Lí luận chung về giải quyết tranh chấp thương mại bằng Trọng tài

Lí luận chung về giải quyết tranh chấp thương mại bằng Trọng tài. So sánh giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài và bằng tòa án

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

TIỂU LUẬN MÔN: LUẬT THƯƠNG MẠI 2

Đề tài:

Lí luận chung về giải quyết tranh chấp thương mại bằng Trọng tài So sánh giải

quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài và bằng tòa án

( thực tiễn áp dụng và kiến nghị)

Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Kim Anh

Mã sinh viên: 19061020

Mã lớp học phần: BSL2002 3

Giảng viên giảng dạy: TS Hồ Ngọc Hiển

ThS Nguyễn Đăng Duy

Hà Nội – 2022

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 2

1 Lí luận chung về giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng trọng tài 3

1.1 Các khái niệm 3

1.1.1 Tranh chấp thương mại 3

1.1.2 Giải quyết tranh chấp thương mại 3

1.2 Trọng tài thương mại 3

1.2.1 Khái niệm 3

1.2.2 Bản chất 4

1.3 Các hình thức tổ chức trọng tài 5

1.3.1 Trọng tài vụ việc 5

1.3.2 Trọng tài thường trực (Trọng tài quy chế) 5

1.4 Các nguyên tắc giải quyết tranh chấp thương mại bằng Trọng tài 6

1.5 Điều kiện để trọng tài thương mại có thẩm quyền giải quyết tranh chấp 8

2 So sánh giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài và bằng tòa 8

2.1 So sánh khái quát những điểm khác nhau cơ bản giữa phương thức giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài và tòa án 8

2.2 Nhận xét về phương thức giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài và tòa án 10 3 Thực tiễn giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài ở Việt Nam và một số kiến nghị 11

3.1 Thực tiễn giải quyết tranh chấp thương mại 11

3.2 Những hạn chế 12

3.3 Giải pháp đề xuất 13

KẾT LUẬN 15

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 16

2

MỞ ĐẦU

Hoạt động thương mại đóng vai trò rất lớn trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế và

sự phát triển kinh tế- xã hội của mỗi một quốc gia Phát triển thương mại chính là con đường

để khai thác những tiềm năng và thế mạnh của đất nước, thu hút đầu tư nước ngoài, đẩy mạnh thực hiện công nghiệp hóa- hiện đại hóa Hiện nay các giao dịch thương mại ngày càng phổ biến và đa dạng tuy nhiên điều đó cũng đồng nghĩa với việc các tranh chấp xảy ra trong hoạt động thương mại cũng tăng dần Vậy nên các doanh nghiệp để đảm bảo cho sự ổn định và phát triển lành mạnh của môi trường kinh doanh sự hài hòa của quan hệ thương mại, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của mình cần chọn những phương thức giải quyết tranh chấp trong hoạt động thương mại phù hợp với mình Hiện nay có rất nhiều các hình thức giải quyết tranh chấp thương mại khác nhau trong số đó giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại là phương pháp ngày càng phổ biển, nhất bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay Thực tiễn cho thấy phương thức giải quyết tranh chấp này mang lại rất nhiều ưu điểm Tuy nhiên phương thức giải quyết tranh chấp dù đã xuất hiện rất lâu trên thế giới nhưng chưa phát triển lâu dài tại Việt Nam chính vì vậy những quy định, hiểu biết về phương thức này vẫn chưa được chú trọng phát triển đầy đủ và phương pháp này có điểm gì tối ưu hơn so với

phương pháp đã có từ rất lâu trước đây đó là Tòa án Chính vì vậy, em lựa chọn đề tài : “Lý

luận chung về giải quyết tranh chấp thương mại bằng Trọng tài So sánh giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài và bằng tòa án”

3

1 Lí luận chung về giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng trọng tài

1.1 Các khái niệm

1.1.1 Tranh chấp thương mại

Tranh chấp thương mại là hiện tượng phổ biến và thường xuyên diễn ra trong hoạt động của nền kinh tế thị trường Bên cạnh đó thì pháp luật tranh chấp thương mại cũng không trực tiếp đưa ra định nghĩa về tranh chấp thương mại nhưng đã đưa khái niệm hoạt động thương mại từ đó cũng trở thành một trong những hướng tiếp cận của pháp luật về lĩnh vực thương mại và tại Luật Thương mại được Quốc hội thông qua ngày 14/6/2005 đã đưa ra

định nghĩa về hoạt động thương mại “là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua

bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư và xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác”1

Từ định nghĩa hoạt động thương mại, có thể hiểu tranh chấp trong hoạt động thương

mại là những mâu thuẫn, bất đồng giữa các bên tham gia quan hệ thương mại mà chủ yếu là liên quan đến việc thực hiện (hoặc không thực hiện) các quyền và nghĩa vụ theo hợp đồng2

1.1.2 Giải quyết tranh chấp thương mại

Giải quyết tranh chấp thương mại có thể hiểu là việc các bên xảy ra tranh chấp trong khi tham gia hoạt động thương mại lựa chọn các phương thức, thủ tục phù hợp nhất để giải quyết các mẫu thuẫn bất đồng để bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của mình Tùy thuộc vào từng giai đoạn phát triển kinh tế, mức độ thực hiện pháp luật mà đưa ra các hình thức giải quyết tranh chấp thương mại khác nhau

1.2 Trọng tài thương mại

1.2.1 Khái niệm

Theo từ điển tiếng Việt thì : “Trọng tài là người được các bên đối lập cử ra giải

quyết, phân xử các vụ tranh chấp kinh tế” Phương pháp trọng tài đã xuất hiện từ lâu và

ngày càng phổ biến trong cộng đồng thương nhân trên toàn thế giới

1 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật thương mại Việt Nam tập 2, Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2018, tr

2 Nguyễn Văn Khang, Giải quyết tranh chấp thương mại bằng con đường trọng tài ở Việt Nam, Khóa luận tốt nghiệp Đại

học, 2018

4

Theo Hiệp đồng trọng tài Hoa Kỳ (AAA): “trọng tài là cách thức giải quyết tranh

chấp bằng cách đệ trình vụ án tranh chấp cho một hoặc số người khách quan xem xét, giải quyết và họ sẽ đưa ra quyết định cuối cùng, có giá trị bắt buộc các bên tranh chấp phải thi hành”3

Tại Việt Nam, theo quy định của khoản 1 Điều 3 Luật Trọng tài thương mại năm

2010: “Trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp do các bên thoả thuận và

được tiến hành theo quy định của Luật này”4

Như vậy, tuy có nhiều cách nhìn nhận khác nhau về trọng tài thương mại, nhưng nhìn chung trọng tài thương mại được hiểu là một phương thức giải quyết tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực thương mại do bên thứ ba độc lập thực hiện nhằm giải quyết xung đột giữa các bên

1.2.2 Bản chất

a, Trọng tài thương mại là một hình thức giải quyết tranh chấp

Với tình hình kinh tế phát triển như hiện nay, những tranh chấp trong lĩnh vực kinh doanh thương mại thường xuyên xảy ra Để giải quyết tranh chấp đó thì có nhiều phương pháp để các bên tranh chấp lựa chọn phù hợp với nhu cầu mỗi bên Trọng tài là một phương thức giải quyết tranh chấp, trong đó các bên tự nguyện thỏa thuận với nhau để ủy thác việc giải quyết tranh chấp cho trọng tài; bằng việc dựa trên những tình tiết khách quan, trọng tài

sẽ đưa ra phán quyết cuối cùng và quyết đình này có giá trị bắt buộc thi hành đối với các bên

b, Trọng tài với tư cách là một cơ quan giải quyết tranh chấp

Trọng tài thương mại là một cơ quan tài phán, tồn tại độc lập, và có thẩm quyền tài phán khi được các bên lựa chọn và được pháp luật các nước cũng như Việt Nam quy định Tiến hành thủ tục trọng tài là hoạt động được thực hiện bởi các cơ quan có tư cách pháp nhân với cơ cấu tổ chức rõ ràng chặt chẽ Kết quả của việc giải quyết tranh chấp mang mang

3 Hiệp hội trọng tài Hoa Kỳ - AAA (1984), “ Hướng dẫn về trọng tài thương mại”, Bản dịch của Trung tâm trọng tài quốc

tế Việt Nam, Hà Nội

4 Quốc hội (2010), Luật trọng tài thương mại, Hà Nội

5

tính tài phán (có giá trị bắt buộc thi hành) vậy nên trọng tài cũng được coi là cơ quan giải quyết tranh chấp

1.3 Các hình thức tổ chức trọng tài

1.3.1 Trọng tài vụ việc

Trọng tài vụ việc là hình thức trọng tài được lập ra theo yêu cầu của các bên đương sự

để giải quyết tranh chấp Trình tự, thủ tục do các bên thỏa thuận Hình thức này được thể hiện bởi một số đặc điểm sau :

Thứ nhất, trọng tài vụ việc chỉ được các bên thỏa thuận khi có tranh chấp xảy ra và

chỉ tồn tại, hoạt động trong thời gian giải quyết vụ tranh chấp giữa các bên Sau khi giải quyết xong sẽ tự chấm dứt hoạt động

Thứ hai, trọng tài vụ việc không có một bộ máy điều hành cụ thể, không có danh sách

trọng tài riêng và không có trụ sở chính Trọng tài viên được các bên lựa chọn có thể nằm trong bất kỳ tổ chức trọng tài nào

Thứ ba, trọng tài vụ việc không có quy tắc tố tụng, quy trình tố tụng riêng mà trình tự,

thủ tục do các bên thỏa thuận

Vậy nên, khi tiến hành xét xử, trọng tài viên không bị lệ thuộc vào quy tắc tố tụng nào, nhưng vẫn phải đảm bảo những nguyên tắc chung như khách quan, không trái luật và đạo đức xã hội

Phương thức trọng tài vụ việc chỉ được nước ta ghi nhận khi Pháp lệnh trọng tài thương mại 2003 ra đời Với sự linh hoạt của mình, trọng tài vụ việc làm tăng quyền tự định đoạt, giảm chi phí tố tụng và thời gian giải quyết vụ việc cho các bên đương sự

1.3.2 Trọng tài thường trực (Trọng tài quy chế)

Theo pháp luật Việt Nam, trọng tài thường trực được tổ chức dưới dạng các trung tâm trọng tài, là hình thức trọng tài có tổ chức, hoạt động thường xuyên, có điều lệ, quy tắc tố tụng riêng theo quy định của Luật trọng tài thương mại năm 2010 và quy tắc tố tụng của Trung tâm trọng tài Một số tổ chức trọng tài nổi tiếng trên thế giới có thể kể đến như : Tòa

án trọng tài quốc tế (IAC), Hiệp hội trọng tài Mỹ (AAA), Trọng tài quốc tế Singapore,

6

Trọng tài quốc tế Hồng Kong và ở Việt Nam thì có Trọng tài quốc tế Việt Nam – VIAC Đặc điểm của hình thức này là

Thứ nhất, trung tâm trọng tài có tư cách pháp nhân có con dấu, tài khoản riêng5và độc lập Giữa các bên không tồn tại quan hệ phụ thuộc mang tính hành chính như cấp trên cấp dưới

Thứ hai, trung tâm trọng tài là cơ quan tài pháp tư không nằm trong hệ thống cơ quan

Nhà nước nhưng vẫn chịu sự quản lý, hỗ trợ của Nhà nước trong việc hỗ trợ chỉ định, thay đổi Trọng tài viên, xem xét lại các quyết định của hội đồng trọng tài,…

Thứ ba, bộ máy của tổ chức trọng tài đơn giản Bao gồm: Ban điều hành gồm có chủ

tịch, một hoặc các phó chủ tịch trung tâm trọng tài và có thể có tổng thư ký trung tâm trọng tài do chủ tịch trung tâm trọng tài cử Và các trọng tài viên trong danh sách của trung tâm

Thứ tư, mỗi Trung tâm trọng tài tự quyết định về lĩnh vực hoạt động phù hợp với khả

năng chuyên môn, có quy tắc tố tụng riêng và phải được ghi trong điều lệ của Trung tâm trọng tài Trong quá trình hoạt động, nếu được sự cho phép của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, các trung tâm trọng tài có thể mở rộng hoặc thu hẹp lĩnh vực hoạt động

Thứ năm, hoạt động xét xử của Trung tâm trọng tài được tiến hành bởi các Trọng tài

viên của trung tâm, điều này khác với trọng tài vụ việc6

1.4 Các nguyên tắc giải quyết tranh chấp thương mại bằng Trọng tài

Trọng tài viên phải tôn trọng thỏa thuận của các bên nếu thỏa thuận đó không vi phạm điều cấm và không trái đạo đức xã hội

Thỏa thuận trọng tài là điều kiện tiên quyết và bắt buộc trong giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài Đây là nguyên tắc thể hiện sự tự do ý chí của các chủ thể Các bên tranh chấp có quyền thỏa thuận với nhau về nhiều vấn đề liên quan đến thủ tục giải quyết mà trọng tài viên phải tôn trọng , nếu không sẽ dẫn đến hậu quả là quyết định của hội đồng trọng tài sẽ bị tòa án hủy theo yêu cầu của các bên

5 Khoản 1 Điều 27 Luật Trọng tài thương mại năm 2010

6 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật thương mại Việt Nam tập 2, Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2018

7

Trọng tài viên phải độc lập, khách quan vô tư và tuân theo quy định pháp luật

Đây là nguyên tắc chung của tố tụng Nguyên tắc này đảm bảo việc xét xử của trọng tài nói riêng và cơ quan tài phán nói chung Nguyên tắc này không chỉ được ghi nhận ở Điều

20 Luật trọng tài thương mại 2010 mà còn được ghi nhận tại các văn bản trước đây về trọng tài.7

Các bên tranh chấp đều bình đẳng về quyền và nghĩa vụ Hội đồng trọng tài có trách nhiệm tạo điều kiện để họ thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình

Luật trọng tài thương mại đã thể hiện đầy đủ nội dung nguyên tắc trên tại các Điều

42, khoản 2 Điều 43, Điều 44, Điều 47,… Đây là nguyên tắc có ý nghĩa đối với các bên tranh chấp, khi giải quyết tranh chấp, bên nguyên đơn và bị đơn đều có quyền lợi và trách nhiệm ngang nhau

Giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài được tiến hành không công khai trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác

Đây là ưu điểm của tố tụng trọng tài so với tố tụng Tòa án Đối với nguyên tắc tố tụng toà án cần xét xử kịp thời công khai minh bạch trừ trường hợp cần giữ bí mật của Nhà

nước,…8 còn đối với Trọng tài thì nguyên tắc này đảm bảo bí mật doanh nghiệp cho các bên không bị mất uy tín với khách hàng Tuy nhiên ở Việt Nam Trọng tài vẫn chưa được nhiều doanh nghiệp lựa chọn để giải quyết tranh chấp.9

Phán quyết của trọng tài là chung thẩm

Đây là nguyên tắc quan trọng và đặc thù của loại hình thức giải quyết tranh chấp thương mại này Khi trọng tài đã đưa ra phán quyết thì có hiệu lực thi hành ngay và không

có kháng cáo kháng nghị Nguyên tắc này có hiệu quả giải quyết các vụ việc nhanh chóng, dứt điểm

7 Điều 6 Nghị định số 116/CP ngày 05/09/1994 của Chính phủ về tổ chức và hoạt động của trọng tài kinh tế, Điều 9 Điều lệ tổ chức Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam ban hành kèm theo Quyết định số 204/TTg ngày 28/4/1993 của Thủ tướng Chính phủ về tổ chức Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam, khoản 2 Điều 3 Pháp lệnh TTTM năm 2003

8 Khoản 3 Điều 103 Hiến pháp 2013

9 Mai Ca, https://tapchitaichinh.vn/tai-chinh-phap-luat/ty-le-doanh-nghiep-su-dung-trong-tai-thuong-mai-de-giai-quyet-tranh-chap-thap-142853.html , truy cập ngày 04/01/2022

8

1.5 Điều kiện để trọng tài thương mại có thẩm quyền giải quyết tranh chấp

“Tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài nếu các bên có thỏa thuận trọng tài Thỏa thuận trọng tài có thể được lập trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp” 10 Như vậy

trọng tài căn cứ vào việc thỏa thuận trọng tài được lập văn bản của các bên để xét tiếp các yếu tố nhằm xác định chính xác thẩm quyền của Trọng tài đối với vụ tranh chấp Đây cũng

là một điểm khác so với hình thức giải quyết tranh chấp bằng tòa án, khi tòa án cho phép bất

kỳ bên nào cũng có quyền yêu cầu xem xét giải quyết mà không cần sự đồng ý của bên còn lại,

Tuy nhiên vẫn có ngoại lệ, tại trường hợp phát sinh trong quan hệ giữa người tiêu dùng và nhà cung cấp hàng hóa dịch vụ Theo đó kể cả khi hợp đồng mẫu do nhà cung cấp soạn sẵn ghi nhận điều khoản trọng tài thì người tiêu dùng vẫn được quyền lựa chọn trọng tài hoặc tòa án để giải quyết tranh chấp nhưng nhà tiêu dùng chỉ có quyền khởi kiện tại Trọng tài khi được người tiêu dùng chấp thuận11 Ngoại lệ này để bảo vệ người tiêu dùng

2 So sánh giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài và bằng tòa

2.1 So sánh khái quát những điểm khác nhau cơ bản giữa phương thức giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài và tòa án

a, Tính chất pháp lý

Giữa Tòa án và trọng tài có sự khác biệt rất rõ về tính chất pháp lý Tòa án là một cơ quan nhà nước nằm trong hệ thống cơ quan tư pháp Trong quá trình tố tụng, Tòa án nhân danh Nhà nước để xem xét, xử lý vi phạm pháp luật nhằm duy trì trật tự công cộng và bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của các bên Ngược lại, trọng tài là tổ chức phi chính phủ, không nằm trong hệ thống cơ quan nhà nước Trung tâm trọng tài không được cấp kinh phí hoạt động từ ngân sách nhà nước Khi giải quyết tranh chấp, trọng tài không nhân danh quyền lực nhà nước mà nhân danh người thứ ba độc lập ra phán quyết Chính sự khác biệt cơ bản này giữa Tòa án và trọng tài đã quyết định sự khác biệt khác trong thủ tục tố tụng Tòa

án và tố tụng trọng tài, ví dụ như tính chất, mục đích, trình tự, thủ tục,…

10 Khoản 1 Điều 5 Luật Trọng tài thương mại 2010

11 Điều 17 Luật Trọng tài thương mại năm 2010

9

b, Thẩm quyền

Thẩm quyền theo vụ việc: Tòa án có thẩm quyền rộng hơn so với trọng tài Tòa án có thẩm quyền giải quyết hầu như tất cả các loại tranh chấp phát sinh trong cuộc sống, bao gồm

cả giải quyết những việc dân sự không phải là tranh chấp Trong khi đó, trọng tài chỉ có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại

Thẩm quyền theo lãnh thổ: Thẩm quyền của trọng tài không bị giới hạn theo lãnh thổ Các bên có thể lựa chọn bất kỳ tổ chức hoặc hội đồng trọng tài phù hợp dù ở trong nước hay ngoài nước Tổ chức tố tụng có thể diễn ra ở bất kỳ đâu Đối với Tòa án, tòa án chỉ được xử

lý các vụ việc trong thẩm quyền lãnh thổ của mình và mọi thủ tục phải diễn ra ở Tòa nơi thụ

lí vụ án Như vậy, về thẩm quyền lãnh thổ thì trọng tài linh động hơn Tòa án.12

c, Các giai đoạn tố tụng

Nếu như trong tố tụng tòa án là tố tụng hai cấp xét xử thì tố tụng trọng tài chỉ xét xử một lần các tranh chấp thương mại Phán quyết của trọng tài là phán quyết chung thẩm, có hiệu lực thi hành ngay, không bị chống án hay kháng cáo Các bản án, quyết định của Tòa án

có thể bị xem lại theo thủ tục kháng cáo kháng nghị hoặc các thủ tục phúc thẩm, giám đốc

thẩm, tái thẩm

d, Điều kiện giải quyết

Đối với giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài thì khi phát sinh tranh chấp

trung tâm trọng tài chỉ có thẩm quyền giải quyết khi có thỏa thuận trọng tài Sự thỏa thuận

trọng tài là điều kiện quyết định quyền khởi kiện của đương sự

Còn đối với Tòa án bất kỳ bên nào bị thiệt hại do hành vi vi phạm của bên còn lại đều

có thể yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp mà không cần bên kia đồng ý

e, Nguyên tắc xét xử

Nguyên tắc xét xử tập thể

12 Hội đồng phối hợp phổ biến giáo dục pháp luật Trung ương 2013, Đặc san tuyên truyền pháp luật số 07/2013, trọng tài thương mại và pháp luật về trọng tài thương mại, Hà Nội