THIẾT KÉ VÀ VẬN DỤNG MỘT SỐ TRÒ CHƠI TRONG HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA MÔN KHOA HỌC LỚP 4 THEO HƯỚNG PHÁT TRIỀN NĂNG LỰC HỢP TÁC

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi đã chọn đề tài nghiên cứu “Thiết kế và vận dụng một số trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn khoa học lớp 4 theo hướng phát triển năng lực hợp

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

--

ĐOÀN THỊ TƯỜNG UYÊN

TÊN ĐỀ TÀI THIẾT KẾ VÀ VẬN DỤNG MỘT SỐ TRÕ CHƠI TRONG HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA MÔN KHOA HỌC LỚP 4

THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC

Chuyên ngành: Giáo dục học (Tiểu học)

Mã số: 8140101

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

ĐÀ NẴNG – NĂM 2018

Công trình được hoàn thành tại TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

phạm vào ngày 20 tháng 7 năm 2019

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

Thư viện Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

Khoa Giáo dục Tiểu học, Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong sự đổi mới này giáo dục tiểu học đang tạo ra những chuyển dịch có giá trị, là cơ sở ban đầu hết sức quan trọng, đặt nền móng cho sự phát triển toàn diện nhân cách con người, đặt nền tảng vững chắc cho giáo dục phổ thông và cho toàn hệ thống giáo dục quốc dân

1.2 Bên cạnh những phương pháp dạy học đặc trưng như phương pháp kể chuyện, các phương pháp trực quan và các phương pháp dùng lời khác như thuyết trình, tường thuật,… thì phương pháp trò chơi là một phương pháp cần được sử dụng Phương pháp này rất phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh tiểu học, phù hợp với yêu cầu sử dụng phương pháp truyền thống theo hướng đổi mới hiện nay

1.3 Thực tiễn dạy học phân môn Khoa học hiện nay ở cấp Tiểu học cho thấy: thời gian vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học Khoa học còn hạn chế, các kiến thức mà học sinh có được sau mỗi hoạt động, mỗi bài học chỉ dừng ở mức độ ghi nhớ và tái hiện đơn thuần, thiếu tính sáng tạo, thiếu tính bền vững

1.4 Qua trò chơi, học sinh tiếp thu kiến thức bài học một cách nhẹ nhàng, tự nhiên, đồng thời qua trò chơi phát triển tính tự giác, ý thức cộng đồng, tính mạnh dạn, óc sáng kiến của học sinh và tạo được nhiều cơ hội

để học sinh tự bộc lộ, học hỏi lẫn nhau, giúp đỡ lẫn nhau cùng tiến bộ

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi đã chọn đề tài nghiên cứu

“Thiết kế và vận dụng một số trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn khoa học lớp 4 theo hướng phát triển năng lực hợp tác” cho luận

văn thạc sĩ

2 Mục đích nghiên cứu

Thiết kế và vận dụng tổ chức một số trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học lớp 4 để phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và phát triển năng lực hợp tác cho học sinh lớp 4 trường Tiểu học

3 Giả thuyết khoa học

Trên cơ sở lý luận và thực tiễn của dạy học phát triển năng lực, nếu thiết kế và vận dụng tổ chức một số trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học lớp 4 hợp lí, sáng tạo thì sẽ phát triển được năng lực

hợp tác cho học sinh, đồng thời sẽ phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập, góp phần đổi mới phương pháp và nâng cao chất lượng dạy học Khoa học ở trường Tiểu học

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc thiết kế và vận dụng một số trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học ở các trường tiểu học

- Xác định nguyên tắc và yêu cầu đối với việc thiết kế và vận dụng

tổ chức một số trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học lớp 4 theo hướng phát triển năng lực hợp tác

- Xây dựng quy trình thiết kế và vận dụng tổ chức một số trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học lớp 4 theo hướng phát triển năng lực hợp tác

- Tổ chức thực nghiệm sư phạm, phân tích kết quả và rút ra kết luận để khẳng định tính hiệu quả và khả thi đối với việc thiết kế và vận dụng tổ chức một số trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học lớp 4 theo hướng phát triển năng lực hợp tác

5 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Vận dụng các trò chơi học tập trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học lớp 4

+ Thiết kế 10 trò chơi theo quy trình

+ Tổ chức thực hiện 5 trò chơi

+ Thực nghiệm 3 trò chơi

Địa điểm tổ chức thực nghiệm: trường Tiểu học Hồng Quang,

quận Liên Chiểu và trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm, quận Thanh Khê

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

6.2.1 Phương pháp quan sát

6.2.2 Phương pháp điều tra bằng phiếu Anket

6.2.3 Phương pháp phỏng vấn

6.2.4 Phương pháp thực nghiệm

6.2.5 Phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục

6.2.6 Phương pháp thống kê toán học

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

7.1 Về lí luận

- Góp phần làm sáng tỏ cơ sở lí luận và thực tiễn của việc thiết kế trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học lớp 4 theo hướng phát triển năng lực hợp tác

- Đề ra nguyên tắc và yêu cầu đối với việc thiết kế trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học lớp 4 theo hướng phát triển năng lực hợp tác

- Xây dựng quy trình thiết kế trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học lớp 4 theo hướng phát triển năng lực hợp tác

- Vận dụng và tổ chức trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học lớp 4 theo hướng phát triển năng lực hợp tác một cách hợp lí, hiệu quả

7.2 Về thực tiễn

- Thông qua điều tra, khảo sát, đánh giá thực trạng rút ra được những bài học thực tiễn, làm cơ sở cho việc đề xuất các phương pháp tổ chức trò chơi trong học tập

- Kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của đề tài nghiên cứu qua thực nghiệm sư phạm ở trường Tiểu học

- Khẳng định được ưu thế của dạy học nhằm phát triển năng lực hợp tác trong việc phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, phát triển năng lực của học sinh

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo và phần phụ lục, nội dung luận văn gồm có 3 chương:

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở lí luận, thực tiễn của việc thiết kế và vận dụng một số trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn khoa học lớp 4 theo hướng phát triển năng lực hợp tác

Chương 2: Thiết kế và vận dụng tổ chức trò chơi trong dạy học ngoại khóa môn Khoa học lớp 4 theo hướng phát triển năng lực hợp tác

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN, THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ VẬN DỤNG MỘT

SỐ TRÕ CHƠI TRONG HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA MÔN KHOA HỌC LỚP 4 THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC 1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Trên thế giới

Bên cạnh kho tàng trò chơi học tập trong dân gian còn có một số

hệ thống trò chơi dạy học khác do các nhà giáo dục có tên tuổi xây dựng Bên cạnh đó, tính tích cực cũng được các nhà khoa học như B.P.Exipov, A.M.Machiuskin (Liênxô); Okon (Balan), Skinner, Bruner (Mỹ), Xavier, Roegiers (Pháp) nghiên cứu theo các khía cạnh khác nhau

1.1.2 Ở Việt Nam

Ở Việt Nam, có nhiều tác giả nghiên cứu về việc thiết kế và sử dụng trò chơi dạy học dưới các góc độ và các bộ môn khác nhau Một số tác giả như Phan Huỳnh Hoa, Vũ Minh Hồng, Trương Kim Oanh, Phan Kim Liên, Lê Bích Ngọc đã để tâm nghiên cứu biên soạn một số trò chơi và trò chơi học tập [15]; [25] Những hệ thống trò chơi và trò chơi học tập được các tác giả đề cập đến chủ yếu nhằm củng cố kiến thức phục

vụ một số môn học như: Hình thành biểu tượng toán sơ đẳng, làm quen với môi trường xung quanh , rèn các giác quan chú ý, ghi nhớ, phát triển

tư duy và ngôn ngữ cho trẻ

1.2 Một số vấn đề cơ bản liên quan đến nội dung đề tài

1.2.1 Hoạt động ngoại khóa

1.2.1.1 Khái niệm hoạt động ngoại khóa

Hoạt động ngoại khóa có lồng ghép lý thuyết liên quan đến khoa học nhằm củng cố, mở rộng kiến thức khoa học gọi là ngoại khóa khoa học

1.2.1.2 Đặc điểm hoạt động ngoại khóa

1.2.1.3 Nhiệm vụ cơ bản của hoạt động ngoại khóa

Hoạt động ngoại khóa hóa học có tác dụng trí dục, giáo dục rất lớn đối với học sinh

1.2.1.4 Nguyên tắc hoạt động của hoạt động ngoại khóa

1.2.1.5 Các hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa chủ yếu

a Tham quan

b Hội vui khoa học

c Hội thi khoa học

Trò chơi học tập thực chất là một trò chơi có định hướng đối với

sự phát triển trí tuệ của trẻ

1.2.2.4 Cấu trúc chung của trò chơi

a Mục đích hay chủ định chơi

b Các hành động hay hành động chơi

c Luật chơi hay quy tắc chơi

d Đối tượng hoạt động và giao tiếp

đ Các quá trình, tình huống và quan hệ

1.2.2.5 Phân loại trò chơi

a Nguyên tắc chung phân loại trò chơi

b Phân loại trò chơi

Nhóm 1: Trò chơi phát triển nhận thức

Nhóm 2: Trò chơi phát triển các giá trị

Nhóm 3: Trò chơi phát triển vận động

1.2.2.6 Chức năng học tập của trò chơi

- Xây dựng đội chơi

- Cải thiện khả năng giao tiếp

- Phát triển kỹ năng thuyết trình

- Học cách làm chủ thái độ đối với thành công và thất bại

- Cải thiện kỹ năng tự quản

1.2.2.7 Quy tắc sử dụng trò chơi

1.2.3 Năng lực và dạy học phát triển năng lực

1.2.3.1 Khái niệm năng lực

1.2.3.2 Phân loại năng lực

a Năng lực chung

b Năng lực chuyên biệt/ chuyên môn trong môn Khoa học

1.2.3.3 Năng lực hợp tác và cấu trúc năng lực hợp tác

a Năng lực hợp tác

Năng lực hợp tác là khả năng tổ chức và quản lí nhóm, thực hiện các hoạt động trong nhóm một cách thành thạo, linh hoạt, sáng tạo nhằm giải quyết nhiệm vụ chung một cách có hiệu quả Người có năng lực hợp tác được xác định bởi ba yếu tố cơ bản là: kiến thức, kĩ năng và thái độ hợp tác

b Cấu trúc năng lực hợp tác

 Nhóm kĩ năng tổ chức và quản lí

 Nhóm kĩ năng hoạt động

 Nhóm kĩ năng đánh giá

1.2.3.4 Dạy học phát triển năng lực

Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội

1.3 Đặc điểm chương trình môn Khoa học lớp 4

1.4 Đặc điểm tâm sinh lý lứa của học sinh lớp 4

1.5 Thực trạng tổ chức trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học ở trường tiểu học

1.5.1 Mục đích điều tra

Xây dựng cơ sở thực tiễn cho việc thiết kế các trò chơi và tổ chức trò chơi mang tính quy trình khi sử dụng chúng trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học ở trường tiểu học

1.5.2 Đối tượng, địa bàn và quy trình điều tra

1.5.2.1 Đối tượng, địa bàn điều tra

 Đối tượng, địa bàn điều tra

- Đối tượng điều tra là giáo viên đang trực tiếp giảng dạy môn Khoa học lớp 4 và học sinh lớp 4 ở 3 trường tiểu học trên địa bàn thành phố Đà Nẵng, cụ thể như sau:

+ Giáo viên: 4 GV trường Tiểu học Hồng Quang, 4 GV trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm, 4 GV trường Tiểu học Võ Thị Sáu

+ Học sinh: 200 HS lớp 4, trong đó có 80 HS trường Tiểu học Hồng Quang, 60 HS trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm và 60 HS trường Tiểu học Võ Thị Sáu

 Quy trình điều tra

- Tiến hành phát phiếu điều tra cho học sinh lớp 4 tại các trường tiểu học trên địa bàn thành phố Đà Nẵng, hướng dẫn các em thực hiện và thu phiếu Đối với GV, tiến hành phỏng vấn trực tiếp đồng thời phát phiếu điều tra cho GV dạy môn Khoa học lớp 4

- Tổng hợp kết quả điều tra

- Thống kê thành bảng số liệu, phân tích, nhận xét

1.5.3 Phương pháp điều tra

- Phương pháp quan sát và phỏng vấn trực tiếp (thông qua dự giờ, thăm lớp)

- Phương pháp điều tra anket (dùng phiếu xin ý kiến GV, phiếu hỏi HS)

- Phương pháp tổng hợp, phân tích: Tổng kết kinh nghiệm của giáo viên để thu thập thông tin về thực trạng nghiên cứu

- Thống kê toán học (dùng để xử lý số liệu thu thập được)

1.5.4 Tổ chức điều tra

1.5.5 Kết quả điều tra

1.5.5.1 Thái độ của HS khi tham gia trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học

- Thái độ tích cực của HS khi tham gia trò chơi rất thích chiếm tỷ

lệ 40%, 2.5% ý kiến HS cho rằng thích và 5% cho là bình thường khi tham gia trò chơi Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng cảm thấy mệt mỏi, căng thẳng sợ bị gọi là 2% và uể oải chán nản là 0.5%

- Đặc biệt hơn có 50% ý kiến HS cho rằng GV chưa tổ chức trò chơi nên họ không bày tỏ được thái độ của mình khi tiếp nhận trò chơi của

HS, giúp HS hiểu và nắm kiến thức sâu hơn, nâng cao sự tương tác giữa

GV và HS trong dạy học đồng thời rèn luyện cho HS kỹ năng làm việc nhóm và rèn trí nhớ cho HS ở câu hỏi tập trung sự chú ý của HS, rèn kỹ năng tương tác, phối hợp giải quyết nhiệm vụ giữa HS với HS và rèn luyện cho HS kỹ năng làm việc nhóm có 3/4 GV (chiếm 75%) ý kiến cho rằng có tác dụng và cũng có 50% ý kiến GV cho rằng có tác dụng giúp HS hiểu và nắm kiến thức sâu hơn, hình thành động cơ hứng thú học tập, nâng cao tương tác giữa GV – HS trong dạy học và phát triển tư duy sáng tạo, tìm tòi cái mới của HS

1.5.5.3 Thực trạng xây dựng và sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn khoa học

Dựa vào kết quả đánh giá của GV chúng tôi nhận thấy: có 100% ý kiến GV cho rằng hầu hết HS thảo luận với bạn để giải quyết trò chơi, 75% ý kiến GV cho là hầu hết HS rất hào hứng khi tham gia trò chơi Có một GV chiếm tỷ lệ (25%) cho là có nhiều HS đọc nghiên cứu tài liệu để

giải quyết vấn đề và hào hứng khi tham gia trò chơi

1.5.5.4 Hình thức tổ chức trò chơi trong quá trình học Khoa học

- 50% số HS cho rằng GV không bao giờ tổ chức hoạt động ngoại khóa môn Khoa học, 35% ý kiến HS cho là ít khi GV tổ chức hoạt động ngoại khóa, còn lại 15% HS cho là bình thường (câu hỏi 2)

- 85% số HS khẳng định việc xây dựng và sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học là cần thiết, 13% cho là rất cần thiết, chỉ có 2% là không cần thiết (câu hỏi 4)

1.5.5.5 Hiệu quả của xây dựng và sử dụng trò chơi dạy học trong dạy học môn Khoa học

Đối với 2 loại trò chơi phát triển nhận thức và trò chơi phát triển các giá trị được GV nhận xét rằng có hiệu quả khi GV tổ chức cho HS chơi chiếm tỷ lệ 75%, chỉ có 1 GV chiếm tỷ lệ 25% cho là bình thường còn đối với trò chơi phát triển vận động thì không có ý kiến gì vì GV chưa từng tổ chức cho HS tham gia loại trò chơi này

1.5.6 Nhận xét, đánh giá thực trạng

CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ VÀ VẬN DỤNG TỔ CHỨC TRÕ CHƠI TRONG DẠY HỌC NGOẠI KHÓA MÔN KHOA HỌC LỚP 4 THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH 2.1 Thiết kế trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học lớp 4

2.1.1 Nguyên tắc và yêu cầu thiết kế trò chơi trong dạy học ngoại khóa môn Khoa học lớp 4

2.1.1.1 Nguyên tắc thiết kế trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học

a Đảm bảo tính sư phạm

b Đảm bảo đặc trưng của bộ môn

c Đảm bảo đúng mục tiêu của chủ đề ngoại khóa

d Đảm bảo tính chất của hoạt động chơi

e Đảm bảo tính hệ thống và tính phát triển

g Đảm bảo tính đa dạng, phong phú

2.1.1.2 Yêu cầu thiết kế và vận dụng trò chơi

+ Tên trò chơi: Đơn giản, dễ hiểu, gợi lên sự vui vẻ, hướng vào nhiệm vụ nhận thức, hành động chơi

+ Đối tượng: Phù hợp với độ tuổi của trẻ

+ Mục tiêu: Nêu rõ những mục tiêu cần đạt ở trẻ khi chơi

+ Chuẩn bị: Ghi rõ các đồ dùng, đồ chơi cần có, cách sắp xếp các đồ dùng

đó trong khi chơi

+ Cách chơi: Tùy thuộc vào mỗi trò chơi

+ Luật chơi: Tùy thuộc vào mỗi trò chơi

2.1.2 Quy trình thiết kế trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học lớp 4

Bước 1: Xác định mục tiêu của trò chơi

Bước 2: Lựa chọn tình huống chơi và đặt tên trò chơi

Bước 3: Xây dựng luật chơi, hành động chơi

Bước 4: Dự kiến vật dụng trong khi chơi

Bước 5: Biên tập trò chơi, tổ chức chơi thử và điều chỉnh nếu cần thiết

2.2 Tổ chức một số trò chơi trong hoạt động ngoại khóa môn Khoa học lớp 4

Trong giới hạn luận văn này, chúng tôi chỉ mô tả 5 trò chơi