói riêng và cho cả nền kinh tế nói chung, pháp luật Việt Nam đã có những phương thức giải quyết hiệu quả vấn đề này Khi tranh chấp thương mại phát sinh đòi hỏi cần phải được giải quyết một cách minh bạch và hiệu quả; bảo

vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể, góp phần ngăn ngừa sự vi phạm pháp luật trong hoạt động thương mại, bảo đảm trật tự pháp luật Hiện nay tranh chấp thương mại được giải quyết bằng các phương thức: thương lượng, hòa giải, toà án và trọng tài thương mại Bài tiểu luận tập trung phân tích các phương thức giải quyết tranh chấp thương mại ngoài Tòa

án Bên cạnh những kiến thức về lý luận, thực tiễn đã được ghi nhận tại các tài liệu khác, bài tiểu luận có sự đánh giá chủ quan của người thực hiện nên không tránh khỏi những thiếu sót nhất định Hy vọng rằng bài tiểu luận sẽ nhận được ý kiến đóng góp của các giảng viên chuyên môn và các bạn học

Trân trọng cảm ơn!

2 Mục tiêu nghiên cứu

Bài tiểu luận cung cấp cho người học những kiến thức về lí luận, thực tiễn xung quanh các phương thức giải quyết tranh chấp thương mại ngoài Tòa án Người học sẽ nắm vững các kiến thức quan trọng, rèn luyện khả năng nhận định, đánh giá và vận dụng tri thức tham gia vào quá trình thực hiện cũng như hoàn thiện pháp luật Thương mại Việt Nam Từ đó góp phần thúc đẩy kinh tế phát triển, cải thiện đời sống người dân

3 Phương pháp nghiên cứu

Bài tiểu luận sử dụng phương pháp nghiên cứu phân tích, logic và tổng hợp

PHẦN NỘI DUNG

1 CHƯƠNG I: CÁC HÌNH THỨC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI NGOÀI TÒA ÁN

Mỗi hình thức giải quyết tranh chấp thương mại có sự khác nhau về tính chất pháp lí, nội dung của thủ tục, trình tự tiến hành Các bên có quyền tự do lựa chọn phương thức phù hợp, phụ thuộc vào lợi thế mà mỗi hình thức có thể mang lại, mức độ phù hợp của hình thức

so với nội dung tính chất của tranh chấp và thiện chí của các bên Sau đây là phần phân tích

cụ thể về ba hình thức giải quyết tranh chấp thương mại ngoài Tòa án, đó là các hình thức: thương lượng, hòa giải, trọng tài thương mại (Điều 317 Văn bản hợp nhất 17/VBHN-VPQH

2019 Luật Thương mại)

1.1 Hình thức thương lượng

Thương lượng là hình thức giải quyết tranh chấp thông qua việc các bên tranh chấp cùng nhau bàn bạc, tự dàn xếp, tháo gỡ những bất đồng phát sinh để loại bỏ tranh chấp mà không cần có sự trợ giúp hay phán quyết của bất kì bên thứ ba nào Thương lượng là hình thức giải quyết tranh chấp xuất hiện sớm nhất, thông dụng và phổ biến nhất được các bên tranh chấp áp dụng rộng rãi để giải quyết mọi tranh chấp phát sinh trong đời sống xã hội, nhất là trong hoạt động thương mại Hình thức giải quyết tranh chấp này thường được giới thương nhân lựa chọn mỗi khi có tranh chấp phát sinh, bởi sự đơn giản của phương thức thực hiện, ít tốn kém, lại không bị ràng buộc bởi những thủ tục pháp lí phức tạp, uy tín cũng như bí mật trong kinh doanh được bảo đảm tối đa và mức độ phương hại đến mối quan hệ hợp tác giữa các bên cũng thấp, thậm chí còn tăng cường sự hiểu biết và hợp tác lẫn nhau sau khi thương lượng thành công

Hình thức thương lượng có ba đặc điểm cơ bản Thứ nhất, hình thức giải quyết tranh chấp này được thực hiện bởi cơ chế giải quyết nội bộ, hay còn gọi là cơ chế tự giải quyết, thông qua việc các bên tranh chấp gặp nhau bàn bạc, thỏa thuận để tự giải quyết những bất đồng phát sinh mà không cần có sự hiện diện của bên thứ ba để trợ giúp hay ra phán quyết

Để thương lượng một tranh chấp thương mại phải thỏa mãn các điều kiện sau: có tranh chấp thương mại xảy ra, các bên mong muốn loại bỏ mâu thuẫn, khắc phục tổn thất, tiếp tục duy trì quan hệ hợp tác và các bên đều có tinh thần thiện chí, nhân nhượng, tôn trọng và giữ gìn

uy tín cho nhau Thứ hai, quá trình thương lượng giữa các bên cũng không chịu sự ràng buộc của bất kì nguyên tắc pháp lí hay những quy định mang tính khuôn mẫu nào của pháp

luật về thủ tục giải quyết tranh chấp Pháp luật của Việt Nam ghi nhận thương lượng là một phương thức giải quyết tranh chấp thương mại nhưng không có bất kì quy định nào ràng buộc đến cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại bằng thương lượng Thứ ba, việc thực thi kết quả thương lượng hoàn toàn phụ thuộc vào sự tự nguyện của mỗi bên tranh chấp mà không có bất kì cơ chế pháp lí nào bảo đảm việc thực thi đối với thỏa thuận của các bên trong quá trình thương lượng Việc thương lượng có thể được thực hiện bằng nhiều cách thức như: thương lượng trực tiếp, thương lượng gián tiếp và kết hợp cả hai cách thức trên

1.2 Hình thức hòa giải

Hoà giải là hình thức giải quyết tranh chấp với sự tham gia của bên thứ ba làm trung gian hoà giải để hỗ trợ, thuyết phục các bên tranh chấp tìm kiếm các giải pháp nhằm loại trừ tranh chấp đã phát sinh

Hình thức giải quyết tranh chấp này cũng có ba đặc điểm cơ bản Thứ nhất, việc giải quyết tranh chấp thương mại bằng hoà giải đã có sự hiện diện của bên thứ ba, người này do các bên tranh chấp lựa chọn, làm trung gian để trợ giúp các bên tìm kiếm giải pháp tối ưu nhằm loại trừ tranh chấp Chủ thể của hoạt động giải quyết tranh chấp bằng phương thức hoà giải là các bên tranh chấp và người trung gian hoà giải Bên thứ ba là cá nhân, pháp nhân cần phải hội đủ những phẩm chất nhất định như: có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ;

am hiểu pháp luật, có kinh nghiệm thực tiễn và có sự độc lập, trung lập với các bên tranh chấp Người trung gian hoà giải không thể có lợi ích liên quan hoặc xung đột với lợi ích của các bên tranh chấp, không có quyền quyết định hay áp đặt bất cứ vấn đề gì nhằm ràng buộc các bên tranh chấp Quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc về các bên tranh chấp Thứ hai, quá trình hoà giải các bên tranh chấp không chịu sự chi phối bởi các quy định có tính khuôn mẫu, bắt buộc của pháp luật về thủ tục hoà giải Cũng giống như thương lượng, pháp luật hiện hành của Việt Nam không có quy định nào chi phối đến cơ chế hoà giải Thứ ba, kết quả hoà giải cũng hoàn toàn phụ thuộc vào sự tự nguyện của các bên tranh chấp mà không

có bất kì cơ chế pháp lí nào bảo đảm thi hành những cam kết của các bên trong quá trình hoà giải

1.3 Hình thức trọng tài thương mại

Giải quyết tranh chấp thương mại bằng TTTM (trọng tài thương mại) là hình thức giải quyết thông qua hoạt động của Trọng tài viên với tư cách là bên thứ ba độc lập nhằm chấm dứt các xung đột bằng việc đưa ra phán quyết trọng tài buộc các bên tôn trọng và thực hiện

Trọng tài là hình thức giải quyết tranh chấp có bốn đặc điểm Thứ nhất, Trọng tài chỉ giải quyết tranh chấp thương mại khi có yêu cầu của các bên tranh chấp và tranh chấp đó phải thuộc thẩm quyền giải quyết của trọng tài Các bên có quyền yêu cầu giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, được ghi nhận bằng thỏa thuận trọng tài, thỏa thuận này có thể được lập trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp và phải có hiệu lực pháp luật Thứ hai, chủ thể giải quyết tranh chấp thương mại là các Trọng tài viên thực hiện thông qua Hội đồng trọng tài, gồm một Trọng tài viên độc lập hoặc hội đồng gồm nhiều Trọng tài viên Trọng tài viên là người được các bên lựa chọn hoặc được Trung tâm trọng tài hoặc tòa án chỉ định để giải quyết tranh chấp theo quy định của Luật TTTM 2010 Thứ ba, giải quyết tranh chấp thương mại bằng TTTM cần đảm bảo hai yếu tố: thỏa thuận và phán quyết Yếu tố thỏa thuận thể hiện ở chỗ các bên tranh chấp có thể thống nhất, thỏa thuận lựa chọn Trọng tài viên hay Trung tâm trọng tài, lựa chọn địa điểm giải quyết hay luật áp dụng ; các bên còn có thể thỏa thuận về việc giải quyết tranh chấp có thể phát sinh hoặc đã phát sinh bằng Trọng tài Yếu tố phán quyết thể hiện ở việc phán quyết trọng tài là quyết định của Hội đồng trọng tài giải quyết toàn bộ nội dung vụ tranh chấp và chấm dứt tố tụng trọng tài, phán quyết này không mang tính quyền lực nhà nước mà vì lợi ích của các bên, phán quyết này khi có hiệu lực cũng không bị kháng cáo hoặc kháng nghị Thứ tư, trọng tài là một cơ chế giải quyết tranh chấp đảm bảo tính bí mật Đặc điểm này được thể hiện tại Khoản 4 Điều 4 Luật

TTTM 2010: “Giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài được tiến hành không công khai, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác”, nghĩa là nội dung tranh chấp và danh tính của các bên được giữ kín, tránh gây ảnh hưởng đến uy tín, thương hiệu của doanh nghiệp

2 CHƯƠNG II: SO SÁNH VAI TRÒ CỦA HÒA GIẢI VIÊN VÀ VAI TRÒ CỦA TRỌNG TÀI TRONG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI

Hòa giải viên là bên thứ ba được các bên tranh chấp thỏa thuận chọn làm trung gian giải quyết tranh chấp của họ trong quá trình hòa giải Nhiệm vụ của hòa giải viên là làm người trung gian giúp các bên tìm được tiếng nói chung để giải quyết tranh chấp Trọng tài viên là người được các bên tranh chấp lựa chọn hoặc được Trung tâm trọng tài hoặc Tòa án chỉ định để giải quyết tranh chấp theo quy định của Luật TTTM 2010 Trọng tài viên sẽ là người làm việc theo yêu cầu của các bên đương sự có tranh chấp

Người được chọn làm hòa giải viên có vai trò quan trọng và giữ vị trí trung tâm mặc

dù quyết định cuối cùng vẫn thuộc về các bên tranh chấp Hòa giải viên không có quyền quyết định hay áp đặt bất cứ vấn đề gì nhằm ràng buộc các bên tranh chấp Khi các bên tranh chấp thống nhất được ý chí với nhau thì quyền quyết định vẫn thuộc về họ, trên cơ sở nhận được sự hướng dẫn và trợ giúp của hòa giải viên Đối với giải quyết tranh chấp thương mại bằng hình thức trọng tài, Trọng tài viên là những người nắm giữ vai trò quan trọng nhất, trực tiếp tác động đến tính công bằng, chính xác của phán quyết và quyền lợi của các bên

Do đó, trọng tài viên bắt buộc phải là người độc lập, khách quan, vô tư Vai trò của hòa giải viên khác với vai trò của Trọng tài viên trong giải quyết tranh chấp thương mại ở chỗ, mặc

dù cùng có tư cách là người thứ ba tham gia vào giải quyết vụ tranh chấp nhưng vai trò của hòa giải viên trong quá trình hòa giải chỉ dừng lại ở việc khuyến khích và trợ giúp các bên tìm ra một giải pháp mang tính thực tế; còn vai trò của Trọng tài viên trong giải quyết tranh chấp thương mại bằng hình thức trọng tài, lại có quyền ra phán quyết để ràng buộc các bên tranh chấp phải thực hiện theo các nội dung của phán quyết đã được đưa ra Vì vậy, pháp luật Việt Nam hiện nay chưa có quy định về phẩm chất, điều kiện cần có của một hòa giải viên thương mại, nhưng Điều 20 Luật TTTM 2010 có quy định riêng về tiêu chuẩn của Trọng tài viên bởi tính chất đặc thù của nó

3 CHƯƠNG III: SO SÁNH HÌNH THỨC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI BẰNG HÌNH THỨC TRỌNG TÀI VÀ HÌNH THỨC TÒA ÁN

Giải quyết tranh chấp thương mại bằng TTTM là hình thức giải quyết thông qua hoạt động của Trọng tài viên với tư cách là bên thứ ba độc lập, nhằm chấm dứt các xung đột bằng việc đưa ra phán quyết trọng tài buộc các bên tôn trọng và thực hiện Đây là hình thức giải quyết tranh chấp có tính chất tài phán phi chính phủ do các đương sự thỏa thuận lựa chọn để giải quyết tranh chấp thương mại

Giải quyết tranh chấp thương mại bằng tòa án là hình thức giải quyết tranh chấp

thương mại tại cơ quan xét xử nhân danh quyền lực nhà nước, được tòa án thực hiện theo một trình tự, thủ tục nghiêm ngặt, chặt chẽ Các phán quyết có hiệu lực của tòa án được đảm bảo thi hành bằng các chế tài cưỡng chế của Nhà nước

Cả hai hình thức này đều là hình thức giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực thương mại

và đều dựa trên những nguyên tắc chung như: tôn trọng quyền tự định đoạt của đương sự và

đảm bảo sự độc lập của người tài phán Bên cạnh đó, hai hình thức này cũng có nhiều điểm khác biệt nhất định Cụ thể như sau:

TIÊU CHÍ HÌNH THỨC TRỌNG TÀI HÌNH THỨC TÒA ÁN Tính chất

pháp lý

Tổ chức phi chính phủ, một tổ chức mang tính chất xã hội – nghề nghiệp, không được Nhà nước quyết định thành lập mà do các trọng tài viên đứng ra thành lập, phán quyết không

bị ảnh hưởng bởi quyền lực Nhà nước

Cơ quan quyền lực của Nhà nước

Thẩm

quyền giải

quyết

- Tranh chấp giữa các bên phát sinh

từ hoạt động thương mại

- Tranh chấp phát sinh giữa các bên trong đó ít nhất một bên có hoạt động thương mại

- Tranh chấp khác giữa các bên mà pháp luật quy định được giải quyết bằng Trọng tài

Tòa án có thẩm quyền giải quyết hầu hết các tranh chấp nói chung tuy nhiên pháp luật quy định khi các bên

có thỏa thuận trọng tài thì tòa án không có thẩm quyền giải quyết, phải từ chối thụ lý vụ việc để trọng tài giải quyết theo thỏa thuận của các bên

Thủ tục tố

tụng

Trong trường hợp các bên đã có một thỏa thuận trọng tài bao gồm việc chọn trọng tài và quy định về thủ tục tiến hành trọng tài thì sẽ tiến hành theo thỏa thuận của các bên Tùy tổ chức trọng tài thì thủ tục này có thể thay đổi, trong trường hợp các bên không có thỏa thuận thì thủ tục thường như sau:

- Thủ tục bắt đầu bằng một đơn kiện do nguyên đơn gửi đến Trung tâm trọng tài;

- Chọn và chỉ định Trọng tài viên;

Thủ tục khi giải quyết tranh chấp tại tòa:

- Khởi kiện;

- Hòa giải;

- Xét xử sơ thẩm;

- Xét xử phúc thẩm;

- Thi hành án

- Công tác điều tra trước khi xét xử;

- Chọn ngày xét xử;

- Kết thúc xét xử

Thời gian Thủ tục tố tụng đơn giản, thuận tiện,

thời gian giải quyết tranh chấp nhanh chóng, giảm thiểu thiệt hại có khả năng phát sinh trong quá trình xảy ra mâu thuẫn, đặc biệt đối với thương mại hàng hóa

Trải qua nhiều thủ tục, trình tự nghiêm ngặt được quy định trước nên mất nhiều thời gian

Tính ràng

buộc

Phán quyết trọng tài không có một thể chế bảo đảm thực hiện Việc thực hiện quyết định của trọng tài là sự lựa chọn của các bên Nhưng việc trốn tránh thực hiện phán quyết trọng tài có thể làm ảnh hưởng đến uy tín kinh doanh của các bên tranh chấp

Bên cạnh đó, phán quyết trọng tài cũng có thể được yêu cầu tòa án công nhận và thực thi

Phát quyết của Tòa án - một cơ quan quyền lực nhà nước, được bảo đảm thi hành bởi các cơ quan thi hành án

Hiệu lực

của phán

quyết

Phán quyết trọng tài là chung thẩm, tức là phán quyết cuối cùng, không thể kháng nghị hay kháng cáo Tuy nhiên, cũng có trường hợp phán quyết trọng tài bị Tòa án tuyên hủy theo quy định của pháp luật

Phán quyết của Tòa án thường có thể qua thủ tục kháng nghị, kháng cáo nên có thể thay đổi

Bí mật

thông tin

Đảm bảo bí mật về danh tính của các bên tranh chấp cũng như nội dung của tranh chấp

Công khai danh tính của các bên và nội dung tranh chấp Các bản án thường được công bố rộng rãi trước công chúng, có thể làm lộ bí mật kinh doanh của đương sự và làm ảnh hưởng đến uy tin của doanh nghiệp

Địa điểm Địa điểm do các bên lựa chọn, nếu

không có thỏa thuận thì do Trọng tài viên lựa chọn, sao cho thuận lợi cho

cả hai bên

Địa điểm giải quyết tranh chấp là ở tại Tòa án

Chi phí Chi phí lớn do trọng tài là tổ chức

phi chính phủ, có tài chính độc lập, nguồn thu chủ yếu là từ lệ phí trọng tài mỗi vụ việc

Mức phí của Tòa án thấp hơn chi phí giải quyết tranh chấp của hình thức trọng tài Tuy nhiên nếu việc xét xử kéo dài thì có thể làm tổng chi phí cao hơn nhiều so với phí trọng tài của các Trung tâm trọng tài

Như vậy, hình thức giải quyết tranh chấp thương mại bằng hình thức trọng tài và hình thức tòa án có những ưu điểm và khuyết điểm riêng biệt Các chủ thể khi lựa chọn giải quyết tranh chấp cần dựa vào nhu cầu của mình để quyết định lựa chọn phương pháp giải quyết tranh chấp nào cho hợp lý

4 CHƯƠNG IV: BẤT CẬP TRONG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM

VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT

4.1 Bất cập trong các quy định của pháp luật hiện hành

Đối với cách thức giải quyết tranh chấp thương mại bằng hình thức thương lượng, pháp luật Việt Nam mới chỉ ghi nhận thương lượng là một phương thức giải quyết tranh chấp thương mại (Điều 317 Văn bản hợp nhất 17/VBHN-VPQH 2019 Luật Thương mại)

mà không có bất kì quy định nào chi phối đến cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại bằng thương lượng Việc thực thi kết quả thương lượng hoàn toàn phụ thuộc vào sự tự nguyện của mỗi bên tranh chấp mà không có bất kì cơ chế pháp lí nào bảo đảm việc thực thi đối với thỏa thuận của các bên trong quá trình thương lượng, do vậy có thể dẫn tới sự lạm dụng trong quá trình giải quyết bằng thương lượng

Cũng giống như thương lượng, pháp luật Việt Nam hiện hành không có quy định nào ràng buộc, chi phối đến cơ chế hòa giải trong tranh chấp thương mại, chỉ ghi nhận hòa giải

là phương thức giải quyết tranh chấp thương mại (Điều 317 Văn bản hợp nhất 17/VBHN-VPQH 2019 Luật Thương mại) Quá trình hòa giải các bên tranh chấp không chịu sự chi