KCTC, chương 4 CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

ThemeGallery PowerTemplate CHƯƠNG 4 CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG I Cạnh tranh ở cấp độ độc quyền trong nền KTTT II Lý luận của Lênin về đặc điểm của độc quyền và độc quyền nhà nước trong nền KT thị trường TBCN III Biểu hiện mới của độc quyền và độc quyền nhà nước trong điều kiện hiện nay; vai trò lịch sử của CNTB I Cạnh tranh ở cấp độ độc quyền trong nền kinh tế thị trường 1 Độc quyền, độc quyền nhà nước và tác động của độc quyền a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc.

CHƯƠNG 4:

CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN

KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

I Cạnh tranh ở cấp độ độc quyền trong nền KTTT.

II Lý luận của Lênin về đặc điểm của độc quyền và độc quyền nhà nước trong nền KT thị trường TBCN.

III Biểu hiện mới của độc quyền và độc quyền nhà nước trong điều kiện hiện nay; vai trò lịch sử của CNTB.

I Cạnh tranh ở cấp độ độc quyền trong nền kinh tế thị trường

1 Độc quyền, độc quyền nhà nước và tác động của độc quyền

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước.

* Độc quyền và nguyên nhân hình thành độc quyền

K/N: Độc quyền là sự liên minh giữa các doanh nghiệp lớn, nắm trong tay phần lớn việc sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hóa, có khả năng định ra giá cả độc quyền, nhằm thu lợi nhuận độc quyền cao.

Một số tổ chức độc quyền tiêu biểu

Trụ sở tập đoàn sản xuất

ô tô Ford của Mỹ

Trụ sở tập đoàn sx Máy bay Boeing của Mỹ

Một số tổ chức độc quyền Ngân hàng

Ngân hàng ADB

Ngân hàng thế giới(WB)

Quỹ tiền tệ thế giới (IMF)

Ngân hàng Liên minh

Châu Âu (EU)

1 Sự phát triển lực lượng sản xuất dưới tác động của tiến bộ KH-KT

đẩy nhanh quá trình tích tụ và tập trung sx , hình thành các xí nghiệp quy

mô lớn

Tiến bộ khoa học

kỹ thuật

* Độc quyền và nguyên nhân hình thành độc quyền

I Cạnh tranh ở cấp độ độc quyền trong nền kinh tế thị trường

1 Độc quyền, độc quyền nhà nước và tác động của độc quyền

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước.

Cuối TK 19: thành tựu KH - KT làm xuất hiện những ngành sản xuất mới có quy mô lớn

Máy tính Sản xuất máy bay

Động cơ hơi nước

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước.

* Độc quyền và nguyên nhân hình thành độc quyền

Thứ nhất: do sự phát triển của lực lượn sản xuất

Sự tác động của các quy luật KT làm biến đổi cơ cấu KT theo hướng tập trung sản xuất quy mô lớn

Công nghiệp chế tạo

Công nghiệp may mặc

Công nghiệp lắp ráp ô tô Công nghiệp cơ khí

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước.

* Độc quyền và nguyên nhân hình thành độc quyền

Thứ nhất: do sự phát triển của lực lượn sản xuất

Cạnh tranh khốc liệt buộc các nhà TB phải tích cực cải tiến kỹ thuật, tăng quy mô tích lũy để chiến thắng trong cạnh tranh

Đối thủ cạnh

tranh

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước.

* Độc quyền và nguyên nhân hình thành độc quyền

Thứ hai: do cạnh tranh

Khủng hoảng KT làm hàng loạt xí nghiệp vừa, nhỏ phá sản, thúc đẩy quá trình tích tụ và tập trung tư bản

* Hệ thống kinh tế thế giới tư bản chủ nghĩa đã kinh qua những cuộc

KHKTSXT những năm 1825, 1836, 1847, 1857, 1866, 1873, 1882, 1890

* Bước vào thế kỉ 20, thời kì đế quốc chủ nghĩa, các cuộc khủng hoảng xảy ra vào những năm 1900, 1907, 1914 - 21, 1929 - 33, 1937 - 38, 1948

- 49,1953 - 54, 1957 - 58, 1960 - 61, 1969 - 71, 1974 - 75, 1980 - 82….

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước.

* Độc quyền và nguyên nhân hình thành độc quyền

Thứ ba: do khủng hoảng và sự phát triển của hệ thống tín dụng

Sự phát triển hệ thống tín dụn g - TBCN trở thành đòn bẩy thúc đẩy

tập trung sx tạo tiền đề ra đời các tổ chức ĐQ

Hệ thống tín dụng - TBCN

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước.

* Độc quyền và nguyên nhân hình thành độc quyền

Thứ ba: do khủng hoảng và sự phát triển của hệ thống tín dụng

Lợi nhuận độc quyền

CNTB tự do cạnh tranh

50

CNTB độc quyền

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước.

* Nguyên nhân hình thành độc quyền

* Lợi nhuận độc quyền : là lợi nhuận thu được cao hơn lợi nhuận bình quân, do sự

thống trị của các tổ chức độc quyền đem lại.

* Lợi nhuận độc quyền : là lợi nhuận thu được cao hơn lợi nhuận bình quân, do sự

thống trị của các tổ chức độc quyền đem lại.

Lợi nhuận độc quyền

Lợi nhuận độc quyền

nghiệp độc quyền

Lao động không công của công nhân làm việc trong xí

nghiệp độc quyền

Phần lao động thặng dư và đôi khi là

cả một phần lao động tất yếu của

những người sản xuất nhỏ, nhân dân

lao động ở các nước tư bản và các

nước thuộc địa, phụ thuộc

Phần lao động thặng dư và đôi khi là

cả một phần lao động tất yếu của

những người sản xuất nhỏ, nhân dân

lao động ở các nước tư bản và các

nước thuộc địa, phụ thuộc

Một phần giá trị thặng dư của các nhà tư bản vừa và nhỏ bị mất đi do thua thiệt trong cạnh tranh

Một phần giá trị thặng dư của các nhà tư bản vừa và nhỏ bị mất đi do thua thiệt trong cạnh tranh

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước.

* Nguyên nhân hình thành độc quyền

* Giá cả độc quyền: giá cả độc quyền là giá cả do các tổ

chức độc quyền áp đặt trong mua và bán hàng hóa

- Giá cả độc quyền = K + P

- Giá cả độc quyền bao gồm: Giá cả độc quyền cao (khi bán)

& giá cả độc quyền thấp (khi mua)

Giá trị

Giá cả độc quyền

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước.

* Nguyên nhân hình thành độc quyền

Nguyên nhân hình thành độc quyền

Chủ nghĩa

tư bản độc quyền

Tích tụ và tập trung

tư bản, tập trung sản xuất

Sự phát triển của lực lượng

sản xuất

Khủng hoảng kinh tế và

Sự phát triển của hệ thống tín dụng TBCN

Cạnh tranh gay gắt dầ

n dần hướng đến độc

quyền

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước

* Độc quyền nhà nước, nguyên nhân hình thành và bản chất của độc quyền nhà nước

- Độc quyền nhà nước:

K/n: Độc quyền nhà nước là kiểu độc quyền trong đó nhà nước nắm giữ vị thế độc quyền trên cơ sở duy trì sức mạnh của các tổ chức độc quyền ở những lĩnh vực then chốt của nền kinh tế nhằm tạo sức mạnh vật chất cho sự ổn định của chế độ chính trị

- xã hội ứng với điều kiện phát triển nhất định trong các thời kỳ lịch sử.

- Lênin: chủ nghĩa tư bản độc quyền chuyển thành chủ nghĩa

tư bản độc quyền nhà nước là khuynh hướng tất yếu

- 04 nguyên nhân cơ bản dẫn đến sự hình thành của chủ nghĩa

tư bản độc quyền nhà nước:

- + Một là, tích tụ và tập trung vốn càng lớn thì tích tụ và tập trung SX càng cao, sinh ra những cơ cấu kinh tế to lớn đòi hỏi phải có sự điều tiết về SX và phân phối từ một trung tâm

VD: ở Nhật Bản vào cuối những năm 1960 chỉ riêng ngành công nghiệp kim loại đã có 31538 công ty, ngành cơ khí 32688 công

ty, Mỹ: 86000 công ty có khả năng xuất khẩu….

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước

* Độc quyền nhà nước, nguyên nhân hình thành và bản chất của độc quyền nhà nước

- Độc quyền nhà nước:

+ Hai là: Sự phát triển cao của lực lượng sản xuất, mà trước hết là phân công lao động xã hội

đã làm xuất hiện một số ngành mà các tổ chức độc quyền tư nhân không thể hoặc không muốn kinh doanh

VD: Năng lượng, giao thông vận tải, nghiên cứu khoa học cơ bản

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước

* Độc quyền nhà nước, nguyên nhân hình thành và bản chất của độc quyền nhà nước

- Độc quyền nhà nước:

Công nghệ vũ trụ

Bao gồm: - Chế tạo máy móc bay vào vũ trụ

- Nghiên cứu vũ trụ→Xây dựng những trạm chế tạo các sản phẩm đặc biệt

VD: SP có độ sạch cao, vật liệu siêu dẫn,thép xốp

có thể nổi trên mặt nước, trạm không giantiếp nhận năng lượng mặt trời →điện năng vô tuyến

→chuyển về trái đất biến thành sức điện…

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước

* Độc quyền nhà nước, nguyên nhân hình thành và bản chất của độc quyền nhà nước

- Độc quyền nhà nước:

Bảo vệ môi trường

 Hàng năm con người thải vào môi

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước

* Độc quyền nhà nước, nguyên nhân hình thành và bản chất của độc quyền nhà nước

- Độc quyền nhà nước:

+ Ba là: Sự thống trị của độc

quyền làm sâu sắc thêm sự

đối kháng giữa giai cấp tư

sản với giai cấp vô sản và

nhân dân lao động  Nhà

nước phải có những chính

sách để xoa dịu những mâu

thuẫn đó như trợ cấp thất

nghiệp, điều tiết thu nhập

quốc dân, phát triển phúc

lơi xã hội…

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước

* Độc quyền nhà nước, nguyên nhân hình thành và bản chất của độc quyền nhà nước

- Độc quyền nhà nước:

+ Bốn là: Sự mở rộng các quan hệ kinh tế đối ngoại đòi hỏi nhà nước phải đứng ra bảo hộ, tạo môi trường quốc tế hỗ trợ tư bản tư nhân.

VD: Sau khi bãi bỏ cấm vận 1994

Các nhà đầu tư Hoa Kỳ đã có mặt tại 35/64 địa phương của cả nước, nhưng chủ yếu tập trung tại

các địa phương thuộc trọng điểm kinh tế phía Nam

Hoa Kỳ đang là nhà đầu tư lớn nhất năm 2009 với tổng số vốn đăng ký là 9,8 tỷ USD (chiếm 45% tổng vốn FDI vào Việt Nam năm 2009)

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước

* Độc quyền nhà nước, nguyên nhân hình thành và bản chất của độc quyền nhà nước

- Độc quyền nhà nước:

 Bản chất là sự thống nhất của 3 quá trình gắn bó với nhau:

 - Tăng sức mạnh của các tổ chức TB độc quyền

 - Tăng vai trò can thiệp của nhà nước vào kinh tế.

 - Kết hợp sức mạnh của độc quyền tư nhân với sức mạnh của nhà nước trong một cơ chế thống nhất, trong đó bộ máy nhà nước phục vụ lợi ích các tổ chức độc quyền.

a Nguyên nhân hình thành độc quyền và độc quyền nhà nước.

* Độc quyền nhà nước, nguyên nhân hình thành và bản chất của độc quyền nhà nước

- Độc quyền nhà nước:

- Những tác động tích cực:

1 Độc quyền tạo ra khả năng to lớn trong việc nghiên cứu và triển

khai các hoạt động khoa học kỹ thuật, thúc đẩy sự tiến bộ kỹ thuật.

2 Độc quyền làm tăng năng suất lao động, nâng cao năng lực cạnh tranh.

3 Độc quyền tạo sức mạnh góp phần thúc đẩy nền kinh tế phát triển theo hướng sản xuất lớn hiện đại.

1 Độc quyền, độc quyền nhà nước và tác động của độc quyền

b Tác động của độc quyền trong nền kinh tế thị trường

3 Khi độc quyền nhà nước bị chi phối bởi nhóm lợi ích cục bộ hoặc khi độc quyền tư nhân chi phối các quan hệ kinh tế - xã hội sẽ gây ra hiện tượng làm tăng sự phân hoá giàu – nghèo.

1 Độc quyền, độc quyền nhà nước và tác động của độc quyền

b Tác động của độc quyền trong nền kinh tế thị trường

 Độc quyền sinh ra từ cạnh tranh tự do Nhưng sự xuất hiện của độc quyền không thủ tiêu cạnh tranh Trái lại, độc quyền làm cho cạnh tranh trở nên đa dạng, gay gắt hơn.

2 Quan hệ cạnh tranh trong trạng thái độc quyền

Một là, Giữa các tổ chức độc quyền với các doanh nghiệp ngoài độc quyền

2 Quan hệ cạnh tranh trong trạng thái độc quyền

* Các hình thức cạnh tranh độc quyền:

 Biện pháp:

 Độc quyền mua nguyên vật liệu đầu vào

 Độc quyền phương tiện vận tải

 Độc quyền tín dụng….

 Mục đích nhằm loại bỏ các chủ thể yếu thế hơn ra khỏi thị trường.

2 Quan hệ cạnh tranh trong trạng thái độc quyền

* Các hình thức cạnh tranh độc quyền:

Một là, Giữa các tổ chức độc quyền với các doanh nghiệp ngoài độc quyền

Hai là, Giữa các tổ chức độc quyền với nhau

2 Quan hệ cạnh tranh trong trạng thái độc quyền

* Các hình thức cạnh tranh độc quyền:

Ba là, Cạnh tranh trong nội bộ các tổ chức độc quyền

 Những doanh nghiệp tham gia các tổ chức độc quyền cũng có thể cạnh tranh với nhau để giành lợi thế trong hệ thống.

 Các thành viên trong các tổ chức độc quyền cũng có thể cạnh tranh nhau để chiếm tỷ lệ cổ phần khống chế, từ đó chiếm địa vị chi phối và phân chia lợi ích

có lợi hơn.

2 Quan hệ cạnh tranh trong trạng thái độc quyền

* Các hình thức cạnh tranh độc quyền:

- Cạnh tranh trong nội bộ các tổ chức độc quyền

Tích tụ, tập trung sản xuất

Cạnh tranh gay gắt

1 Lý luận của V.I.Lênin về đặc điểm kinh tế của độc quyền.

a, Các tổ chức độc quyền có quy mô tích tụ và tập trung TB lớn

Cartel: thoả thuận với nhau về giá cả, thị trường tiêu thụ, kỳ hạn thanh toán (Đức)  Tổ chức ĐQ

không vững chắc, thường tan vỡ trước kỳ hạn

Syndicate: Liên minh trên thị trường yếu tố đầu vào

và đầu ra của SX (Pháp): Độc lập về SX, phụ thuộc

về lưu thông  Thống nhất đầu mối mua và bán để

mua NVL với giá rẻ, bán hàng hoá với giá cao nhằm thu lợi nhuận ĐQ cao

Trust: Các nhà TB thành viên tham gia

hoàn toàn mất độc lập về SX và tiêu thụ sản phẩm Ban quản trị sẽ đảm nhiệm 02 khâu này

1 Lý luận của V.I.Lênin về đặc điểm kinh tế của độc quyền.

a, Các tổ chức độc quyền có quy mô tích tụ và tập trung TB lớn

Ví dụ: Liên kết theo hình thức Trust ở Mỹ

Standart Oil do J.D.Rockefeller sáng lập năm 1870, lúc đầu chỉ chiếm 4% thị phần dầu mỏ của Mỹ

Năm 1879, đã kiểm soát được 90% các nhà máy lọc dầu Mỹ (thông qua hội nhập theo chiều ngang)

Năm 1904, kiểm soát được 85% thương mại quốc gia và 90% xuất khẩu

John Davison Rockefeller (8/7/1839 – 23/5/1937)

1 Lý luận của V.I.Lênin về đặc điểm kinh tế của độc quyền.

a, Các tổ chức độc quyền có quy mô tích tụ và tập trung TB lớn

1 Lý luận của V.I.Lênin về đặc điểm kinh tế của độc quyền.

a, Các tổ chức độc quyền có quy mô tích tụ và tập trung TB lớn

- Sự hình thành tư bản tài chính:

+ Cùng với quá trình tích tụ và tập trung sản xuất trong công nghiệp, trong ngân hàng cũng diễn ra quá trình tích tụ, tập trung tư bản  hình thành các

tổ chức độc quyền trong ngân hàng.

+ Ngân hàng có vai trò mới: từ chỗ chỉ là trung gian trong việc thanh

toán và tín dụng, nay đã nắm được hầu hết tư bản tiền tệ của xã hội nên có quyền lực “vạn năng”, khống chế mọi hoạt động của nền kinh tế xã hội; độc quyền ngân hàng “cử” đại diện của nó vào các cơ quan quản lý của độc quyền công nghiệp để theo dõi việc sử dụng tiền vay hoặc các tổ chức độc quyền ngân hàng còn trực tiếp đầu tư vào công nghiệp.

+ Quá trình xâm nhập tương ứng trở lại của các độc quyền công nghiệp vào ngân hàng cũng diễn ra Các tổ chức độc quyền công nghiệp cũng tham gia vào công việc của ngân hàng bằng cách mua cổ phần của các ngân hàng lớn để chi phối hoạt động của ngân hàng hoặc lập ngân hàng riêng phục vụ cho mình.

1 Lý luận của V.I.Lênin về đặc điểm kinh tế của độc quyền.

b, Sức mạnh của các tổ chức độc quyền do TB tài chính và hệ thống tài

phiệt chi phối

+ TB tài chính: là kết quả của sự hợp nhất giữa TB ngân hàng

của một số ít ngân hàng độc quyền lớn nhất, với tư bản của những liên minh độc quyền các nhà công nghiệp

Tổ chức độc quyền ngân hàng

Tổ chức độc quyền công nghiệp

TƯ BẢN TÀI CHÍNH

1 Lý luận của V.I.Lênin về đặc điểm kinh tế của độc quyền.

b, Sức mạnh của các tổ chức độc quyền do TB tài chính và hệ thống tài

phiệt chi phối

Sự phát triển của tư bản tài chính dần dẫn đến sự hình thành một nhóm nhỏ những tư bản kếch xù chi phối toàn bộ đời sống kinh tế và chính trị của toàn xã hội, gọi là tài phiệt (hay đầu sỏ tài chính, trùm tài chính)

- Về kinh tế: chúng sử dụng chế độ tham dự

Về mặt chính trị: Chi phối đường lối đối nội và đối ngoại của nhà nước tư sản, biến nhà nước tư sản trở thành công cụ phục vụ lợi ích cho TBTC

1 Lý luận của V.I.Lênin về đặc điểm kinh tế của độc quyền.

b, Sức mạnh của các tổ chức độc quyền do TB tài chính và hệ thống tài

phiệt chi phối

Chế độ tham dự  chỉ với lượng tư bản nhỏ, đầu sỏ tài chính có thể

khống chế lượng tư bản lớn gấp nhiều lần.

Bill Gates chỉ nắm khoảng 8-9% cổ phiếu Microsoft (wikipedia)

Chế độ tham dự  chỉ với lượng tư bản nhỏ, đầu sỏ tài chính có thể

khống chế lượng tư bản lớn gấp nhiều lần.

Bill Gates chỉ nắm khoảng 8-9% cổ phiếu Microsoft (wikipedia)